N\u00eb muajin Mars u b\u00ebn\u00eb dy vjet nga vdekja e Dariush Shayegan (1935 \u20132018), filozof dhe kulturolog iranian-francez. I lindur n\u00eb nj\u00eb familje heterogjene, n\u00ebna gjeorgjiane e sektit sunit dhe babai azer-turk shi\u2019it, gj\u00eb q\u00eb ia dha mund\u00ebsin\u00eb t\u00eb mish\u00ebrohet me gjuh\u00ebt e kulturat perse, turke, gjeorgjiane. Ky diversitet kulturor e identitar do ta ndiqnin t\u00ebr\u00eb jet\u00ebn dhe do t\u00eb b\u00ebheshin shtrati i mendimit t\u00eb tij filozofik. Pasi kreu shkollimin n\u00eb shkoll\u00ebn katolike \u201cShen Lui\u201d, ku m\u00ebsoi gjuh\u00ebn franceze, Shayegan shkollimin e vazhdoi n\u00eb Lond\u00ebr e Gjenev\u00eb, e m\u00eb pas studimet p\u00ebr Indologji i vazhdoi n\u00eb Universitetin e Sorbonne\u2019it, n\u00eb Paris. Pasi u kthye n\u00eb Tehran, nj\u00eb koh\u00eb ligj\u00ebroi religjionet sanskrite dhe indiane. Gjat\u00eb q\u00ebndrimit n\u00eb Iran, frekuentoi dhe ambientet tradicionale t\u00eb medreseve, dhe p\u00ebr nj\u00eb koh\u00eb u shoq\u00ebrua me filozofin dhe iranologun francez, Henry Corben. N\u00eb Iran njihet p\u00ebr studimet n\u00eb Indologji dhe veprat rreth tradit\u00ebs, modernizmit, ideologjis\u00eb, identitetit dhe p\u00ebr disa shkrime mbi poet\u00ebt e m\u00ebdhenj pers\u00eb. Ishte autor i nj\u00eb romani n\u00eb fr\u00ebngjisht “Land of Mirage”, me t\u00eb cilin m\u00eb 26 dhjetor 2004 nga Shoqata e shkrimtar\u00ebve francez\u00eb u shp\u00ebrblye me \u00e7mimin ADELF. N\u00eb vitin 2009 Shayegan u nderua me \u00c7mimin Global t\u00eb Dialogut, nj\u00eb \u00e7mim nd\u00ebrkomb\u00ebtar p\u00ebr “arritje t\u00eb jasht\u00ebzakonshme n\u00eb avancimin dhe zbatimin e k\u00ebrkimit t\u00eb vlerave nd\u00ebrkulturore”. Shumic\u00ebn e librave i shkroi n\u00eb fr\u00ebngjisht dhe gati se t\u00eb gjitha i ka t\u00eb p\u00ebrkthyera n\u00eb persisht, por edhe n\u00eb gjuh\u00eb t\u00eb tjera.<\/p>\n
P\u00ebrsiatjet dhe veprimtaria intelektuale e tij jan\u00eb vuliminoze, e n\u00eb dyvjetorin e vdekjes s\u00eb tij,\u00a0 Shayegan-in mund ta p\u00ebrkujtojm\u00eb me ravij\u00eb zimet tij rreth ideologjizimit t\u00eb tradit\u00ebs dhe fes\u00eb, t\u00eb shprehura n\u00eb librin \u201cWhat is a religious revolution?\u201d.<\/p>\n
N\u00eb fillesat e veprimtaris\u00eb s\u00eb tij filozofike, Shayegan duke qen\u00eb n\u00ebn ndikimin e Heideggerit, Jaspersit e Jungut, n\u00eb librin \u201cAzia p\u00ebrball\u00eb per\u00ebndimit\u201d \u00a0flet p\u00ebr kat\u00ebr nd\u00ebrmarrje q\u00eb kishin \u00e7uar n\u00eb degradimin e mendimit modern per\u00ebndimor. Sipas tij, nd\u00ebr arsyet e mbizot\u00ebrimit t\u00eb nihilizmit n\u00eb Per\u00ebndim \u00ebsht\u00eb se mendimi spiritual-filozofik u zhvendos n\u00eb mendimin teknik, t\u00eb menduarit mbi qenien u z\u00ebvend\u00ebsua me t\u00eb menduarit rreth teknik\u00ebs, egocentrizmi zuri vendin e shpirt\u00ebrores dhe spekulimet p\u00ebr \u201cjet\u00ebn pas vdekjes\u201d u z\u00ebvend\u00ebsuan nga adhurimi i historis\u00eb dhe ekzaltimi me te. Ky projekt i mendimit modern kishte zbehur metafizik\u00ebn dhe kishte varf\u00ebruar dimensionin shpirt\u00ebror e imagjinar t\u00eb njer\u00ebzve, dhe k\u00ebshtu kundrohej si rrezik edhe p\u00ebr shoq\u00ebrit\u00eb myslimane, t\u00eb cilat q\u00eb nga fundi i shek. XIX kishin filluar t\u00eb modernizoheshin me nj\u00eb hov t\u00eb madh.<\/p>\n
Me zbehjen ose th\u00ebn\u00eb ndryshe me relativizimin e metanarrativave dhe idealeve t\u00eb modernizmit, studiuesit e dijeve shoq\u00ebrore hetuan kthimin ose ringjalljen e tradit\u00ebs dhe fes\u00eb n\u00eb shoq\u00ebri. Preokupimi me modernizmin dhe Per\u00ebndimin n\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi shihet edhe te intelektual\u00ebt lindor\u00eb, disa prej t\u00eb cil\u00ebve, fen\u00eb dhe tradit\u00ebn e projektonin si mburoj\u00eb p\u00ebrball\u00eb vrullit t\u00eb modernizimit t\u00eb shoq\u00ebrive t\u00eb tyre. Pra, p\u00ebr ata, tradita dhe feja nuk kishin kuptimin e t\u00eb shenjt\u00ebs dhe moralit si\u00e7 kishin pasur dikur, ngase tashm\u00eb qen\u00eb \u00a0shnd\u00ebrruar n\u00eb ideologji p\u00ebr luftimin e nj\u00eb ideologjie tjet\u00ebr q\u00eb vinte nga Per\u00ebndimi. \u201cKur nj\u00eb tradit\u00eb ose nj\u00eb fe hyn n\u00eb nj\u00eb koncept tjet\u00ebr t\u00eb historis\u00eb, natyrisht q\u00eb i ndryshon dhe orientimi, dhe nga nj\u00eb sistem i caktuar intelektual futet n\u00eb nj\u00eb tjet\u00ebr sistem, dhe k\u00ebshtu detyrohet t\u00eb rivalizoj\u00eb bot\u00ebkuptimet q\u00eb sundojn\u00eb at\u00eb shoq\u00ebri ose t\u00eb marr\u00eb form\u00ebn e atyre koncepteve. Tradita dhe feja shnd\u00ebrrohen n\u00eb p\u00ebrmbajtje t\u00eb k\u00ebtyre formave. Por n\u00eb fakt, n\u00eb raste t\u00eb tilla \u00ebsht\u00eb forma ajo q\u00eb sundon dhe orienton p\u00ebrmbajtjen. Dhe k\u00ebshtu veproi Ali Sheriati, i cili p\u00ebrmbajtjen e fes\u00eb dhe tradit\u00ebs e futi n\u00eb form\u00ebn e marksizmit. Kjo \u00ebsht\u00eb ajo q\u00eb e quaj \u201cPer\u00ebndimizim i pavetdijsh\u00ebm\u201d, pra kur ti nj\u00eb koncept per\u00ebndimor e lufton me koncepte per\u00ebndimore, pa qen\u00eb i vet\u00ebdijsh\u00ebm p\u00ebr nj\u00eb gj\u00eb t\u00eb till\u00eb. Ali Sheriati derisa luftonte marksizmin per\u00ebndimor, n\u00eb fakt e kishte marksizuar fen\u00eb islame\u201d, thot\u00eb Shayegan.<\/p>\n
Pra, nuk \u00ebsht\u00eb i vog\u00ebl numri i intelektual\u00ebve mysliman\u00eb q\u00eb fen\u00eb dhe tradit\u00ebn e shfryt\u00ebz(ojn\u00eb)uan si instrumente ideologjike p\u00ebr luftimin e koncepteve dhe ideve per\u00ebndimore. Andaj duke mosp\u00ebrfillur dimensionet thelb\u00ebsore t\u00eb fes\u00eb dhe tradit\u00ebs, pra shpirt\u00ebroren, imagjinat\u00ebn dhe moralin, krijuan individ\u00eb dhe grupe radikale, t\u00eb cil\u00ebt p\u00ebrfunduan n\u00eb nisma radikale dhe mbase dhe terroriste. Di\u00e7ka t\u00eb ngjashme Shayegan-i e kishte par\u00eb dhe p\u00ebrjetuar nga af\u00ebr, dhe si rezultat kishte rimenduar pozicionet e m\u00ebparshme intelektuale, nga ku kishte filluar mendimi kritik i tij dhe veten e kishte gjetur n\u00eb mes t\u00eb kultur\u00ebs tradicionale iraniane-islame dhe kultur\u00ebs moderne. Kurse p\u00ebr te, tradita p\u00ebrfaq\u00ebsonte origjinalitetin, orgjin\u00ebn dhe thell\u00ebsin\u00eb e kultur\u00ebs, nd\u00ebrsa ideologjia sh\u00ebnjonte \u201cdijen mashtruese\u201d dhe sistemin e mbyllur, e cila t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebn apriori e konsideron t\u00eb saj\u00ebn dhe nuk \u00ebsht\u00eb e gatshme t\u00eb dialogoj\u00eb dhe t\u2019i ekspozohet kritik\u00ebs. Por edhe pse n\u00eb bot\u00ebn per\u00ebndimore n\u00eb t\u00eb kaluar\u00ebn, por edhe sot hedhin shtat ideologji t\u00eb ndryshme q\u00eb m\u00ebtojn\u00eb dominimin e shoq\u00ebris\u00eb, si duket atje \u00ebsht\u00eb instaluar, ose po p\u00ebrpiqet t\u00eb imponohet racionalizmi kritik, i cili, n\u00eb objekt t\u00eb kritik\u00ebs vendos\u00eb \u00e7do ide q\u00eb pretendon se \u00ebsht\u00eb e v\u00ebrtet\u00eb absolute dhe p\u00ebrjashton e lin\u00e7on idet\u00eb e bot\u00ebkuptimet e rivale. K\u00ebshtu, nisur nga ajo q\u00eb nj\u00eb mekaniz\u00ebm i till\u00eb, si\u00e7 \u00ebsht\u00eb racionalizmi kritik, nuk funksionon n\u00eb bot\u00ebn islame, at\u00ebher\u00eb rrethanat p\u00ebr instalimin e ideologjive absolutiste jan\u00eb tep\u00ebr t\u00eb favorshme.<\/p>\n
P\u00ebr Shayegan-nin, ideologjit\u00eb n\u00eb koh\u00ebrat tona luajn\u00eb rolin e legjendave t\u00eb koh\u00ebrave t\u00eb lashta, sepse nga nj\u00ebra an\u00eb, shpirti ose intelekti kolektiv ushqen imagjinat\u00ebn e nj\u00eb grupi t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb, nd\u00ebrsa n\u00eb an\u00ebn tjet\u00ebr, t\u00eb dyja k\u00ebto, miti dhe ideologjia pretendojn\u00eb se kan\u00eb mburoj\u00eb shkencore. \u201c\u00c7do ideologji ka dhe nj\u00eb ngarkes\u00eb t\u00eb madhe emocionale, t\u00eb cil\u00ebn e familjarizon me nj\u00eb patos dhe eksitim, dhe n\u00eb an\u00ebn tjet\u00ebr, ka nj\u00eb dimension logjik-racional t\u00eb cil\u00ebs i jep form\u00eb shkencore-filozofike. N\u00eb k\u00ebt\u00eb m\u00ebnyr\u00eb, ideologjia nuk \u00ebsht\u00eb as shkenc\u00eb, as filozofi e as religjion.\u201d Ai \u00ebsht\u00eb i mendimit se n\u00eb qoft\u00eb se shkenca mb\u00ebshtetet n\u00eb fakte dhe p\u00ebrvoja t\u00eb sakta dhe t\u00eb paanshme, ideologjia bazohet n\u00eb dogma, dhe p\u00ebr te nuk ka r\u00ebnd\u00ebsi n\u00ebse hipotezat e saj jan\u00eb t\u00eb kordinuara kujdessh\u00ebm me fakte dhe p\u00ebrvoja, sepse ato pranohen apriori si t\u00eb v\u00ebrteta t\u00eb pamohueshme. Andaj, duke pasur parasysh modernizimin kozmetik dhe sip\u00ebrfaq\u00ebsor t\u00eb shoq\u00ebrive myslimane, n\u00eb to filloi t\u00eb p\u00ebrjetohet nj\u00eb \u201cshizofreni kulturore\u201d (Shayegan) dhe n\u00eb k\u00ebt\u00eb m\u00ebnyr\u00eb, feja dhe tradita u rikthyen n\u00eb luft\u00ebn kund\u00ebr modernizmit, por kthimi i tyre ishte vet\u00ebm si ideologji, pra t\u00eb zbrazura nga dimensionet e tyre ontologjike.<\/p>\n
Prandaj, sipas Shayegan-it, tradita e ideologjizuar m\u00eb nuk \u00ebsht\u00eb tradit\u00eb, por \u00ebsht\u00eb nj\u00eb form\u00eb e ve\u00e7ant\u00eb e ideologjis\u00eb q\u00eb n\u00eb vete p\u00ebrmban t\u00eb gjitha t\u00eb metat e ideologjis\u00eb. Me k\u00ebt\u00eb ideologjizim, humbet dimensioni hyjnor dhe i shenjt\u00eb i fes\u00eb dhe i tradit\u00ebs. Si rezultat i k\u00ebsaj, lindin fundamentalizmat dhe radikalizmat e ndrysh\u00ebm, t\u00eb cil\u00ebt t\u00eb zhveshur nga aspektet morale dhe hyjnore t\u00eb feve dhe traditave t\u00eb lashta, detyrohen t\u00eb p\u00ebrqafojn\u00eb veprime t\u00eb dhunshme dhe lin\u00e7uese, karaktersitika k\u00ebto t\u00eb ideologjive moderne.<\/p>\n
Ideologjizimi i tradit\u00ebs dhe fes\u00eb, sipas Shayegan-it rezultoi n\u00eb kat\u00ebr zhvendosje. E para ndodhi n\u00eb konceptimin e historis\u00eb, ku demitizimi i koh\u00ebs dhe historis\u00eb sakrale u z\u00ebvend\u00ebsua me historin\u00eb profane dhe sekulare. E dyta qe ndryshimi n\u00eb sfer\u00ebn kulturore, ku interpretimi sip\u00ebrfaq\u00ebsor e skriptual ngadh\u00ebnjeu mbi interpretimin filozofik-mistik. E treta, u shp\u00ebrfaq n\u00eb sfer\u00ebn e antropologjis\u00eb, ku individi ideal m\u00eb nuk ishte ai me vyrtyte morale e shpirt\u00ebrore, por aktivisti revolucionar dhe radikal. Dhe e kat\u00ebrta, ndodhi n\u00eb fush\u00ebn e diskursit, i cili tashm\u00eb fen\u00eb e ka shnd\u00ebrruar n\u00eb teori politike dhe e ka zhveshur nga konceptet e saj thelb\u00ebsore, si m\u00ebshira, mir\u00ebsia dhe dashuria.<\/p>\n
Shayegan-i mendon gjithashtu se dimensioni mistik i fes\u00eb dhe i tradit\u00ebs p\u00ebrpos q\u00eb rezulton n\u00eb estetik\u00eb dhe n\u00eb nj\u00eb ndjenj\u00eb sublime, aplikimi i tij n\u00eb nj\u00eb sistem shoq\u00ebror mund t\u00eb jet\u00eb me pasoja. \u201cKy rrezik mund t\u00eb shfaqet n\u00eb koh\u00ebn kur misticizmi m\u00ebton t\u00eb aplikohet si nj\u00eb mendim social. Misticizmi absolutisht \u00ebsht\u00eb p\u00eb rtejhap\u00ebsinor dhe n\u00eb te nuk nd\u00ebrhyn fare koncepti i koh\u00ebs. \u00cbsht\u00eb nj\u00eb rreth, nj\u00ebra an\u00eb e s\u00eb cil\u00ebs \u00ebsht\u00eb pafillim\u00ebsia, dhe fundi i saj amshueshm\u00ebria, dhe t\u00eb gjitha shkall\u00ebt e qenies jan\u00eb brenda k\u00ebtij rrethi. N\u00ebse kjo struktur\u00eb mbetet vet\u00ebm n\u00eb rrafshin e subjektit \u00ebsht\u00eb nj\u00eb gj\u00eb shum\u00eb e bukur. Por n\u00ebse m\u00ebton t\u00eb aplikohet n\u00eb shoq\u00ebri, at\u00ebher\u00eb p\u00ebrb\u00ebn rrezik t\u00eb madh. Prandaj, tradita dhe ideologjia apo revulucioni dhe \u201cbota tjet\u00ebr\u201d i p\u00ebrkasin koncepteve t\u00eb ndryshme historike dhe n\u00ebse ngat\u00ebrrohen, at\u00ebher\u00eb gjendja mund t\u00eb eskaloj\u00eb\u201d. Vlen t\u00eb n\u00ebnvizohet gjithashtu se Shayegan-i n\u00eb periudhat e m\u00ebvonshme t\u00eb vepr\u00ebs filozofike pajtohet me modernizmin, dhe pohon se edhe n\u00eb nj\u00eb ambient modern, individi mund t\u00eb ruaj\u00eb shpirt\u00ebroren, por vet\u00ebm se tashm\u00eb kjo shpirt\u00eb rore jo doemos duhet t\u00eb buroj\u00eb nga Irani, Islami a Lindja, por ajo mund t\u00eb dal\u00eb nga secili vend i bot\u00ebs.<\/p>\n
Por ajo q\u00eb v\u00eb shtir\u00ebson dakordimin me Shayegan-in \u00ebsht\u00eb mendimi esencialist i tij p\u00ebr fen\u00eb dhe tradit\u00ebn dhe mosp\u00ebrfillja q\u00eb i b\u00ebn\u00eb historis\u00eb s\u00eb qytetrimit islam. Sa arrij t\u00eb kuptoj, fen\u00eb dhe tradit\u00ebn ai i koncepton vet\u00ebm si dep\u00ebrtime mistike, imagjinare dhe morale, dhe nuk p\u00ebrfill\u00eb fare dimensionet tjera t\u00eb tyre si ato ligjore, politike, teologjike e kozmologjike. Ai sikur nuk d\u00ebshiron t\u00eb merret me pranin\u00eb e ideologjive q\u00eb jan\u00eb shp\u00ebrfaqur n\u00eb luft\u00ebrat, z\u00ebnkat, polemikat e dijetar\u00ebve mysliman\u00eb, t\u00eb cilat shpesh rezultonin gjithashtu edhe n\u00eb p\u00ebrleshje m\u00eb t\u00eb gj\u00ebra n\u00eb shoq\u00ebri. Nd\u00ebrsa n\u00eb an\u00ebn tjet\u00ebr, Shayegan-i, ideologjin\u00eb e konsideron si nj\u00eb produkt modern per\u00ebndimor dhe p\u00ebrjashton nga orbita e mendimit t\u00eb tij t\u00eb gjith\u00eb ato ideologji p\u00ebrgjat\u00eb historis\u00eb s\u00eb bot\u00ebs islame.<\/p>\n
Megjithat\u00eb Shayegan mbetet nj\u00ebri nga intelektual\u00ebt m\u00eb t\u00eb m\u00ebdhenj q\u00eb i sh\u00ebrbyen dialogut kulturor midis Lindjes dhe Per\u00ebndimit dhe nj\u00ebri nga filozof\u00ebt m\u00eb t\u00eb njohur iranian jasht\u00eb Iranit.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
N\u00eb muajin Mars u b\u00ebn\u00eb dy vjet nga vdekja e Dariush Shayegan (1935 \u20132018), filozof dhe kulturolog iranian-francez. I lindur n\u00eb nj\u00eb familje heterogjene, n\u00ebna gjeorgjiane e sektit sunit dhe babai azer-turk shi\u2019it, gj\u00eb q\u00eb ia dha mund\u00ebsin\u00eb t\u00eb mish\u00ebrohet me gjuh\u00ebt e kulturat perse, turke, gjeorgjiane. Ky diversitet kulturor e identitar do ta ndiqnin […]<\/p>","protected":false},"author":27,"featured_media":8092,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[13],"tags":[1245],"ppma_author":[37],"class_list":["post-2814","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-analize","tag-orientoxident"],"authors":[{"term_id":37,"user_id":27,"is_guest":0,"slug":"abdulla-rexhepi","display_name":"Abdulla Rexhepi","avatar_url":{"url":"https:\/\/sbunker.org\/wp-content\/uploads\/2023\/10\/Abdulla-Rexhepi-2.jpg","url2x":"https:\/\/sbunker.org\/wp-content\/uploads\/2023\/10\/Abdulla-Rexhepi-2.jpg"},"user_url":"","last_name":"Rexhepi","first_name":"Abdulla","description":""}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2814","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/27"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2814"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2814\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2815,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2814\/revisions\/2815"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/8092"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2814"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2814"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2814"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/ppma_author?post=2814"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}