M\u00eb n\u00eb fund edhe n\u00eb mjedisin ton\u00eb u shfaq fenomeni tashm\u00eb i lasht\u00eb mbi (mos)pajtueshm\u00ebrin\u00eb e fes\u00eb me shkenc\u00ebn. Kjo rezultoi nga pezullimi nga detyra, denigrimi dhe diskreditimi publik q\u00eb iu b\u00eb nj\u00eb teologu (Drilon Gashi), me nj\u00ebr\u00ebn nga arsyet se ai nuk po shihka kund\u00ebrshti midis interpretimit fetar t\u00eb krijimit dhe teoris\u00eb s\u00eb evolucionit. Ky shkrim nuk synon t\u2019i kontribuoj\u00eb k\u00ebtij debati dhe t\u00eb mb\u00ebshtes\u00eb argumentet e ndonj\u00ebr\u00ebs pal\u00eb, por m\u00eb shum\u00eb fokusi do t\u00eb mbetet n\u00eb faktin se n\u00eb historin\u00eb e mendimit mysliman, p\u00ebrfshir\u00eb edhe at\u00eb shqiptar, temat e k\u00ebtilla jan\u00eb trajtuar n\u00eb nj\u00eb ambient shum\u00eb m\u00eb t\u00eb lir\u00eb, tolerant dhe m\u00eb shkencor. Si dhe, p\u00ebr m\u00ebnyr\u00ebn sesi dijetar\u00ebt e lasht\u00eb mysliman\u00eb arrit\u00ebn t\u2019i mbanin t\u00eb ndara fen\u00eb dhe shkenc\u00ebn, sepse mendonin se k\u00ebshtu, mund t\u2019i linin t\u00eb zhvilloheshin t\u00eb dyja k\u00ebto.<\/p>\n
Konflikti midis epistemologjive fetare dhe atyre filozofike e shkencore si nj\u00ebri nga konfliktet kryesore intelektuale t\u00eb njer\u00ebzimit, shpeshher\u00eb nxjerr kok\u00eb edhe n\u00eb shoq\u00ebrit\u00eb shqiptare. Librat dhe shkrimet e publikuara nga intelektual\u00eb dhe klerik\u00eb shqiptar\u00eb n\u00eb periudh\u00ebn para Luft\u00ebs s\u00eb Dyt\u00eb Bot\u00ebrore, d\u00ebshmojn\u00eb se edhe ata qen\u00eb preokupuar me probleme t\u00eb ngjashme. Kurse reagimet e polemikat e tyre shenjojn\u00eb nj\u00eb integritet t\u00eb lart\u00eb intelektual dhe njer\u00ebzor, dhe as q\u00eb mund t\u00eb krahasohen me ragimet e k\u00ebtyre t\u00eb sotmeve.<\/p>\n
N\u00eb pjes\u00ebn e par\u00eb t\u00eb shekullit t\u00eb kaluar, dijetar\u00ebt mysliman\u00eb shqiptar\u00eb e ndjen\u00eb nevoj\u00ebn t\u00eb mendojn\u00eb e spekulojn\u00eb rreth teoris\u00eb s\u00eb evolucionit e cila, edhe pse jo p\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb \u2013 ishte artikuluar nga Charles Darwin. Edhepse shum\u00eb para tij, shkenc\u00ebtar\u00eb t\u00eb kulturave tjera, p\u00ebrfshir\u00eb edhe ata mysliman\u00eb, kishin shprehur mendime t\u00eb nj\u00ebjta me ato t\u00eb Darwinit, n\u00eb lidhje me zhvillimin dhe evoluimin e gjallesave. N\u00eb mesjet\u00ebn e mysliman\u00ebve, nj\u00eb periudh\u00eb e ndritur kjo, ekzistonin disa shkenc\u00ebtar\u00eb e dijetar\u00eb, t\u00eb cil\u00ebt shkruan shum\u00eb qart\u00eb n\u00eb lidhje me evoluimin e gjallesave dhe vet\u00eb preardhjen e njeriut nga kafsh\u00ebt.<\/p>\n
Al Xhahiz (Al-Jahiz) (766-869) n\u00eb librin Kitab al-Hayawan (Libri i kafsh\u00ebve) shkruante mbi evoluimin bilogjik t\u00eb gjallesave, nj\u00ebjt si Abu Musa Xh\u00e2bir ibn Hayy\u00e2n (721-815) q\u00eb fliste mbi zhvillimin natyror-bilogjik t\u00eb jet\u00ebs. P\u00ebrve\u00e7 k\u00ebtyre dyve, n\u00eb historin\u00eb intelektuale t\u00eb mysliman\u00ebve num\u00ebrohen disa emra shum\u00eb t\u00eb njohur, q\u00eb kan\u00eb m\u00ebtuar ta argumentonin evoluimin bilogjik t\u00eb gjallesave, p\u00ebrfshir\u00eb k\u00ebtu edhe njeriun. M\u00eb i artikuluari prej tyre ishte Ibn Halduni (1332 \u20131406), autori i kryevepr\u00ebs \u201cEl Mukaddime\u201d, ku nd\u00ebr tjerash flet edhe p\u00ebr evoluimin dhe zhvillimin e specieve. Madje Ibn Halduni gati 500 vjet para Darwinit shkruante se majmuni \u00ebsht\u00eb kafsha m\u00eb e zhvilluar e q\u00eb m\u00eb s\u00eb shum\u00ebti i ngjan njeriut. Madje ai n\u00eb Mukaddime pohon se njeriu e ka prejardhjen nga nj\u00eb kafsh\u00eb shum\u00eb e ngjashme me majmunin. T\u00eb gjith\u00eb k\u00ebta vepronin e shpreheshin lirsh\u00ebm dhe asnj\u00ebri prej tyre nuk diskreditohej p\u00ebr shkak t\u00eb q\u00ebndrimeve t\u00eb tyre shkencore. N\u00eb mesjet\u00ebn myslimane, m\u00eb shum\u00eb sulmoheshin dijetar\u00ebt, mistik\u00ebt dhe filozof\u00ebt q\u00eb arrinin n\u00eb ndonj\u00eb rezultat intelektual e metafizik q\u00eb mund t\u00eb ishte kund\u00ebr rrym\u00ebs zyrtare t\u00eb koh\u00ebs, sesa shkenc\u00ebtar\u00ebt t\u00eb cil\u00ebt merreshin me shkencat natyrore.<\/p>\n
Kurse n\u00eb historin\u00eb e mendimit shqiptar, Hoxha Hasan Tahsini shkroi dhe e pranoi teorin\u00eb e evolucionit, madje i quajti t\u00eb gabuara mendimet e t\u00eb vjet\u00ebrve n\u00eb lidhje me ndikimin e shkaqeve mbinatyrore n\u00eb ndryshimet natyrore. \u201cGjith\u00ebsesi, do t\u00eb vij\u00eb dita kur zoologjija do t\u00eb konsiderohet pjes\u00eb e historis\u00eb s\u00eb krijimit dhe do t\u00eb merret me analiz\u00ebn e ndikimit t\u00eb formave dhe aft\u00ebsive shtazore n\u00eb marrjen e form\u00ebs q\u00eb ka sot njeriu\u201d (f. 57-58), shkruante Hoxha Tahsini. Kurse nj\u00eb dijetar tjet\u00ebr shqiptar, por pak i njohur p\u00ebr ne, Sheh Muharrem Mitrovica n\u00eb shkrimin \u201cA pajton feja Islame me shkenc\u00eb: rreth vjet\u00ebrsis\u00eb dhe krijes\u00ebs s\u00eb Bot\u00ebs\u201d, t\u00eb botuar n\u00eb revist\u00ebn Njeriu, nr. 2 (14), viti 1943, arriti n\u00eb rezultate t\u00eb reja p\u00ebr mjediset fetare shqiptare t\u00eb koh\u00ebs. Sheh Muharrem Mitrovica duke iu referuar nj\u00eb hadithi profetik q\u00eb thoshte: (p\u00ebrkthimi i vet\u00eb Mitrovic\u00ebs) \u201cZoti me madhnin e Tij para Ademit qi dijm\u00eb neve ka krijuem nj\u00ebqindmij\u00eb (100 000) Adem\u00ebn\u2026\u201d, dhe duke e interpretuar hadithin me fjal\u00ebt e Ibn Arabiut, vjen n\u00eb p\u00ebrfundimin: \u201cPra si p\u00ebrfundim t\u00eb lejohemi me than\u00eb se shkenca dhe koha me tutje kan\u00eb me caktue ma ekzakt\u00ebrisht dit\u00ebn e lemjes me miljarde vjet\u00eb ma par\u00eb se k\u00ebsaj bote plak\u00eb, qi neve e kemi m\u00ebm\u00eb dhe qi n\u00eb shpin\u00ebn e saj ka bartun 70 shekuj para Atin t\u2019on\u00eb Ademin e ma par\u00eb se ky, nj\u00ebqindmij\u00eb Adem\u00ebn t\u00eb tjer\u00eb\u201d.<\/p>\n
Sipas k\u00ebsaj, Mitrovica m\u00ebton te evitoj\u00eb konfliktin e fes\u00eb islame me shkenc\u00ebn, dhe k\u00ebshtu, t\u2019i gjej\u00eb vend krijimit shum\u00eb m\u00eb t\u00eb lasht\u00eb t\u00eb njeriut se\u00e7 pretendojn\u00eb teologjit\u00eb ortodokse. Sipas Mitrovic\u00ebs, Ademi, t\u00eb cilin e dijm\u00eb p\u00ebr njeri t\u00eb par\u00eb, ka jetuar para 70 shekujsh, kurse bota ka pasur edhe nj\u00ebqindmij\u00eb Adema t\u00eb tjer\u00eb para tij. Ai me an\u00eb t\u00eb k\u00ebtij shkrimi, synonte q\u00eb bashkombasve dhe bashk\u00ebfetar\u00ebve t\u00eb vet t\u2019ia hapte rrug\u00ebn e zhvillimit intelektual e shkencor. Sepse edhe ai, si Hoxha Tahsini, e kishte kuptuar se konflikti midis teologjis\u00eb islame dhe shkenc\u00ebs, e kishte gjenez\u00ebn n\u00eb prejardhjen e njeriut dhe gjith\u00ebsis\u00eb n\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi. P\u00ebr at\u00eb dhe ata kishin hallin q\u00eb t\u2019ia argumentonin klerik\u00ebve dogmatik\u00eb mysliman\u00eb se feja islame duhet t\u00eb interpretohet n\u00eb at\u00eb m\u00ebnyr\u00eb q\u00eb t\u00eb mos bjer\u00eb n\u00eb kund\u00ebrshtim me rezultatet shkencore.<\/p>\n
Nd\u00ebrsa sa i p\u00ebrket tem\u00ebs s\u00eb krijimit t\u00eb bot\u00ebs dhe njeriut si \u00e7dokund tjet\u00ebr, edhe te ne vazhdojn\u00eb t\u00eb mbizot\u00ebrojn\u00eb dy q\u00ebndrime krejt diverse me nj\u00ebra tjetr\u00ebn. Por ajo m\u00eb intersantja \u00ebsht\u00eb se derisa n\u00eb Mesjet\u00eb, dijetar\u00ebt mysliman\u00eb q\u00ebndronin n\u00eb an\u00ebn e evolucionit natyror t\u00eb gjallesave, sot n\u00eb mjediset myslimane ndodh e kund\u00ebrta. Pra dijetar\u00ebt apo m\u00eb mir\u00eb t\u00eb thuhet klerik\u00ebt mysliman\u00eb jan\u00eb radhitur n\u00eb an\u00ebn e intepretimit fetar t\u00eb bot\u00ebs natyrore. Si rezultat i krejt k\u00ebsaj, intelektualin mysliman vazhdojn\u00eb ta preokupojn\u00eb dy sisteme epistemologjike, n\u00eb nj\u00ebr\u00ebn an\u00eb ai fetar, e n\u00eb an\u00ebn tjet\u00ebr ai shkencor.<\/p>\n
Prandaj filozofi sirian, Sadiq al-Azm ka shtruar nj\u00eb pyetje tep\u00ebr sfiduese, e cila ka preokupuar dhe vazhdon t\u2019i preokupoj\u00eb intelektual\u00ebt modern\u00eb t\u00eb Bot\u00ebs islame. Pyetja e Al-Azmit \u00ebsht\u00eb: \u201cA mund t\u00eb vazhdoj\u00eb t\u2019i pranoj\u00eb doktrinat e trash\u00ebguara n\u00ebse ato jan\u00eb t\u00eb papajtueshme me bindjet e tjera t\u00eb cilat i kam formuar, pa e tradhtuar parimin e integritetit intelektual dhe pa e sakrifikuar unitetin dhe kohezionin e brendsh\u00ebm t\u00eb mendimeve t\u00eb mia?\u201d. Pra, Al-Azm pyet n\u00ebse nj\u00eb intelektual i formuar me dije dhe shkenc\u00eb moderne, mund t\u2019i pranoj\u00eb si t\u00eb v\u00ebrteta doktrinat fetare dhe k\u00ebshtu, t\u00eb ket\u00eb dy sisteme t\u00eb barabarta epistemologjike, n\u00ebp\u00ebrmjet t\u00eb cil\u00ebve do t\u00eb kuptoj\u00eb dhe interpretoj\u00eb bot\u00ebn rreth tij. Filozofi sirian \u00ebsht\u00eb i mendimit se rehatin\u00eb ontologjike, epistemologjike dhe kozmologjike t\u00eb popujve t\u00eb Mesdheut, ku b\u00ebjn\u00eb pjes\u00eb edhe mysliman\u00ebt, e kan\u00eb l\u00ebkundur pes\u00eb dallg\u00eb shkencore dhe diturore t\u00eb ardhura nga bota moderne per\u00ebndimore:<\/p>\n
– L\u00ebvizja e Renesans\u00ebs q\u00eb filloi n\u00eb Itali n\u00eb shekullin XV dhe u p\u00ebrhap n\u00eb \u00e7do cep t\u00eb Europ\u00ebs,<\/p>\n
– Revolucioni shkencor, q\u00eb zyrtarisht nisi me botimin e librit t\u00eb Nicolaus Copernicusit mbi sistemin diellor dhe arriti kulmin me botimin e librit t\u00eb Isaac Ne\u00ebtonit Philosophi\u00e6 Naturalis Principia Mathematica,<\/p>\n
– Revolucioni industrial q\u00eb ka filluar n\u00eb shekullin XVII dhe vazhdon deri sot,<\/p>\n
– Botimi i librit t\u00eb Charles Darwin i titulluar On the Origin of Species [Mbi Origjin\u00ebn e Llojeve] n\u00eb vitin 1859 dhe i Karl Marxit i titulluar Das Capital [Kapitali] n\u00eb vitin 1867,<\/p>\n
– Nd\u00ebrveprimi i thell\u00eb nd\u00ebrmjet k\u00ebtyre kat\u00ebr l\u00ebvizjeve dhe shtrirja e tyre p\u00ebrtej kontinentit t\u00eb Europ\u00ebs.<\/p>\n
Prandaj, sipas Al Azm, dijet teologjike t\u00eb mysliman\u00ebve n\u00eb asnj\u00eb m\u00ebnyr\u00eb nuk mund t\u00eb jet\u00eb ekuivalente, madje as q\u00eb mund t\u00eb z\u00ebn\u00eb vendin e t\u00eb dh\u00ebnave dhe rezultateve shkencore, q\u00eb jan\u00eb rezultat i qasjeve dhe metodologjive moderne. K\u00ebshtu, ndoshta nuk \u00ebsht\u00eb e drejt\u00eb q\u00eb teologjia t\u00eb pretendoj\u00eb se mund t\u00eb b\u00ebj\u00eb interpretime shkencore t\u00eb fenomeneve natyrore. E aq m\u00eb pak, teolog\u00ebt, fen\u00eb ta interpretojn\u00eb me argumente t\u00eb shkencave natyrore. N\u00ebse arrijn\u00eb t\u2019i besojn\u00eb nj\u00eb ndarjeje t\u00eb till\u00eb, do t\u00eb ndihmonin q\u00eb t\u00eb rinjt\u00eb tan\u00eb t\u00eb mos mjaftohen me shpjegime sip\u00ebrfaq\u00ebsore e fetare t\u00eb fenomeneve fizike e natyrore. Po ashtu do t\u00eb kontribuonin q\u00eb diskursin fetar ta pasurojn\u00eb me dep\u00ebrtime estetike, mistike dhe imagjinare.<\/p>\n
——-<\/p>\n
Literatura:<\/p>\n
Ibn Haldun\u00a0\u201cMukaddime\u201d<\/em>, p\u00ebrkthim i Jahja Hondozit.<\/p>\n Hoxha Tahsin,\u00a0\u201cVepra\u201d<\/em>, v\u00ebll. 2.<\/p>\n Sadiq al-Azm,\u00a0\u201cKultura shkencore dhe mjerimi i mendimit fetar\u201d<\/em>\u00a0n\u00eb \u201cLeximi kritik i Tekstit: Hermeneutik\u00eb moderne e arsyes islame\u201d (n\u00eb botim).<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":" M\u00eb n\u00eb fund edhe n\u00eb mjedisin ton\u00eb u shfaq fenomeni tashm\u00eb i lasht\u00eb mbi (mos)pajtueshm\u00ebrin\u00eb e fes\u00eb me shkenc\u00ebn. Kjo rezultoi nga pezullimi nga detyra, denigrimi dhe diskreditimi publik q\u00eb iu b\u00eb nj\u00eb teologu (Drilon Gashi), me nj\u00ebr\u00ebn nga arsyet se ai nuk po shihka kund\u00ebrshti midis interpretimit fetar t\u00eb krijimit dhe teoris\u00eb s\u00eb evolucionit. […]<\/p>","protected":false},"author":27,"featured_media":8092,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[13],"tags":[1245],"ppma_author":[37],"class_list":["post-2818","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-analize","tag-orientoxident"],"authors":[{"term_id":37,"user_id":27,"is_guest":0,"slug":"abdulla-rexhepi","display_name":"Abdulla Rexhepi","avatar_url":{"url":"https:\/\/sbunker.org\/wp-content\/uploads\/2023\/10\/Abdulla-Rexhepi-2.jpg","url2x":"https:\/\/sbunker.org\/wp-content\/uploads\/2023\/10\/Abdulla-Rexhepi-2.jpg"},"user_url":"","last_name":"Rexhepi","first_name":"Abdulla","description":""}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2818","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/27"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2818"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2818\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2819,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2818\/revisions\/2819"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/8092"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2818"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2818"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2818"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/ppma_author?post=2818"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}