{"id":2472,"date":"2020-09-30T13:40:12","date_gmt":"2020-09-30T11:40:12","guid":{"rendered":"https:\/\/sbunker.org\/?p=2472"},"modified":"2024-10-16T13:41:45","modified_gmt":"2024-10-16T11:41:45","slug":"zemra-e-luftes-se-ftohte-te-re","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/sbunker.org\/en\/analize\/zemra-e-luftes-se-ftohte-te-re\/","title":{"rendered":"Zemra e luft\u00ebs s\u00eb ftoht\u00eb t\u00eb re"},"content":{"rendered":"<p><em>Disa dekada pas udh\u00ebtimit historik t\u00eb Richard Nixon-it n\u00eb Kin\u00eb, p\u00ebrfshirja e Per\u00ebndimit me t\u00eb ka qen\u00eb e p\u00ebrcaktuar nga interesa\u00a0 ekonomike e t\u00eb siguris\u00eb, e vet\u00ebm pas k\u00ebsaj prej t\u00eb drejtave t\u00eb njeriut. Por vet\u00ebm n\u00eb vitet e fundit k\u00ebto prioritete jan\u00eb kthyer s\u00eb prapthi.<\/em><\/p>\n<p>P\u00ebrkund\u00ebr moskok\u00eb\u00e7arjes s\u00eb presidentit amerikan Donald Trump karshi t\u00eb drejtave t\u00eb njeriut, ato kan\u00eb marr\u00eb rol qendror n\u00eb p\u00ebrplasjen mes Shteteve t\u00eb Bashkuara dhe Kin\u00ebs. Nd\u00ebrmjet burgosjes s\u00eb shumic\u00ebs s\u00eb popullat\u00ebs s\u00eb ujgur\u00ebve mysliman\u00eb, vendosjes s\u00eb nj\u00eb ligji t\u00eb ri t\u00eb siguris\u00eb n\u00eb Hong Kong dhe zgjerimit t\u00eb shtetit t\u00eb mbik\u00ebqyrjes t\u00eb llojit Big Brother, shkeljet flagrante t\u00eb t\u00eb drejtave t\u00eb njeriut n\u00eb Kin\u00eb kan\u00eb acaruar marr\u00ebdh\u00ebniet SHBA \u2013 Kin\u00eb m\u00eb shum\u00eb se asnj\u00ebher\u00eb m\u00eb par\u00eb q\u00eb prej vizit\u00ebs s\u00eb Richard Nixon-it n\u00eb Pekin m\u00eb 1972. Muaji i gjat\u00eb mjaltit q\u00eb erdhi pas atij zhvillimi diplomatik, tash ka marr\u00eb fund p\u00ebrfundimisht.<\/p>\n<p>P\u00ebr m\u00eb shum\u00eb se kat\u00ebr dekada, politik\u00ebb\u00ebr\u00ebsit amerikan\u00eb i shihnin t\u00eb drejtat e njeriut n\u00eb Kin\u00eb jo si di\u00e7ka me interes thelb\u00ebsor, por m\u00eb shum\u00eb si \u00e7\u00ebshtje vlerash p\u00ebr t\u2019u promovuar n\u00eb rastet kur k\u00ebto nuk nd\u00ebrhynin me \u00e7\u00ebshtjet ekonomike e t\u00eb siguris\u00eb me prioritet t\u00eb lart\u00eb. Q\u00eb prej vitit 2016, kur Trump-i b\u00ebri fushat\u00eb kund\u00ebr Kin\u00ebs, kund\u00ebrshtimi i tij ishte p\u00ebrkitazi me marr\u00ebdh\u00ebniet \u201ce padrejta\u201d tregtare, e jo me t\u00eb drejtat e njeriut. Me t\u00eb marr\u00eb postin, ai u p\u00ebrmbajt nga kritika publike \u2013 dhe me sa dim\u00eb, edhe private \u2013 ndaj t\u00eb drejtave t\u00eb njeriut n\u00eb Kin\u00eb me shpres\u00ebn se do t\u00eb arrinte nj\u00eb marr\u00ebveshje tregtare.<\/p>\n<p>Megjithat\u00eb, vitin e fundit, zyrtar\u00ebt e administrat\u00ebs s\u00eb Trumpit t\u00eb cil\u00ebt e shohin Kin\u00ebn si k\u00ebrc\u00ebnim ekzistencial ndaj Shteteve t\u00eb Bashkuara kan\u00eb b\u00ebr\u00eb q\u00eb p\u00ebrplasja e vlerave sino-amerikane t\u00eb vihet n\u00eb qend\u00ebr t\u00eb rivalitetit strategjik t\u00eb t\u00eb dy vendeve. N\u00eb k\u00ebt\u00eb drejtim, Sekretari i Shtetit Mike Pompeo n\u00eb tetor t\u00eb vitit t\u00eb kaluar u shpreh:<\/p>\n<p>\u201cShum\u00eb shpesh kemi ngurruar t\u00eb flasim rreth \u00e7\u00ebshtjeve q\u00eb kan\u00eb t\u00eb b\u00ebjn\u00eb me t\u00eb drejtat e njeriut atje dhe vlerat amerikane, at\u00ebhere kur jan\u00eb n\u00eb konflikt me nj\u00ebra tjetr\u00ebn, dhe gjithashtu kemi zhvleft\u00ebsuar r\u00ebnd\u00ebsin\u00eb e dallimeve ideologjike, edhe pas masakr\u00ebs n\u00eb sheshin Tiananmen dhe t\u00eb tjerave shkelje t\u00eb t\u00eb drejtave t\u00eb njeriut\u2026 Sot, m\u00eb n\u00eb fund po e kuptojm\u00eb se sa v\u00ebrtet armiq\u00ebsore \u00ebsht\u00eb Partia Komuniste e Kin\u00ebs karshi Shteteve t\u00eb Bashkuara dhe vlerave t\u00eb saj\u2026\u201d<\/p>\n<p>Pastaj, n\u00eb nj\u00eb deklarat\u00eb n\u00eb qershor t\u00eb k\u00ebtij viti, k\u00ebshilltari p\u00ebr siguri komb\u00ebtareRobert O\u2019Brien u shpreh n\u00eb t\u00eb njejt\u00ebn linj\u00eb me Pompeon kur shtroi pyetje: \u201cSi nuk arrit\u00ebm t\u00eb kuptojm\u00eb natyr\u00ebn e Partis\u00eb Komuniste t\u00eb Kin\u00ebs? P\u00ebrgjigjja \u00ebsht\u00eb e thjesht\u00eb: nuk i kushtuam v\u00ebmendje ideologjis\u00eb s\u00eb PKK-s\u00eb.\u201d<\/p>\n<p><strong>Fush\u00ebbeteja e Vlerave<\/strong><\/p>\n<p>Ky ndryshim i gar\u00ebs SHBA-Kin\u00eb, prej pik\u00ebpamjes realiste n\u00eb at\u00eb ideologjike, pasqyron faktor\u00eb n\u00eb t\u00eb dyja an\u00ebt. Kur Xi Jinping-u u ngjit n\u00eb pushtet n\u00eb Kin\u00eb m\u00eb 2012, administrata e tij fillimisht nuk k\u00ebrkonte ballafaqim ideologjik me SHBA-n\u00eb. Por ajo qe e shpejt\u00eb q\u00eb t\u00eb p\u00ebrfitonte nga rastet strategjike q\u00eb u paraqit\u00ebn me dob\u00ebsimin e ndikimit global t\u00eb Amerik\u00ebs pas kriz\u00ebs financiare m\u00eb 2008. Ky perceptim \u00ebsht\u00eb p\u00ebrforcuar edhe nga mosgatishm\u00ebria e Amerik\u00ebs q\u00eb t\u00eb p\u00ebrdor\u00eb forc\u00ebn ushtarake si n\u00ebn udh\u00ebheqjen e Barack Obamas ashtu edhe Trumpit, si edhe nga dob\u00ebsimi i shpejt\u00eb i prestigjit t\u00eb saj nd\u00ebrkomb\u00ebtar n\u00eb kat\u00ebr vitet e fundit.<\/p>\n<p>Me t\u00eb ardhur n\u00eb p\u00ebrfundimin se SHBA po t\u00ebrhiqet nga p\u00ebrgjegj\u00ebsit\u00eb e saj globale, Xi u nis t\u00eb sfidonte pranin\u00eb disa dekad\u00ebshe ushtarake e politike t\u00eb Amerik\u00ebs n\u00eb rajonin e Paq\u00ebsorit n\u00eb Azi. Nd\u00ebr t\u00eb tjera, Kina nd\u00ebrtoi nj\u00eb rrip ishujsh (artificial\u00eb) t\u00eb militarizuar n\u00eb Detin e Kin\u00ebs Jugore dhe intensifikoi operacionet e saj detare p\u00ebrreth Ishujve Senkaku t\u00eb kontrolluara nga Japonia, t\u00eb cilat i konsideron t\u00eb vetat (i quan Ishujt Diaoyu). N\u00ebn udh\u00ebheqjen e Xi-s\u00eb, Kina ka tiranizuar vazhdimisht fqinjt\u00eb e tjer\u00eb t\u00eb Azis\u00eb Juglindore \u2013 Indonezin\u00eb, Filipinet dhe Vietnamin, n\u00eb ve\u00e7anti \u2013 me pretendimet p\u00ebr uj\u00ebrat territoriale n\u00eb Detin e Kin\u00ebs Jugore.<\/p>\n<p>Kina gjithashtu ka zgjeruar qasjen n\u00eb resurset dhe tregjet globale p\u00ebrmes\u00a0<em>Belt and Road Initiative<\/em>\u00a0(BRI), dhe duke p\u00ebrdorur si fondet dhe vendosjen e personelit p\u00ebr t\u00eb zgjeruar ndikimin e saj p\u00ebrbrenda institucioneve globale si K\u00ebshilli i t\u00eb Drejtave t\u00eb Njeriut i Kombeve t\u00eb Bashkuara, Interpoli, Organizata Bot\u00ebrore e Sh\u00ebndet\u00ebsis\u00eb (OBSH), e t\u00eb tjera. P\u00ebr t\u00eb arritur k\u00ebto q\u00ebllime, Kina ndonj\u00ebher\u00eb ka p\u00ebrdorur propagand\u00eb t\u00eb ngath\u00ebt e strategji t\u00eb \u201cfrontit t\u00eb bashkuar\u201d p\u00ebr t\u00eb fituar p\u00ebrkrah\u00ebs dhe p\u00ebr t\u00eb nd\u00ebshkuar kritik\u00ebt an\u00ebmban\u00eb. Nd\u00ebrkoh\u00eb, pa dashur t\u00eb rrezikoj\u00eb shum\u00eb, Kina i \u00ebsht\u00eb p\u00ebrgjigjur kritikave dhe sanksioneve t\u00eb SHBA-s\u00eb me t\u00eb njejt\u00ebn monedh\u00eb.<\/p>\n<p>N\u00eb pun\u00ebt e brendshme, regjimi i Xi-s\u00eb \u00ebsht\u00eb p\u00ebrgjigjur me vendosm\u00ebri ndaj asaj q\u00eb e konsideron erozion serioz t\u00eb kontrollit politik jo vet\u00ebm n\u00eb Tibet, Xinjiang dhe Hong Kong, por edhe ndaj akademik\u00ebve e jurist\u00ebve libral\u00eb, e madje edhe p\u00ebrbrenda vet\u00eb Partis\u00eb Komuniste. N\u00eb secilin rast, regjimi ka goditur ashp\u00ebr me metoda t\u00eb ndryshme, q\u00eb prej kampeve t\u00eb internimit n\u00eb Xinjiang, ligjit t\u00eb siguris\u00eb n\u00eb Hong Kong e deri te fushata spastruese kund\u00ebr korrupsionit p\u00ebrbrenda partis\u00eb. K\u00ebto e t\u00eb tjera politika kan\u00eb ngritur alarmin n\u00eb Per\u00ebndim lidhur me trendin autoritar n\u00eb qeverisjen kineze.<\/p>\n<p>Nd\u00ebrsa n\u00eb an\u00ebn e amerikan\u00ebve, pasi q\u00eb n\u00eb fushat\u00ebn presidenciale m\u00eb 2016 Trumpi e kishte ngritur \u00e7\u00ebshtjen e t\u00eb ashtuquajtur\u00ebs \u201chajni\u201d t\u00eb vendeve amerikane t\u00eb pun\u00ebs nga Kina, asnj\u00eb prej kanditat\u00ebve nuk guxoi t\u00eb mbronte tregtin\u00eb me Kin\u00ebn, e lere m\u00eb t\u00eb shpaloste argumentin se angazhimi ekonomik do t\u00eb mund t\u00eb \u00e7onte n\u00eb reforma politike atje. Pastaj m\u00eb 2020, pandemia COVID-19 paraqiti rastin e p\u00ebrsosur p\u00ebr skifter\u00ebt [p\u00ebrkrah\u00ebsit e politik\u00ebs s\u00eb forc\u00ebs] n\u00eb administrat\u00ebn e Trump-it q\u00eb t\u00eb riorientojn\u00eb vendosm\u00ebrisht politik\u00ebn amerikane karshi Kin\u00ebs n\u00eb drejtim t\u00eb q\u00ebllimit t\u00eb tyre afatgjat\u00eb t\u00eb \u00e7lidhjes s\u00eb dy ekonomive.<\/p>\n<p>Si\u00e7 rezulton, reagimet e ashpra t\u00eb administrat\u00ebs s\u00eb Trump-it ndaj politikave kineze forcuan bindjen e qeveris\u00eb s\u00eb Xi-s\u00eb se Kina ballafaqohet gjithnj\u00eb e m\u00eb shum\u00eb me k\u00ebrc\u00ebnime t\u00eb jashtme. Kjo \u00ebsht\u00eb brenga kryesore q\u00eb ka motivuar politikat si ajo e ligjit t\u00eb siguris\u00eb n\u00eb Hong Kong dhe eskalimi i presionit politik e ushtarak n\u00eb Tajvan. Nd\u00ebrkaq k\u00ebto veprime kan\u00eb forcuar bindjen te zyrtar\u00ebt n\u00eb SHBA, Evrop\u00eb, Australi se Kina po b\u00ebhet ajo q\u00eb Komisioni Evropian m\u00eb 2019 e kishte quajtur \u201crival sistemik\u201d i Per\u00ebndimit.<\/p>\n<p><strong>T\u00eb drejtat e njeriut n\u00eb krye<\/strong><\/p>\n<p>Ndjesia se marr\u00ebdh\u00ebniet SHBA-Kin\u00eb jan\u00eb b\u00ebr\u00eb konflikt i vlerave themelore nuk duket se do t\u00eb zbehet n\u00eb an\u00ebn amerikane as edhe n\u00eb nj\u00eb administrat\u00eb t\u00eb udh\u00ebhequr nga Joe Biden. Avokimi p\u00ebr t\u00eb drejtat e njeriut i ka bashkuar kaher\u00eb dy partit\u00eb e m\u00ebdha amerikane, edhe pse Republikan\u00ebt zakonisht p\u00ebrqendrohen m\u00eb shum\u00eb n\u00eb lirin\u00eb e fes\u00eb, nd\u00ebrsa Demokrat\u00ebt n\u00eb lirin\u00eb e shprehjes dhe asociimit dhe t\u00eb drejtat e pun\u00ebs. Sidoqoft\u00eb, internimi i gati nj\u00eb milion ujgur\u00ebve dhe qytetar\u00ebve t\u00eb tjer\u00eb kinez\u00eb n\u00eb Xianjiang, s\u00eb bashku me ligjin drakonian t\u00eb siguris\u00eb n\u00eb Hong Kong, ka ndezur alarmin p\u00ebr t\u00eb dyja partit\u00eb dhe publikun amerikan.<\/p>\n<p>P\u00ebr m\u00eb tep\u00ebr, jan\u00eb ngritur shqet\u00ebsime rreth cenimit t\u00eb t\u00eb drejtave dhe lirive t\u00eb per\u00ebndimor\u00ebve nga Kina p\u00ebrmes ndalimit t\u00eb vizave, monitorimit t\u00eb student\u00ebve kinez\u00eb n\u00eb universitetet per\u00ebndimore, t\u00eb aktiviteteve t\u00eb Instituteve t\u00eb Konfu\u00e7it, frik\u00ebsimit t\u00eb mediave n\u00eb gjuh\u00ebn kineze (q\u00eb ka zgjuar rezistenc\u00eb ndaj ndikimit kinez n\u00eb Evrop\u00ebn Per\u00ebndimore, Australi, Zeland\u00eb t\u00eb Re), si dhe praktika t\u00eb tjera. Sipas drejtorit t\u00eb Byros\u00eb Federale t\u00eb Hetimit (FBI) Christopher Wray, Kina \u00ebsht\u00eb b\u00ebr\u00eb\u00a0<a href=\"https:\/\/www.fbi.gov\/news\/speeches\/the-threat-posed-by-the-chinese-government-and-the-chinese-communist-party-to-the-economic-and-national-security-of-the-united-states\">shqet\u00ebsimi kryesor i kund\u00ebrinteligjenc\u00ebs<\/a>\u00a0p\u00ebr Byron\u00eb. Ajo po p\u00ebrpiqet t\u00eb b\u00ebhet \u201csuperfuqia e vetme n\u00eb bot\u00eb \u2026 jo p\u00ebrmes inovacionit legjitim, as p\u00ebrmes gar\u00ebs s\u00eb ligjshme dhe t\u00eb drejt\u00eb, as duke i dh\u00ebn\u00eb qytetar\u00ebve t\u00eb saj lirin\u00eb e mendimit, t\u00eb shprehjes e krijimit, t\u00eb cilat ne k\u00ebtu n\u00eb Shtetet e Bashkuara i vler\u00ebsojm\u00eb lart,\u201d thot\u00eb Wray, \u201cpor me \u00e7do mjet t\u00eb mundsh\u00ebm.\u201d<\/p>\n<p>Pra, ajo q\u00eb dikur ishte agjend\u00eb e specializuar e t\u00eb drejtave t\u00eb njeriut p\u00ebrbrenda politik\u00ebs me t\u00eb gj\u00ebr\u00eb amerikane karshi Kin\u00ebs, tash \u00ebsht\u00eb zhvendosur n\u00eb qend\u00ebr t\u00eb asaj q\u00eb shumica e amerikan\u00ebve dhe shum\u00eb kinez\u00eb e shohin si nj\u00eb gar\u00eb ideologjike gjith\u00ebp\u00ebrfshir\u00ebse. Fal\u00eb k\u00ebtij ndryshimi thelb\u00ebsor, marr\u00ebdh\u00ebniet dypal\u00ebshe do t\u00eb p\u00ebrqendrohen gjithnj\u00eb e m\u00eb shum\u00eb n\u00eb t\u00eb drejtat e njeriut si korniz\u00eb organizuese p\u00ebr \u00e7\u00ebshtjet si tregtia, investimet, shk\u00ebmbimi arsimor, qeverisja globale, ndihmat e huaja, strategjia ushtarake madje.<\/p>\n<p>Sigurisht, jan\u00eb ende disa strategjist\u00eb q\u00eb thon\u00eb se gara me Kin\u00ebn duhet t\u00eb shihet n\u00eb terma realist\u00eb: Amerika duhet ta pranoj\u00eb Kin\u00ebn si\u00e7 \u00ebsht\u00eb dhe duhet t\u00eb k\u00ebrkoj\u00eb t\u00eb gjej\u00eb nj\u00eb ekuilib\u00ebr t\u00eb qendruesh\u00ebm t\u00eb fuqis\u00eb. P\u00ebrkund\u00ebr q\u00eb ky grup ka p\u00ebrfaq\u00ebsues me em\u00ebr si Henry Kissinger, duket se ithatr\u00ebt e k\u00ebsaj qasjeje jan\u00eb gjithnj\u00eb e m\u00eb t\u00eb pakt\u00eb. Si\u00e7\u00a0<a href=\"https:\/\/www.nytimes.com\/2019\/12\/27\/us\/politics\/trumps-human-rights-congress.html\">raportoi<\/a>\u00a0the\u00a0<em>New York Times<\/em>\u00a0n\u00eb dhjetor 2019, \u201cskifter\u00ebt e Kin\u00ebs po rriten sa n\u00eb Kongres, n\u00eb Administrat\u00eb q\u00eb gjithnj\u00eb e m\u00eb shum\u00eb e\u00a0<a href=\"https:\/\/www.pewresearch.org\/global\/2019\/08\/13\/u-s-views-of-china-turn-sharply-negative-amid-trade-tensions\/\">shohin Kin\u00ebn si k\u00ebrc\u00ebnim<\/a>.\u201d<\/p>\n<p>Ky konsensus shtrihet gj\u00ebr\u00ebsisht n\u00eb t\u00ebr\u00eb spektrin politik amerikan. N\u00eb nj\u00ebr\u00ebn an\u00eb jan\u00eb t\u00eb till\u00ebt si ish kryetari i Dhom\u00ebs s\u00eb P\u00ebrfaq\u00ebsuesve\u00a0<a href=\"https:\/\/www.newyorker.com\/magazine\/2020\/01\/13\/the-future-of-americas-contest-with-china\">Newt Gingrich, i cili e konsideron Kin\u00ebn<\/a>\u00a0si \u201ck\u00ebrc\u00ebnimin m\u00eb t\u00eb madh p\u00ebr ne q\u00eb prej Perandoris\u00eb Britanike n\u00eb vitet 1770, shum\u00eb m\u00eb t\u00eb madh se Gjermania Naciste apo Bashkimi Sovjetik.\u201d E n\u00eb an\u00ebn tjet\u00ebr jan\u00eb t\u00eb till\u00ebt si un\u00eb dhe t\u00eb tjer\u00eb n\u00eb Universitetin e Kalifornis\u00eb n\u00eb San Diego, q\u00eb avokojm\u00eb p\u00ebr \u201czhvillimin e met\u00ebjm\u00eb t\u00eb pikave t\u00eb forta amerikane p\u00ebr t\u00eb garuar n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb efektshme me Kin\u00ebn, duke bashk\u00ebpunuar sa t\u00eb jet\u00eb e mundur n\u00eb fusha t\u00eb interesit t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt.\u201d<\/p>\n<p><strong>Lufta e Ftoht\u00eb e re<\/strong><\/p>\n<p>Duke e vendosur gar\u00ebn p\u00ebr t\u00eb drejtat e njeriut, demokracin\u00eb, dhe sundimin e ligjit n\u00eb qend\u00ebr t\u00eb gar\u00ebs strategjike SHBA-Kin\u00eb, administrata e Trumpit ka shpallur n\u00eb fakt nj\u00eb luft\u00eb t\u00eb ftoht\u00eb t\u00eb re. K\u00ebt\u00eb her\u00eb, kjo \u00ebsht\u00eb ndryshe prej Luft\u00ebs s\u00eb Ftoht\u00eb origjinale n\u00eb disa aspekte kryesore.<\/p>\n<p>P\u00ebr fillim, ndryshe nga Bashkimi Sovjetik, Kina nuk ka nj\u00eb program ideologjik q\u00eb k\u00ebrkon ta eksportoj\u00eb n\u00eb vendet tjera t\u00eb bot\u00ebs. Edhe pse politikat jan\u00eb t\u00eb dobishme p\u00ebr regjimet autoritare, ajo nuk e ka mision q\u00eb t\u2019i shtyj\u00eb k\u00ebto vende drejt nj\u00eb sistemi t\u00eb dalluesh\u00ebm kinez, dhe \u00ebsht\u00eb e gatshme t\u00eb punoj\u00eb me t\u00eb gjitha llojet e regjimeve p\u00ebr t\u00eb \u00e7uar p\u00ebrpara interesat e saj ekonomike dhe diplomatike. Megjithat\u00eb, Kina ushtron shum\u00eb m\u00eb pak fuqi t\u00eb but\u00eb [soft power] se sa b\u00ebnte Kremlini n\u00eb Bashkimin Sovjetik. Me gjith\u00eb d\u00ebmin q\u00eb SHBA i ka shkaktuar imazhit t\u00eb vet gjat\u00eb qeverisjes s\u00eb Trump-it, vlerat q\u00eb p\u00ebrqafon Amerika mbesin bindsh\u00ebm m\u00eb josh\u00ebse se ato q\u00eb ofron Kina.<\/p>\n<p>S\u00eb dyti, Kina nuk ka bllok t\u00eb aleat\u00ebve t\u00eb siguris\u00eb. Ndryshe nga Bashkimi Sovjetik q\u00eb kishte nj\u00eb perandori n\u00eb Evrop\u00ebn Lindore q\u00eb t\u2019i ofronte nj\u00eb aleanc\u00eb si kamuflim, Kina rrethohet nga vende q\u00eb i ruhen ndikimit t\u00eb saj. Miqt\u00eb e saj jan\u00eb t\u00eb rrall\u00eb e p\u00ebr mall dhe nuk p\u00ebrfshijn\u00eb asnj\u00ebren prej fuqive t\u00eb m\u00ebdha ekonomike t\u00eb bot\u00ebs (me p\u00ebrjashtim t\u00eb nj\u00eb Rusie t\u00eb kujdesshme). N\u00eb fakt, Kina n\u00ebn Xi-n\u00eb duket se q\u00ebllimisht ka shtyr\u00eb shum\u00eb prej partner\u00ebve potencial\u00eb \u2013 p\u00ebr shembull, Indin\u00eb e Indonezin\u00eb, &#8211; edhe m\u00eb shum\u00eb drejt Amerik\u00ebs.<\/p>\n<p>S\u00eb treti, Kina nuk ka treguar shenja se do ta p\u00ebrmbys\u00eb rendin nd\u00ebrkomb\u00ebtar. N\u00eb vend t\u00eb k\u00ebsaj, po p\u00ebrpiqet t\u00eb kopjoj\u00eb elemente t\u00eb rendit ekzistues duke krijuar institucione si Banka e Investimeve e Infrastruktur\u00ebs Aziatike m\u00eb seli n\u00eb Pekin, e cila imiton pun\u00ebn e Bank\u00ebs Bot\u00ebrore, por q\u00eb ofron nj\u00eb shkall\u00eb t\u00eb ndikimit kinez q\u00eb lider\u00ebt e Kin\u00ebs e konsiderojn\u00eb n\u00eb p\u00ebrputhje me statusin e vendit n\u00eb bot\u00eb.<\/p>\n<p>S\u00eb kat\u00ebrti, marr\u00ebdh\u00ebnia sino-amerikane p\u00ebrfshin elemente shum\u00eb m\u00eb t\u00eb m\u00ebdha t\u00eb nd\u00ebrvarshm\u00ebris\u00eb\u00a0 se sa q\u00eb ka pasur ndonj\u00ebher\u00eb mes SHBA-s\u00eb dhe Bashkimit Sovjetik. Me gjith\u00eb problemet n\u00eb marr\u00ebdh\u00ebniet ekonomike sino-amerikane, t\u00eb dy pal\u00ebt ende p\u00ebfitojn\u00eb mjaft nga tregtia, investimet, dhe shk\u00ebmbimi shkencor, arsimor, e kulturor.<\/p>\n<p>S\u00eb pesti, p\u00ebr aq sa mund t\u00eb thuhet, regjimi i tanish\u00ebm kinez \u00ebsht\u00eb m\u00eb pak i ndjesh\u00ebm ndaj kolapsit t\u00eb brendsh\u00ebm se sa doli t\u00eb ishte regjimi sovjetik. Nd\u00ebrsa Kina ka t\u00eb ngjar\u00eb q\u00eb t\u00eb liberalizoj\u00eb vizat n\u00eb t\u00eb ardhmen, megjithat\u00eb ka pak arsye t\u00eb mendohet se n\u00eb nj\u00eb t\u00eb ardhme t\u00eb parashikueshme ajo do t\u00eb plasaritet ose shnd\u00ebrrohet n\u00eb demokraci.<\/p>\n<p>S\u00eb gjashti, mbase me e r\u00ebnd\u00ebsishmja p\u00ebr politik\u00ebb\u00ebr\u00ebsit amerikan\u00eb, bashk\u00ebpunimi me Kin\u00ebn \u00ebsht\u00eb i domosdosh\u00ebm p\u00ebr t\u2019u p\u00ebrballur me problemet urgjente globale si ndryshimi klimatik, sh\u00ebndeti i oqeaneve, dhe shp\u00ebrthimet e ardhme pandemike.<\/p>\n<p><strong>Rikuperimi i pikave t\u00eb forta t\u00eb Amerik\u00ebs<\/strong><\/p>\n<p>P\u00ebr t\u00eb garuar me sukses n\u00eb fush\u00ebn e vlerave globale, SHBA-ja duhet t\u00eb b\u00ebj\u00eb kat\u00ebr ndryshime thelb\u00ebsore n\u00eb politik\u00ebn e saj t\u00eb jashtme dhe t\u00eb brendshme. S\u00eb pari, duhet t\u00eb rikthehet n\u00eb K\u00ebshillin p\u00ebr t\u00eb Drejtat e Njeriut t\u00eb Kombeve t\u00eb Bashkuara dhe t\u00eb nd\u00ebrmarr\u00eb rol m\u00eb aktiv n\u00eb diplomaci p\u00ebr sa i p\u00ebrket normave nd\u00ebrkomb\u00ebtare, si n\u00eb raportin me Komitetet e Traktatit dhe n\u00eb Procedurat Speciale dhe p\u00ebrgjat\u00eb agjencive t\u00eb tjera t\u00eb KB-s\u00eb.<\/p>\n<p>S\u00eb dyti, SHBA duhet t\u00eb garoj\u00eb aktivisht p\u00ebr ndikim p\u00ebrbrenda institucioneve nd\u00ebrqeveritare ku vendosen rregullat globale q\u00eb kan\u00eb t\u00eb b\u00ebjn\u00eb me t\u00eb drejtat e njeriut, p\u00ebrfshir\u00eb OBSH-n\u00eb, Unionin Nd\u00ebrkomb\u00ebtar t\u00eb Telekomunikimit, Organizat\u00ebn Nd\u00ebrkomb\u00ebtare t\u00eb Pron\u00ebs Intelektuale, Interpolin, e t\u00eb t\u00eb tjer\u00eb. N\u00eb k\u00ebt\u00eb drejtim, ajo duhet t\u00eb bashk\u00ebpunoj\u00eb me vende t\u00eb tjera demokratike p\u00ebr t\u00eb koordinuar pozicionet e p\u00ebrbashk\u00ebta rreth normave t\u00eb reja q\u00eb do t\u00eb prekin t\u00eb drejtat e njer\u00ebzve n\u00eb shum\u00eb dimensione.<\/p>\n<p>S\u00eb treti, p\u00ebr t\u00eb promovuar vlerat universale karshi gar\u00ebs kineze, SHBA-ja duhet t\u00eb tregoj\u00eb shembull duke respektuar n\u00eb mas\u00eb m\u00eb t\u00eb madhe standardet nd\u00ebrkomb\u00ebtare q\u00eb k\u00ebrkon nga Kina t\u2019i respektoj\u00eb. SHBA-ja duhet t\u00eb miratoj\u00eb Konvent\u00ebn p\u00ebr Eliminimin e T\u00eb Gjitha Formave t\u00eb Diskriminimit kund\u00ebr Grave, Konvent\u00ebn e t\u00eb Drejtave t\u00eb F\u00ebmij\u00ebve, dhe Konvent\u00ebn e t\u00eb Drejtave t\u00eb Personave me Aft\u00ebsi t\u00eb Kufizuara, si dhe instrumente t\u00eb tjera nd\u00ebrkomb\u00ebtare, si\u00e7 \u00ebsht\u00eb Konventa e Kombeve t\u00eb Bashkuara e Ligjit t\u00eb Detit, q\u00eb promovojn\u00eb sundimin e ligjit si parim t\u00eb marr\u00ebdh\u00ebnieve nd\u00ebrkomb\u00ebtare.<\/p>\n<p>Mbi t\u00eb gjitha, nj\u00eb politik\u00eb e suksesshme p\u00ebr t\u00eb promovuar vlera t\u00eb tilla duhet t\u00eb bazohet n\u00eb suksesin e d\u00ebshmuar t\u00eb modelit amerikan. Themelet e ndikimit t\u00eb \u00e7do vendi shtrihen n\u00eb shembujt e mir\u00eb q\u00eb ofron. P\u00ebr k\u00ebt\u00eb arsye, Kina e ka shum\u00eb t\u00eb v\u00ebshtir\u00eb q\u00eb \u201c<a href=\"https:\/\/www.reuters.com\/article\/us-china-media\/chinas-xi-urges-state-media-to-boost-global-influence-idUSKCN0VS1IF\">ta tregoj\u00eb storien e Kin\u00ebs si duhet<\/a>\u201d p\u00ebrkund\u00ebr miliarda dollar\u00ebve q\u00eb investon n\u00eb ndihma t\u00eb huaja dhe n\u00eb media.<\/p>\n<p>Kur agjenda e t\u00eb drejtave t\u00eb njeriut ishte relativisht e specializuar, shembulli amerikan ishte qendror p\u00ebr kredibilitetin e saj. Bindja p\u00ebrmes shembullit \u00ebsht\u00eb edhe m\u00eb e nevojshme kur gara vlerore \u00ebsht\u00eb gjith\u00ebp\u00ebrfshir\u00ebse. Prandaj, prioriteti kryesor i amerikan\u00ebve n\u00eb qasjen ndaj Kin\u00ebs \u2013 dhe p\u00ebrgjith\u00ebsisht n\u00eb politik\u00ebn e jashtme t\u00eb SHBA-s\u00eb \u2013 duhet t\u00eb jet\u00eb mb\u00ebshtetja e normave demokratike, mbrojtja e sundimit t\u00eb ligjit, ballafaqimi me trash\u00ebgimin\u00eb e racizmit sistemik, dhe respektimi i obligimeve nd\u00ebrkomb\u00ebtare ndaj azilk\u00ebrkuesve. Duke mos respektuar t\u00eb drejtat e njeriut n\u00eb vend dhe jasht\u00eb vendit, administrata e Trump-it vet\u00ebm sa ka dob\u00ebsuar pozicionin e Amerik\u00ebs n\u00eb gar\u00ebn rreth vlerave globale t\u00eb cil\u00ebn zgjodhi ta niste vet SHBA-ja.<\/p>\n<p>***<\/p>\n<p>Artikulli origjinal n\u00eb\u00a0<strong><a href=\"https:\/\/www.project-syndicate.org\/onpoint\/human-rights-at-the-center-us-china-cold-war-by-andrew-j-nathan-2020-09\">Project Syndicate.<\/a><\/strong><\/p>\n<p>***<\/p>\n<div class=\"text-iamge\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/sbunker.net\/uploads\/sbunker.net\/images\/2020\/November\/10\/auto_1200px-U.S._Department_of_State_official_seal.svg1605008305.png\" alt=\"Image\" \/><\/div>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Ky artikull\u00a0mb\u00ebshtetet nga &#8220;Sbunker&#8221; p\u00ebrmes projektit t\u00eb financuar nga Ambasada Amerikane. Mendimet e shprehura k\u00ebtu jan\u00eb t\u00eb autorit\u00a0dhe jo medoemos pasqyrojn\u00eb q\u00ebndrimet e Departamentit t\u00eb Shtetit.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Disa dekada pas udh\u00ebtimit historik t\u00eb Richard Nixon-it n\u00eb Kin\u00eb, p\u00ebrfshirja e Per\u00ebndimit me t\u00eb ka qen\u00eb e p\u00ebrcaktuar nga interesa\u00a0 ekonomike e t\u00eb siguris\u00eb, e vet\u00ebm pas k\u00ebsaj prej t\u00eb drejtave t\u00eb njeriut. Por vet\u00ebm n\u00eb vitet e fundit k\u00ebto prioritete jan\u00eb kthyer s\u00eb prapthi. P\u00ebrkund\u00ebr moskok\u00eb\u00e7arjes s\u00eb presidentit amerikan Donald Trump karshi t\u00eb [&hellip;]<\/p>","protected":false},"author":496,"featured_media":8343,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[13],"tags":[1297],"ppma_author":[1317],"class_list":["post-2472","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-analize","tag-dragoi-i-zgjuar"],"authors":[{"term_id":1317,"user_id":496,"is_guest":0,"slug":"andrew-nathan","display_name":"Andrew Nathan","avatar_url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/dcc29ba340cc835a2221c5c9614b64c5afaafca8601e8b5973ee41e4934f170d?s=96&d=mm&r=g","user_url":"","last_name":"Nathan","first_name":"Andrew","description":""}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2472","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/496"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2472"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2472\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2473,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2472\/revisions\/2473"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/8343"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2472"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2472"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2472"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/ppma_author?post=2472"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}