{"id":12781,"date":"2025-05-22T13:31:25","date_gmt":"2025-05-22T11:31:25","guid":{"rendered":"https:\/\/sbunker.org\/?p=12781"},"modified":"2025-05-22T13:37:07","modified_gmt":"2025-05-22T11:37:07","slug":"femijet-dhe-ekranet-nje-manual-per-mireqenien-e-femijeve-nga-dimitri-a-christakis-dhe-lauren-hale","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/sbunker.org\/en\/kritike\/femijet-dhe-ekranet-nje-manual-per-mireqenien-e-femijeve-nga-dimitri-a-christakis-dhe-lauren-hale\/","title":{"rendered":"F\u00ebmij\u00ebt dhe ekranet: nj\u00eb manual p\u00ebr mir\u00ebqenien e f\u00ebmij\u00ebve nga Dimitri A. Christakis dhe Lauren Hale"},"content":{"rendered":"<p><i><span style=\"font-weight: 400;\">\u201cHandbook of Children and Screens: Digital Media, Development, and Well-being from Birth through Adolescence\u201d<\/span><\/i><span style=\"font-weight: 400;\"> (shqip: <\/span><i><span style=\"font-weight: 400;\">\u201cManuali i f\u00ebmij\u00ebve dhe ekraneve: Media digjitale, zhvillimi dhe mir\u00ebqenia nga lindja deri n\u00eb adoleshenc\u00eb\u201d<\/span><\/i><span style=\"font-weight: 400;\">), u redaktua dhe u botua m\u00eb 2025 nga Dimitri A. Christakis dhe Lauren Hale.\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Ky manual \u00ebsht\u00eb nj\u00eb v\u00ebllim gjith\u00ebp\u00ebrfshir\u00ebs, i cili trajton n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb detajuar ndikimin e mediave digjitale n\u00eb mir\u00ebqenien fizike, kognitive dhe emocionale t\u00eb f\u00ebmij\u00ebve, q\u00eb nga lindja deri n\u00eb adoleshenc\u00eb.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Manuali p\u00ebrfaq\u00ebson nj\u00eb p\u00ebrpjekje t\u00eb gjer\u00eb bashk\u00ebpunimi, ku marrin pjes\u00eb studiues nga fusha t\u00eb gjera shkencore, si: pediatria e sjelljes, psikologjia, psikiatria, neuroshkenca, shkenca familjare dhe studimet e komunikimit, gj\u00eb q\u00eb b\u00ebn at\u00eb nj\u00eb burim t\u00eb \u00e7muar p\u00ebr m\u00ebsimdh\u00ebn\u00ebsit, psikolog\u00ebt, e studiuesit e zhvillimit t\u00eb f\u00ebmij\u00ebve, si dhe prind\u00ebrit q\u00eb duan t\u00eb kuptojn\u00eb m\u00eb thell\u00eb ndikimin e teknologjis\u00eb n\u00eb jet\u00ebn e t\u00eb miturve.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">P\u00ebr m\u00eb tep\u00ebr, qasja nd\u00ebrdisiplinore e librit e b\u00ebn at\u00eb nj\u00eb burim t\u00eb vlefsh\u00ebm p\u00ebr k\u00ebdo q\u00eb d\u00ebshiron t\u00eb kuptoj\u00eb marr\u00ebdh\u00ebnien komplekse midis teknologjis\u00eb dhe zhvillimit t\u00eb f\u00ebmij\u00ebve dhe adoleshent\u00ebve.\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Sa i p\u00ebrket struktur\u00ebs s\u00eb librit, ai ndahet n\u00eb tri pjes\u00eb kryesore, secila nga to e fokusuar n\u00eb nj\u00eb aspekt specifik t\u00eb ndikimit t\u00eb mediave digjitale. Pjesa e par\u00eb e librit eksploron ndikimet kognitive, fizike dhe psikologjike; pjesa e dyt\u00eb e librit p\u00ebrqendrohet n\u00eb shqet\u00ebsimet rreth sh\u00ebndetit mendor; nd\u00ebrsa pjesa e tret\u00eb trajton ndikimin e video-loj\u00ebrave t\u00eb dhunshme n\u00eb rritjen e agresivitetit.<\/span><\/p>\n<ol>\n<li><b> Zhvillimi kognitiv dhe zhvillimi i trurit\u00a0<\/b><\/li>\n<\/ol>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Nj\u00eb nga temat kryesore n\u00eb k\u00ebt\u00eb pjes\u00eb t\u00eb librit \u00ebsht\u00eb ndikimi i mediave digjitale (p.sh., Tik-Tok-ut) n\u00eb zhvillimin e trurit, q\u00eb n\u00ebnkupton rritjen biologjike dhe fiziologjike t\u00eb strukturave dhe funksioneve t\u00eb tij, ve\u00e7an\u00ebrisht gjat\u00eb f\u00ebmij\u00ebris\u00eb s\u00eb hershme. Nj\u00eb periudh\u00eb kritike kjo, kur truri zhvillohet me ritme t\u00eb shpejta dhe \u00ebsht\u00eb jasht\u00ebzakonisht i ndjesh\u00ebm.<\/span><span style=\"font-weight: 400;\">Libri argumenton se ekspozimi i tep\u00ebrt ndaj pajisjeve digjitale n\u00eb k\u00ebt\u00eb faz\u00eb mund t\u00eb ket\u00eb pasoja afatgjata negative n\u00eb zhvillimin kognitiv, pra mund t\u00eb ndikoj\u00eb duksh\u00ebm n\u00eb m\u00ebnyr\u00ebn se si f\u00ebmij\u00ebt mendojn\u00eb, eksplorojn\u00eb dhe i kuptojn\u00eb gj\u00ebrat.\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Nd\u00ebr efektet e drejtp\u00ebrdrejta p\u00ebrmenden \u00e7rregullimet e gjumit dhe ndryshimet n\u00eb sjellje, nd\u00ebrkoh\u00eb q\u00eb tek ato t\u00eb t\u00ebrthorta p\u00ebrmendet humbja e koh\u00ebs, q\u00eb do t\u00eb mund t\u00eb shpenzohej n\u00eb aktivitete m\u00eb t\u00eb dobishme p\u00ebr zhvillimin e trurit, si: leximi, detyrat shkollore, apo nd\u00ebrveprimet reale me t\u00eb tjer\u00ebt.<\/span><\/p>\n<ol start=\"2\">\n<li><b> Sh\u00ebndeti mendor dhe mir\u00ebqenia<\/b><\/li>\n<\/ol>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Pjesa e dyt\u00eb e librit p\u00ebrqendrohet n\u00eb sh\u00ebndetin mendor t\u00eb f\u00ebmij\u00ebve dhe adoleshent\u00ebve, duke theksuar shqet\u00ebsimet n\u00eb rritje lidhur me rolin e mediave digjitale n\u00eb p\u00ebrhapjen e ankthit dhe depresionit, duke v\u00ebn\u00eb nj\u00eb theks t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb te shqet\u00ebsimet rreth imazhit trupor tek adoleshent\u00ebt.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Rritja dhe p\u00ebrgatitja e f\u00ebmij\u00ebve p\u00ebr t\u00eb jetuar nj\u00eb jet\u00eb t\u00eb sh\u00ebndetshme dhe t\u00eb ekuilibruar n\u00eb epok\u00ebn e internetit \u00ebsht\u00eb sfiduese, por kuptimi dhe rekomandimet e dh\u00ebna n\u00eb k\u00ebta kapituj ndihmojn\u00eb ndjesh\u00ebm p\u00ebr ta b\u00ebr\u00eb k\u00ebt\u00eb gj\u00eb m\u00eb t\u00eb realizueshme.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Ky seksion i librit gjithashtu trajton aspektet pozitive t\u00eb k\u00ebsaj fushe, ve\u00e7an\u00ebrisht at\u00eb se si mediat digjitale sh\u00ebrbejn\u00eb p\u00ebr aktiviz\u00ebm social dhe nd\u00ebrtimin e lidhjeve sociale. Sipas autor\u00ebve, \u00ebsht\u00eb thelb\u00ebsore q\u00eb t\u00eb ket\u00eb nj\u00eb qasje t\u00eb balancuar karshi mediave digjitale, duke njohur rolin e tyre n\u00eb promovimin e q\u00ebndrueshm\u00ebris\u00eb dhe lidhshm\u00ebris\u00eb sociale kur p\u00ebrdoren n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb nd\u00ebrgjegjshme.<\/span><\/p>\n<ol start=\"3\">\n<li><b> Efektet e loj\u00ebrave digjitale<\/b><\/li>\n<\/ol>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Pjesa e tret\u00eb e librit trajton ndikimin e edukimit digjital, loj\u00ebrave dhe teknologjive t\u00eb reja n\u00eb zhvillimin e f\u00ebmij\u00ebve dhe adoleshent\u00ebve. Seksione t\u00eb ve\u00e7anta analizojn\u00eb efektet e video-loj\u00ebrave dhe lidhjen e tyre me agresivitetin dhe var\u00ebsin\u00eb.\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Video-loj\u00ebrat e dhunshme mund t\u00eb b\u00ebjn\u00eb q\u00eb f\u00ebmij\u00ebt t\u00eb sillen m\u00eb agresivisht, sepse shpesh i m\u00ebsojn\u00eb ata t\u00eb mendojn\u00eb se dhuna \u00ebsht\u00eb nj\u00eb m\u00ebnyr\u00eb normale p\u00ebr t\u2019i zgjidhur problemet. Gjithashtu, f\u00ebmij\u00ebt dhe adoleshent\u00ebt priren t\u2019i imitojn\u00eb sjelljet e dhunshme edhe jasht\u00eb loj\u00ebs dhe t\u00eb ken\u00eb m\u00eb pak ndjeshm\u00ebri ndaj dhun\u00ebs n\u00eb jet\u00ebn reale.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Po ashtu, n\u00eb k\u00ebt\u00eb pjes\u00eb t\u00eb librit trajtohen roli i inteligjenc\u00ebs artificiale, realitetit virtual dhe shqet\u00ebsimet mbi privat\u00ebsin\u00eb digjitale t\u00eb f\u00ebmij\u00ebve. Kjo pjes\u00eb ofron nj\u00eb v\u00ebshtrim t\u00eb gjer\u00eb dhe kritik mbi m\u00ebnyr\u00ebn se si teknologjit\u00eb e avancuara nd\u00ebrveprojn\u00eb me zhvillimin e f\u00ebmij\u00ebve dhe adoleshent\u00ebve n\u00eb epok\u00ebn digjitale.<\/span><\/p>\n<p><b>Rekomandimet e librit<\/b><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Nj\u00eb pjes\u00eb e konsiderueshme e librit i dedikohet rolit t\u00eb prind\u00ebrve dhe familjeve n\u00eb epok\u00ebn digjitale. Rekomandimet nuk synojn\u00eb ndalimin e teknologjis\u00eb, por ofrimin e mjeteve p\u00ebr menaxhim t\u00eb kujdessh\u00ebm dhe edukim t\u00eb p\u00ebrshtatsh\u00ebm.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Nd\u00ebrsa f\u00ebmij\u00ebt eksplorojn\u00eb gjithnj\u00eb e m\u00eb shum\u00eb hap\u00ebsirat digjitale, roli i udh\u00ebheqjes, monitorimit dhe nd\u00ebrhyrjes prind\u00ebrore b\u00ebhet gjithnj\u00eb e m\u00eb i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm.\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Sipas autor\u00ebve, prind\u00ebrit nuk duhet t\u00eb mb\u00ebshteten vet\u00ebm te mosha kronologjike kur vendosin t\u2019u japin f\u00ebmij\u00ebve nj\u00eb telefon apo pajisje digjitale, por duhet t\u00eb marrin n\u00eb konsiderat\u00eb pjekurin\u00eb emocionale dhe nivelin e p\u00ebrgjegj\u00ebsis\u00eb s\u00eb f\u00ebmij\u00ebs.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Gjithashtu, p\u00ebrfshirja e f\u00ebmij\u00ebve n\u00eb krijimin e rregullave familjare p\u00ebr p\u00ebrdorimin e teknologjis\u00eb \u00ebsht\u00eb nj\u00eb hap i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm drejt nd\u00ebrgjegj\u00ebsimit, nd\u00ebrkoh\u00eb q\u00eb vet\u00eb prind\u00ebrit duhet t\u00eb jen\u00eb model i sjelljes s\u00eb sh\u00ebndetshme digjitale.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Tutje, autor\u00ebt e librit u b\u00ebjn\u00eb thirrje komunitetit shkencor dhe politik\u00ebb\u00ebr\u00ebsve p\u00ebr m\u00eb shum\u00eb hulumtime mbi ndikimin afatgjat\u00eb t\u00eb teknologjis\u00eb, si dhe p\u00ebr hartimin e politikave adekuate q\u00eb synojn\u00eb t\u00eb mb\u00ebshtesin mir\u00ebqenien digjitale t\u00eb f\u00ebmij\u00ebve dhe t\u00eb rinjve.<\/span><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>\u201cHandbook of Children and Screens: Digital Media, Development, and Well-being from Birth through Adolescence\u201d (shqip: \u201cManuali i f\u00ebmij\u00ebve dhe ekraneve: Media digjitale, zhvillimi dhe mir\u00ebqenia nga lindja deri n\u00eb adoleshenc\u00eb\u201d), u redaktua dhe u botua m\u00eb 2025 nga Dimitri A. Christakis dhe Lauren Hale.\u00a0 Ky manual \u00ebsht\u00eb nj\u00eb v\u00ebllim gjith\u00ebp\u00ebrfshir\u00ebs, i cili trajton n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb [&hellip;]<\/p>","protected":false},"author":334,"featured_media":12783,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[14],"tags":[2504,624,976,1237,1467,823,2503],"ppma_author":[346],"class_list":["post-12781","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-kritike","tag-adoleshenca","tag-kryesore","tag-media","tag-shendeti-mendor","tag-teknologjia","tag-tik-tok","tag-zhvillimi-kognitiv"],"authors":[{"term_id":346,"user_id":334,"is_guest":0,"slug":"violeta-zefi","display_name":"Violeta Zefi","avatar_url":{"url":"https:\/\/sbunker.org\/wp-content\/uploads\/2023\/10\/ssjdoals-e1776417820433.png","url2x":"https:\/\/sbunker.org\/wp-content\/uploads\/2023\/10\/ssjdoals-e1776417820433.png"},"user_url":"","last_name":"Zefi","first_name":"Violeta","description":"Violeta Zefi ka ndjekur studimet themelore dhe ato master, n\u00eb fush\u00ebn e Psikologjis\u00eb, n\u00eb Universitetin e Prishtin\u00ebs. N\u00eb vitin 2017 ka p\u00ebrfunduar studimet e doktorat\u00ebs n\u00eb Masaryk University, Republik\u00eb \u00c7eke. Aktualisht \u00ebsht\u00eb ligj\u00ebruese n\u00eb Kolegjin \u201cUBT\u201d, dhe n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn koh\u00eb ndjek specializimin n\u00eb fush\u00ebn e \u201cPsikologjis\u00eb Klinike\u201d. Nga viti 2006 ka punuar p\u00ebr organizata t\u00eb ndryshme vendore dhe nd\u00ebrkomb\u00ebtare. P\u00ebrpos ligj\u00ebrimit ajo punon edhe si Psikologe n\u00eb Asociacionin Kosovar t\u00eb Personave q\u00eb Jetojn\u00eb me HIV\/AIDS (n\u00eb kuad\u00ebr t\u00eb Global Fund p\u00ebr HIV\/AIDS) dhe nj\u00ebkoh\u00ebsisht \u00ebsht\u00eb e angazhuar si psikologe, konsulente dhe trajnere n\u00eb projekte t\u00eb ndryshme."}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/12781","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/334"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=12781"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/12781\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":12782,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/12781\/revisions\/12782"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/12783"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=12781"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=12781"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=12781"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/ppma_author?post=12781"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}