{"id":3434,"date":"2017-01-05T14:38:26","date_gmt":"2017-01-05T12:38:26","guid":{"rendered":"https:\/\/sbunker.org\/?p=3434"},"modified":"2024-10-17T15:00:39","modified_gmt":"2024-10-17T13:00:39","slug":"mungesa-e-mireqenies-cenon-lirine","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/sbunker.org\/en\/opinion\/mungesa-e-mireqenies-cenon-lirine\/","title":{"rendered":"Mungesa e mir\u00ebqenies cenon lirin\u00eb"},"content":{"rendered":"<div class=\"news-up\">\n<h3>Mungesa e mir\u00ebqenies cenon lirin\u00eb<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"news-down\">\n<div class=\"news-left\">\n<p>Kushtetuta e Kosov\u00ebs, si \u00e7do kushtetut\u00eb e nj\u00eb vendi demokratik, hap\u00ebsir\u00eb t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb u jep t\u00eb drejtave dhe lirive themelore t\u00eb njeriut, duke i cil\u00ebsuar ato si shtylla t\u00eb pandashme, t\u00eb patjet\u00ebrsueshme dhe t\u00eb pacenueshme t\u00eb Republik\u00ebs s\u00eb Kosov\u00ebs. T\u00eb nj\u00ebjtat parashihen t\u00eb garantohen dhe mbrohen me t\u00eb gjitha instrumentet n\u00eb dispozicion t\u00eb shtetit. N\u00eb aspektin normativ, pra n\u00eb at\u00eb kushtetues, jemi t\u00eb lir\u00eb dhe me plot t\u00eb drejta. Por, a mjafton kjo? A kan\u00eb kuptim k\u00ebto parime kushtetuese n\u00eb nj\u00eb situat\u00eb t\u00eb r\u00ebnduar socio-ekonomike?<\/p>\n<p>Para se t\u2019i jap p\u00ebrgjigje k\u00ebsaj pyetje, \u00ebsht\u00eb e nevojshme q\u00eb s\u00eb bashku me lexuesin e v\u00ebmendsh\u00ebm ta b\u00ebjm\u00eb nj\u00eb sh\u00ebtitje tek parametrat kryesor socio-ekonomik. Sipas statistikave zyrtare, bruto prodhimi vendor p\u00ebr kok\u00eb banori (t\u00eb gjitha produktet dhe sh\u00ebrbimet q\u00eb realizohen brenda nj\u00eb viti p\u00ebr kok\u00eb banori) \u00ebsht\u00eb p\u00ebraf\u00ebrsisht 3,560 dollar\u00eb amerikan, m\u00eb i ul\u00ebt se n\u00eb Shqip\u00ebri (3,945), Bosnj\u00eb dhe Hercegovin\u00eb (4,249), Maqedoni (4,842) dhe Serbi (5,235). Niveli i papun\u00ebsis\u00eb n\u00eb Kosov\u00eb \u00ebsht\u00eb rreth 33 p\u00ebr qind. Tek t\u00eb rinjt\u00eb e mosh\u00ebs prej 18-24 vje\u00e7 situata \u00ebsht\u00eb edhe me e r\u00ebnduar \u2013 papun\u00ebsia shkon gati n\u00eb 58 p\u00ebr qind. Edhe tek ky indikator q\u00ebndrojm\u00eb m\u00eb s\u00eb keqi krahas vendeve t\u00eb regjionit. \u00a0Varf\u00ebria, p\u00ebr m\u00eb shum\u00eb, \u00ebsht\u00eb n\u00eb margjina t\u00eb nj\u00ebjta, e mb\u00ebrrin 30 p\u00ebrqind\u00ebshin; nd\u00ebrsa varf\u00ebria e skajshme shkon deri n\u00eb 17 p\u00ebr qind. Th\u00ebn\u00eb ndryshe, jan\u00eb 30 p\u00ebr qind e kosovar\u00ebve q\u00eb jetojn\u00eb me m\u00eb pak se 1.42 cent n\u00eb dit\u00eb, nd\u00ebrsa 17 p\u00ebr qind me m\u00eb pak se 94 cent.<\/p>\n<p>Kjo fotografi shp\u00ebrfaq peripecit\u00eb ekzistenciale t\u00eb kosovar\u00ebve. T\u00eb jetuarit n\u00ebn presionin e sigurimit t\u00eb kushteve bazike t\u00eb jetes\u00ebs e vendos\u00eb n\u00eb pik\u00ebpyetje t\u00eb gjith\u00eb legjitimitetin e sistemit ligjor, politik dhe social, p\u00ebrshir\u00eb edhe t\u00eb drejtat dhe lirit\u00eb themelore, pavar\u00ebsisht se ato jan\u00eb t\u00eb garantuara me kushtetut\u00eb. Mungesa e mir\u00ebqenies socio-ekonomike, madje, \u00ebsht\u00eb shkelje e t\u00eb drejtave dhe lirive t\u00eb njeriut. Prej prizmit kushtetues, qytetari tipik i Kosov\u00ebs mund ta ket\u00eb t\u00eb garantuar t\u00eb drejt\u00ebn e zgjedhjes (n\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi, jo vet\u00ebm n\u00eb kuptimin politik), por \u00e7far\u00eb kuptimi ka kjo e drejt\u00eb vis-a-vi \u00a0kufizimeve t\u00eb skajshme financiare; mund ta ket\u00eb t\u00eb drejt\u00ebn e martes\u00ebs dhe familjes, por sa e leht\u00eb \u00ebsht\u00eb kjo kur \u00e7do dit\u00eb jetohet n\u00ebn ankthin e sigurimit t\u00eb kushteve bazike p\u00ebr f\u00ebmij\u00ebt; mund ta ket\u00eb t\u00eb drejt\u00ebn e pun\u00ebs, t\u00eb shkenc\u00ebs, t\u00eb integritetit personal dhe nj\u00eb ser\u00eb t\u00eb drejtash tjera, por t\u00eb gjitha k\u00ebto jan\u00eb v\u00ebshtir\u00eb t\u00eb realizueshme n\u00eb munges\u00eb t\u00eb nj\u00eb kategorie esenciale si\u00e7 \u00ebsht\u00eb mir\u00ebqenia.<\/p>\n<p>Shkrimtari i mir\u00ebnjohur francez, Albert Kamy, munges\u00ebn e mir\u00ebqenies e krahason me tirani, pra e vendos\u00eb n\u00eb ekuivalenc\u00eb me cenimin e liris\u00eb q\u00eb buron nga aktet normative n\u00eb sisteme diktatoriale. T\u00eb mos keqkuptohem, nuk them q\u00eb n\u00eb kontekstin ton\u00eb k\u00ebto t\u00eb dyja jan\u00eb t\u00eb barasvlershme. Por, gjithsesi se nj\u00eb version modern i cenimit t\u00eb liris\u00eb dhe i drejtave fondamentale po dominon tek ne. Burim i k\u00ebtij versioni, p\u00ebr dallim, \u00ebsht\u00eb varf\u00ebria.<\/p>\n<p>Ithtar\u00ebt e anarkis\u00eb mund t\u00eb thon\u00eb q\u00eb krijimi i mir\u00ebqenies i takon vet qytetarit. \u00cbsht\u00eb iluzive, megjithat\u00eb, t\u2019i atribuohet qytetarit p\u00ebrgjegj\u00ebsia kryesore p\u00ebr mir\u00ebqenien e tij kur kihet parasysh q\u00eb shum\u00eb kufizime i ka t\u00eb parap\u00ebrcaktuara. Ekonomisti, Xhefri Saks, k\u00ebt\u00eb dukuri e p\u00ebrkufizon duke e quajtur kurth t\u00eb varf\u00ebris\u00eb. Sipas tij, individi \u00ebsht\u00eb i ngujuar n\u00eb varf\u00ebri p\u00ebr shkak t\u00eb faktor\u00ebve t\u00eb jasht\u00ebm q\u00eb e riprodhojn\u00eb vetveten nd\u00ebr gjenerata, p\u00ebrfshir\u00eb k\u00ebtu: qasjen e kufizuar n\u00eb financa, sistemin jo-cil\u00ebsor arsimor, sh\u00ebndet\u00ebsin\u00eb fragjile, infrastruktur\u00ebn jo-adekuate, qeverin\u00eb e korruptuar etj. Th\u00ebn\u00eb k\u00ebt\u00eb, nuk mund t\u00eb pritet nga individi p\u00ebrgjegj\u00ebsi n\u00eb munges\u00eb t\u00eb variablave q\u00eb do t\u2019i mund\u00ebsonin asaj\/atij t\u00eb dal\u00eb nga kurthi i varf\u00ebris\u00eb.<\/p>\n<p>P\u00ebr t\u00eb qen\u00eb nj\u00eb qytetar sadopak i lir\u00eb (megjith\u00ebse kjo \u00ebsht\u00eb relative), \u00ebsht\u00eb e domosdoshme t\u2019i garantohet nj\u00eb minimum resursesh t\u00eb cilat mund t\u2019i kombinoj\u00eb dhe p\u00ebrdor\u00eb n\u00eb funksion t\u00eb jet\u00ebs s\u00eb tij. Nj\u00eb minimum resursesh t\u00eb cilat thjesht e b\u00ebjn\u00eb at\u00eb t\u00eb aft\u00eb t\u00eb guxoj\u00eb t\u2019i ndjek\u00eb q\u00ebllimet subjektive jet\u00ebsore. \u00a0Kur qytetari e ka barkun plot, \u00ebsht\u00eb i sh\u00ebndosh\u00eb dhe me nivel t\u00eb k\u00ebnaqsh\u00ebm t\u00eb arsimit \u2013 sa p\u00ebr t\u2019i n\u00ebnvizuar disa nga variablat kryesore t\u00eb mir\u00ebqenies, ajo\/ai mund t\u00eb krijoj\u00eb, t\u00eb shprehet lirsh\u00ebm, t\u00eb veproj\u00eb paansh\u00ebm politikisht, t\u00eb zgjedh\u00eb profesionin, t\u00eb l\u00ebviz\u00eb, t\u00eb jetoj\u00eb jet\u00ebn e \u00ebndrrave \u2013 thjesht t\u00eb jet\u00eb i lir\u00eb. Mund t\u00eb vendos\u00eb edhe t\u00eb jet\u00eb dembel dhe t\u00eb mos b\u00ebj\u00eb asgj\u00eb, p\u00ebrderisa vendos\u00eb ashtu t\u00eb jet\u00eb, pa kufizime qe burojn\u00eb nga grilat e varf\u00ebris\u00eb.<\/p>\n<p>Demokracia, rendi kushtetues dhe n\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi liria kolektive (\u00e7lirimi nga okupimi), megjith\u00ebse t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme, nuk sjellin me automatiz\u00ebm liri individuale dhe valorizim t\u00eb t\u00eb drejtave themelore. Duke pasur k\u00ebt\u00eb n\u00eb mendje, sugjeroj q\u00eb i gjith\u00eb spektri politik, si bart\u00ebs kryesor t\u00eb shtetit, duhet t\u2019i japin rol par\u00ebsor sigurimit t\u00eb nj\u00eb mir\u00ebqenie minimale. E drejta e mir\u00ebqenies madje mund t\u00eb shnd\u00ebrrohet edhe n\u00eb kategori juridike. Me t\u00eb nuk duhet t\u00eb b\u00ebhet kompromis. \u00cbsht\u00eb parakusht p\u00ebr t\u00eb qen\u00eb i lir\u00eb.<\/p>\n<\/div>\n<div class=\"news-right\">\n<div class=\"post\">\n<p class=\"time\">\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Mungesa e mir\u00ebqenies cenon lirin\u00eb Kushtetuta e Kosov\u00ebs, si \u00e7do kushtetut\u00eb e nj\u00eb vendi demokratik, hap\u00ebsir\u00eb t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb u jep t\u00eb drejtave dhe lirive themelore t\u00eb njeriut, duke i cil\u00ebsuar ato si shtylla t\u00eb pandashme, t\u00eb patjet\u00ebrsueshme dhe t\u00eb pacenueshme t\u00eb Republik\u00ebs s\u00eb Kosov\u00ebs. T\u00eb nj\u00ebjtat parashihen t\u00eb garantohen dhe mbrohen me t\u00eb gjitha instrumentet [&hellip;]<\/p>","protected":false},"author":382,"featured_media":8396,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[9],"tags":[],"ppma_author":[376],"class_list":["post-3434","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-opinion"],"authors":[{"term_id":376,"user_id":382,"is_guest":0,"slug":"agon-nixha","display_name":"Agon Nixha","avatar_url":{"url":"https:\/\/sbunker.org\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/Agon-Nixha.jpg","url2x":"https:\/\/sbunker.org\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/Agon-Nixha.jpg"},"user_url":"","last_name":"Nixha","first_name":"Agon","description":"Agon Nixha mban diplom\u00eb master nga University College London - UCL, me fokus n\u00eb ekonomiks dhe politika krahasuese n\u00eb vendet n\u00eb tranzicion. Gjate shtate viteve t\u00eb fundit, Agoni ka qen\u00eb pjes\u00eb e shume projekteve zhvillimore n\u00eb Kosov\u00eb, q\u00eb nd\u00ebrlidhen me: klim\u00ebn e biznesit, qeverisjen e mire, qeverisjen korporative, bujq\u00ebsin\u00eb, energjin\u00eb dhe turizmin \u2013 n\u00eb secil\u00ebn prej tyre prej tyre p\u00ebrgjegj\u00ebs p\u00ebr pjes\u00ebn ekonomike. Agoni, p\u00ebrve\u00e7 ekonomis\u00eb, \u00ebsht\u00eb i interesuar edhe n\u00eb disiplina tjera, ve\u00e7an\u00ebrisht n\u00eb psikologji sociale."}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3434","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/382"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3434"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3434\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":8591,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3434\/revisions\/8591"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/8396"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3434"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3434"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3434"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/ppma_author?post=3434"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}