{"id":13831,"date":"2026-02-04T12:47:40","date_gmt":"2026-02-04T10:47:40","guid":{"rendered":"https:\/\/sbunker.org\/?p=13831"},"modified":"2026-02-04T16:02:43","modified_gmt":"2026-02-04T14:02:43","slug":"mitet-e-rrezikshme-per-sherimin-e-autizmit-dhe-nevoja-per-informim-te-pergjegjshem-ne-kosove","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/sbunker.org\/en\/opinion\/mitet-e-rrezikshme-per-sherimin-e-autizmit-dhe-nevoja-per-informim-te-pergjegjshem-ne-kosove\/","title":{"rendered":"Mitet e rrezikshme p\u00ebr sh\u00ebrimin e autizmit dhe nevoja p\u00ebr informim t\u00eb p\u00ebrgjegjsh\u00ebm n\u00eb Kosov\u00eb"},"content":{"rendered":"<p>Raportimet n\u00eb media se <a href=\"https:\/\/kallxo.com\/lajm\/arrestohet-arianit-sllamniku-dyshohet-per-veprimtari-te-kunderligjshme-mjekesore\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Arianit Sllamniku<\/a> dyshohet se ka ofruar barna p\u00ebr sh\u00ebrimin e f\u00ebmij\u00ebve me \u00e7rregullim t\u00eb spektrit t\u00eb autizmit, p\u00ebrpos q\u00eb jan\u00eb shqet\u00ebsuese dhe rrezikojn\u00eb sh\u00ebndetin dhe mir\u00ebqenien e f\u00ebmij\u00ebve, jan\u00eb edhe ligj\u00ebrisht t\u00eb d\u00ebnueshme.<\/p>\n<p>Sllamniku, n\u00ebp\u00ebrmjet testimeve t\u00eb paligjshme t\u00eb <a href=\"https:\/\/kallxo.com\/lajm\/arrestohet-arianit-sllamniku-dyshohet-per-veprimtari-te-kunderligjshme-mjekesore\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">barnave<\/a>, ka pretenduar se \u201c<em>sh\u00ebron<\/em>\u201d \u00e7rregullimin e spektrit t\u00eb autizmit, duke dh\u00ebn\u00eb shpresa t\u00eb rreme dhe duke keqinformuar prind\u00ebrit p\u00ebr nj\u00eb gjendje q\u00eb k\u00ebrkon vler\u00ebsim dhe trajtim t\u00eb bazuar n\u00eb prova shkencore.<\/p>\n<p>Si pasoj\u00eb, disa prind\u00ebr t\u00eb ndikuar nga shp\u00ebrndarja e k\u00ebtij informacioni dhe t\u00eb shqet\u00ebsuar p\u00ebr mir\u00ebqenien e f\u00ebmij\u00ebve t\u00eb tyre, kan\u00eb k\u00ebrkuar ndihm\u00eb, me shpres\u00ebn se po gjejn\u00eb nj\u00eb \u201c<em>zgjidhje<\/em>\u201d p\u00ebr f\u00ebmij\u00ebt e tyre.<\/p>\n<p>K\u00ebto pretendime t\u00eb pabazuara shkenc\u00ebrisht e paraqesin \u00e7rregullimin e spektrit t\u00eb autizmit si di\u00e7ka q\u00eb mund t\u00eb \u201c<em>sh\u00ebrohet<\/em>\u201d. Qasje t\u00eb tilla jan\u00eb jo vet\u00ebm mashtruese, por t\u00eb paligjshme dhe rrezikojn\u00eb drejtp\u00ebrs\u00ebdrejti sh\u00ebndetin e f\u00ebmij\u00ebve.<\/p>\n<h3><strong>\u00c7ka \u00ebsht\u00eb \u00e7rregullimi i spektrit t\u00eb autizmit?<\/strong><\/h3>\n<p>According to <em>Manualit Diagnostikues dhe Statistikor t\u00eb \u00c7rregullimeve Mendore<\/em> (DSM-5-TR) t\u00eb Shoqat\u00ebs Amerikane t\u00eb <a href=\"https:\/\/www.psychiatry.org\/psychiatrists\/practice\/dsm\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Psikiatris\u00eb<\/a>, \u00e7rregullimi i spektrit t\u00eb autizmit \u00ebsht\u00eb nj\u00eb grup \u00e7rregullimesh neurozhvillimore q\u00eb karakterizohet nga v\u00ebshtir\u00ebsi n\u00eb komunikim dhe nd\u00ebrveprim social, si dhe modele t\u00eb kufizuara dhe t\u00eb p\u00ebrs\u00ebritura t\u00eb sjelljes, interesave ose aktiviteteve.<\/p>\n<p>Autizmi nuk \u00ebsht\u00eb nj\u00eb gjendje e vetme dhe e nj\u00ebjt\u00eb <a href=\"https:\/\/www.cdc.gov\/autism\/about\/index.html?utm_source\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">p\u00ebr t\u00eb gjith\u00eb<\/a>, por shfaqet n\u00eb nivele dhe forma t\u00eb ndryshme tek individ\u00eb t\u00eb ndrysh\u00ebm, prandaj p\u00ebrdoret termi \u201cspektri i autizmit\u201d.<\/p>\n<p>Simptomat e autizmit shfaqen q\u00eb n\u00eb f\u00ebmij\u00ebrin\u00eb e hershme. Prandaj, pas vendosjes se diagnoz\u00ebs, fillohet me nj\u00eb trajtim t\u00eb personalizuar, n\u00eb var\u00ebsi t\u00eb specifikave t\u00eb rastit.<\/p>\n<p>Gjithashtu, p\u00ebrdorimi i termit \u201csh\u00ebrim\u201d n\u00eb kontekstin e autizmit \u00ebsht\u00eb <a href=\"https:\/\/pmc.ncbi.nlm.nih.gov\/articles\/PMC9066426\/?utm_source\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">stigmatizues<\/a>, sepse e konsideron autizmin si s\u00ebmundje q\u00eb duhet \u201csh\u00ebruar\u201d, n\u00eb vend q\u00eb t\u00eb fokusohet te mb\u00ebshtetja dhe p\u00ebrshtatja p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebn f\u00ebmij\u00ebt kan\u00eb nevoj\u00eb p\u00ebr t\u00eb zhvilluar aft\u00ebsit\u00eb dhe p\u00ebr t\u00eb arritur potencialin e tyre. P\u00ebr rrjedhoj\u00eb, qasja adekuate konsiston n\u00eb trajtim dhe mb\u00ebshtetje t\u00eb individualizuar p\u00ebr f\u00ebmij\u00ebt me autiz\u00ebm, e jo n\u00eb konceptin e \u201csh\u00ebrimit\u201d.<\/p>\n<p>Pretendimet p\u00ebr sh\u00ebrim t\u00eb pav\u00ebrtetuar shkenc\u00ebrisht, p\u00ebrve\u00e7se japin shpresa t\u00eb rreme p\u00ebr prind\u00ebrit, devijojn\u00eb v\u00ebmendjen nga nevojat reale t\u00eb f\u00ebmij\u00ebve dhe mb\u00ebshtetja e duhur profesionale, si\u00e7 jan\u00eb nd\u00ebrhyrjet e strukturuara, p\u00ebr shembull programe t\u00eb individualizuara t\u00eb <a href=\"https:\/\/api.pageplace.de\/preview\/DT0400.9781292341057_A39573391\/preview-9781292341057_A39573391.pdf\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">terapis\u00eb s\u00eb sjelljes<\/a> dhe t\u00eb komunikimit, si dhe mjedise stimuluese, q\u00eb nxisin <a href=\"https:\/\/psycnet.apa.org\/record\/2010-03916-000\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">zhvillimin<\/a> e aft\u00ebsive sociale, gjuh\u00ebsore dhe kognitive.<\/p>\n<h3><strong>Nevoja p\u00ebr informim t\u00eb p\u00ebrgjegjsh\u00ebm<\/strong><\/h3>\n<p>N\u00eb Kosov\u00eb, mungesa e njohurive dhe <a href=\"https:\/\/www.unicef.org\/kosovoprogramme\/press-releases\/european-union-and-unicef-launch-public-campaign-promote-inclusion-children?utm_sourc\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">vet\u00ebdijesimit<\/a> n\u00eb mesin e popullat\u00ebs p\u00ebr \u00e7rregullimin e spektrit t\u00eb autizmit vazhdon t\u00eb mbetet nj\u00eb problem serioz, duke ndikuar n\u00eb rritjen e stigm\u00ebs dhe keqkuptimeve, si ndaj f\u00ebmij\u00ebve, ashtu edhe familjeve t\u00eb tyre.<\/p>\n<p>Kjo situat\u00eb reflektohet edhe n\u00eb vler\u00ebsimet e <a href=\"https:\/\/www.autizmi.org\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/Raporti-Anglisht.pdf?utm_sourc\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">organizatave vendore<\/a>, t\u00eb cilat e identifikojn\u00eb munges\u00ebn e vet\u00ebdijes shoq\u00ebrore dhe stigmatizimin si pengesa t\u00eb vazhdueshme n\u00eb p\u00ebrfshirje dhe n\u00eb sigurimin e mb\u00ebshtetjes adekuate p\u00ebr k\u00ebt\u00eb kategori, ve\u00e7an\u00ebrisht n\u00eb arsim dhe sh\u00ebrbime sociale.<\/p>\n<p>P\u00ebr t\u00eb ulur stigm\u00ebn, nj\u00eb s\u00ebr\u00eb akter\u00ebsh duhet t\u00eb angazhohen dhe t\u00eb marrin nj\u00eb rol t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm. N\u00eb k\u00ebt\u00eb drejtim, mediat kan\u00eb nj\u00eb p\u00ebrgjegj\u00ebsi t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb, pasi p\u00ebrmes raportimit etik dhe t\u00eb kujdessh\u00ebm mund t\u00eb ndikojn\u00eb n\u00eb form\u00ebsimin e perceptimeve publike dhe n\u00eb zvog\u00eblimin e paragjykimeve.<\/p>\n<h3><strong>P\u00ebrgjegj\u00ebsia e mediave<\/strong><\/h3>\n<p>N\u00eb rastin e Arianit Sllamnikut, disa programe televizive n\u00eb vend me vite i kan\u00eb dh\u00ebn\u00eb hap\u00ebsir\u00eb publike, duke e ekspozuar para popullat\u00ebs dhe familjeve, q\u00eb me raste mund t\u00eb jen\u00eb t\u00eb painformuar dhe nj\u00ebkoh\u00ebsisht t\u00eb d\u00ebshp\u00ebruar p\u00ebr t\u00eb gjetur nj\u00eb ndihm\u00eb shtes\u00eb p\u00ebr f\u00ebmij\u00ebn e tyre.<\/p>\n<p>Prandaj, \u00ebsht\u00eb me r\u00ebnd\u00ebsi t\u00eb madhe se kujt i jepet hap\u00ebsir\u00eb televizive dhe p\u00ebr \u00e7far\u00eb temash diskutohet. P\u00ebr nj\u00eb \u00e7\u00ebshtje kaq delikate duhet t\u00eb flasin vet\u00ebm profesionist\u00eb t\u00eb sh\u00ebndetit mendor.<\/p>\n<p>P\u00ebr rrjedhoj\u00eb, mediat kan\u00eb jo vet\u00ebm p\u00ebrgjegj\u00ebsi informuese, por edhe morale, pasi p\u00ebrzgjedhja e burimeve ndikon drejtp\u00ebrdrejt n\u00eb perceptimet e publikut. Dh\u00ebnia e hap\u00ebsir\u00ebs z\u00ebrave jokompetent\u00eb dhe praktikave potencialisht t\u00eb d\u00ebmshme, p\u00ebrb\u00ebn rrezik p\u00ebr keqinformim dhe p\u00ebr pasoja reale mbi mir\u00ebqenien e f\u00ebmij\u00ebve dhe familjeve t\u00eb tyre.<\/p>\n<h3><strong>Nevoja p\u00ebr trajtim profesional<\/strong><\/h3>\n<p>Diagnostikimi dhe trajtimi i f\u00ebmij\u00ebve me \u00e7rregullime t\u00eb spektrit t\u00eb autizmit duhen kryer vet\u00ebm nga profesionist\u00eb t\u00eb sh\u00ebndetit mendor, t\u00eb cil\u00ebt jan\u00eb licencuar dhe e kan\u00eb p\u00ebrvoj\u00ebn e nevojshme profesionale.<\/p>\n<p>Po ashtu, duhet t\u00eb ket\u00eb m\u00eb shum\u00eb kontroll dhe p\u00ebrgjegj\u00ebsi institucionale, n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb q\u00eb prind\u00ebrit t\u00eb jen\u00eb t\u00eb sigurt kur k\u00ebrkojn\u00eb ndihm\u00eb p\u00ebr f\u00ebmij\u00ebt e tyre dhe sh\u00ebrbimet t\u2019i marrin vet\u00ebm nga profesionist\u00eb t\u00eb licencuar t\u00eb sh\u00ebndetit mendor.<\/p>\n<p>Vet\u00ebm p\u00ebrmes qasjeve t\u00eb bazuara n\u00eb evidenc\u00eb shkencore, etik\u00eb profesionale dhe solidaritet shoq\u00ebror mund t\u00eb krijohet nj\u00eb mjedis q\u00eb respekton zhvillimin, dinjitetin dhe t\u00eb drejtat e f\u00ebmij\u00ebve me \u00e7rregullim t\u00eb spektrit t\u00eb autizmit.<\/p>\n<p>Si p\u00ebrfundim, \u00ebsht\u00eb shum\u00eb e r\u00ebnd\u00ebsishme dhe tejet urgjente q\u00eb t\u00eb ket\u00eb informim t\u00eb p\u00ebrgjegjsh\u00ebm p\u00ebr t\u00eb gjith\u00eb popullat\u00ebn dhe f\u00ebmij\u00ebt me \u00e7rregullim t\u00eb spektrit t\u00eb autizmit t\u00eb trajtohen me dinjitet dhe profesionalisht.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Raportimet n\u00eb media se Arianit Sllamniku dyshohet se ka ofruar barna p\u00ebr sh\u00ebrimin e f\u00ebmij\u00ebve me \u00e7rregullim t\u00eb spektrit t\u00eb autizmit, p\u00ebrpos q\u00eb jan\u00eb shqet\u00ebsuese dhe rrezikojn\u00eb sh\u00ebndetin dhe mir\u00ebqenien e f\u00ebmij\u00ebve, jan\u00eb edhe ligj\u00ebrisht t\u00eb d\u00ebnueshme. Sllamniku, n\u00ebp\u00ebrmjet testimeve t\u00eb paligjshme t\u00eb barnave, ka pretenduar se \u201csh\u00ebron\u201d \u00e7rregullimin e spektrit t\u00eb autizmit, duke dh\u00ebn\u00eb [&hellip;]<\/p>","protected":false},"author":334,"featured_media":13832,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[363,1242,9],"tags":[2690,972,624,1237,1938,2691,2692],"ppma_author":[346],"class_list":["post-13831","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-disinfo","category-in-depth-story","category-opinion","tag-crregullimi-i-spektrit-te-autizmit","tag-kosove","tag-kryesore","tag-shendeti-mendor","tag-stigmatizimi","tag-terapia","tag-trajtimi-profesional"],"authors":[{"term_id":346,"user_id":334,"is_guest":0,"slug":"violeta-zefi","display_name":"Violeta Zefi","avatar_url":{"url":"https:\/\/sbunker.org\/wp-content\/uploads\/2023\/10\/ssjdoals-e1776417820433.png","url2x":"https:\/\/sbunker.org\/wp-content\/uploads\/2023\/10\/ssjdoals-e1776417820433.png"},"user_url":"","last_name":"Zefi","first_name":"Violeta","description":"Violeta Zefi ka ndjekur studimet themelore dhe ato master, n\u00eb fush\u00ebn e Psikologjis\u00eb, n\u00eb Universitetin e Prishtin\u00ebs. N\u00eb vitin 2017 ka p\u00ebrfunduar studimet e doktorat\u00ebs n\u00eb Masaryk University, Republik\u00eb \u00c7eke. Aktualisht \u00ebsht\u00eb ligj\u00ebruese n\u00eb Kolegjin \u201cUBT\u201d, dhe n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn koh\u00eb ndjek specializimin n\u00eb fush\u00ebn e \u201cPsikologjis\u00eb Klinike\u201d. Nga viti 2006 ka punuar p\u00ebr organizata t\u00eb ndryshme vendore dhe nd\u00ebrkomb\u00ebtare. P\u00ebrpos ligj\u00ebrimit ajo punon edhe si Psikologe n\u00eb Asociacionin Kosovar t\u00eb Personave q\u00eb Jetojn\u00eb me HIV\/AIDS (n\u00eb kuad\u00ebr t\u00eb Global Fund p\u00ebr HIV\/AIDS) dhe nj\u00ebkoh\u00ebsisht \u00ebsht\u00eb e angazhuar si psikologe, konsulente dhe trajnere n\u00eb projekte t\u00eb ndryshme."}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/13831","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/334"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=13831"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/13831\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":13834,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/13831\/revisions\/13834"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/13832"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=13831"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=13831"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=13831"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/ppma_author?post=13831"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}