{"id":3873,"date":"2019-06-06T16:59:14","date_gmt":"2019-06-06T14:59:14","guid":{"rendered":"https:\/\/sbunker.org\/?p=3873"},"modified":"2024-10-17T10:43:25","modified_gmt":"2024-10-17T08:43:25","slug":"sulmet-fizike-dhe-efekti-i-kalimtarit","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/sbunker.org\/en\/opinion\/sulmet-fizike-dhe-efekti-i-kalimtarit\/","title":{"rendered":"Sulmet fizike dhe efekti i kalimtarit"},"content":{"rendered":"<div class=\"news-up\">\n<h3>Sulmet fizike dhe efekti i kalimtarit<\/h3>\n<\/div>\n<div class=\"news-down\">\n<div class=\"news-left\">\n<p>Gruaja nga komuniteti rom, e cila para disa dit\u00ebsh u lin\u00e7ua nga media t\u00eb ndryshme n\u00ebn akuza t\u00eb rrejshme, u sulmua n\u00eb Lipjan nga disa t\u00eb mitur. P\u00ebrkund\u00ebr reagimeve t\u00eb shumta &#8211; disa edhe nga vet\u00eb mediat, t\u00eb cilat ushqyen g\u00ebnjeshtra nga m\u00eb t\u00eb ndryshmet p\u00ebr k\u00ebt\u00eb grua &#8211; ajo u sulmua edhe nj\u00eb her\u00eb. K\u00ebt\u00eb her\u00eb n\u00eb Ferizaj. K\u00ebt\u00eb her\u00eb edhe m\u00eb brutalisht.<\/p>\n<p>Indiferenca e qytetar\u00ebve n\u00eb t\u00eb dyja rastet &#8211; qoft\u00eb si kalimtar\u00eb pasiv\u00eb, qoft\u00eb si dhunues aktiv\u00eb &#8211; tronditi shum\u00eb prej nesh. Njer\u00ebz t\u00eb fushave t\u00eb ndryshme e quajt\u00ebn k\u00ebt\u00eb si shfaqje brutale t\u00eb agresionit racist, seksit, transfobik e klasist.<\/p>\n<p>Folklori i vjet\u00ebr dhe bashk\u00ebkohor i Evrop\u00ebs \u00ebsht\u00eb i mbushur p\u00ebrplot me tregime rreth rom\u00ebve, minoritetit m\u00eb t\u00eb atakuar t\u00eb Evrop\u00ebs, q\u00eb kinse i rr\u00ebmbejn\u00eb f\u00ebmij\u00ebt. N\u00eb fund t\u00eb marsit t\u00eb k\u00ebtij viti, dhjet\u00ebra t\u00eb rinj, t\u00eb nxitur nga miti se rom\u00ebt po vidhnin f\u00ebmij\u00eb, me shkopinj dhe thika n\u00eb duar\u00a0<a href=\"https:\/\/www.nytimes.com\/2019\/03\/28\/world\/europe\/roma-kidnap-rumors-france.html\">sulmuan nj\u00eb kamp<\/a>\u00a0rom dhe dogj\u00ebn dy kamion\u00eb n\u00eb Bobigny, n\u00eb periferin\u00eb verilindore t\u00eb Parisit. \u00a0Nj\u00eblloj, edhe n\u00eb Kosov\u00eb, duket se krimet u nxit\u00ebn nga mu kjo thashethemnaj\u00eb.<\/p>\n<p>Thashethemet, megjithat\u00eb, nuk u b\u00ebn\u00eb gjat\u00eb pushimit t\u00eb gjat\u00eb nga nx\u00ebn\u00ebsit e as n\u00eb kafiteri nd\u00ebrmjet koleg\u00ebve. Thashethemet q\u00eb e nxit\u00ebn k\u00ebt\u00eb dhun\u00eb u ushqyen nga mediat dhe nj\u00eb pjes\u00eb t\u00eb madhe t\u00eb dhun\u00ebs q\u00eb p\u00ebrjetoi kjo grua i erdhi nga vet\u00eb mediat.<\/p>\n<p>&#8220;Fake News&#8221; \u00ebsht\u00eb b\u00ebr\u00eb<em>\u00a0phrase<\/em>\u00a0<em>du jour<\/em>\u00a0e politik\u00ebs s\u00eb sotme. Rritja eksplozive e k\u00ebtij fenomeni po e shkat\u00ebrron demokracin\u00eb, drejt\u00ebsin\u00eb dhe besimin publik. E, m\u00eb e keqja \u00ebsht\u00eb se ne nuk kemi shum\u00eb nga k\u00ebto t\u00eb mira n\u00eb shtetin ton\u00eb t\u00eb vog\u00ebl.<\/p>\n<p>Industria e medias s\u00eb lajmeve ka ndryshuar n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb drastike gjat\u00eb 20 viteve t\u00eb fundit, fillimisht me p\u00ebrhapjen e lajmeve kabllore dhe tani me burime t\u00eb panum\u00ebrta t\u00eb lajmeve n\u00eb internet. Ndryshe nga dit\u00ebt kur kishte 3 ose 4 rrjete televizive n\u00ebn antena t\u00eb shremb\u00ebruara dhe nj\u00eb num\u00ebr t\u00eb vog\u00ebl gazetash, tani ekzistojn\u00eb mij\u00ebra prodhues t\u00eb ndrysh\u00ebm t\u00eb lajmeve q\u00eb shfaqen n\u00eb publik, t\u00eb cilat konkurrojn\u00eb p\u00ebr v\u00ebmendjen e lexuesve ose, th\u00ebn\u00eb mir\u00eb, t\u00eb konsumator\u00ebve. Me t\u00eb ardhura t\u00eb nxitura kryesisht nga reklamat online, industria mediatike \u00ebsht\u00eb b\u00ebr\u00eb e qend\u00ebrzuar rreth t\u00ebrheqjes s\u00eb &#8220;klikimeve&#8221;. Si rezultat, p\u00ebr t\u00eb parafrazuar Ted Koppelin, lajmet jan\u00eb transformuar nga &#8220;objektive dhe t\u00eb shurdh\u00ebra&#8221; n\u00eb &#8220;subjektive dhe arg\u00ebtuese&#8221;. Kjo e b\u00ebn t\u00eb v\u00ebshtir\u00eb q\u00eb konsumator\u00ebt t\u00eb p\u00ebrcaktojn\u00eb se cilat burime t\u00eb lajmeve jan\u00eb t\u00eb besueshme.<\/p>\n<p>Megjithat\u00eb, nuk kan\u00eb faj vet\u00ebm mediat. Kultura e indiferenc\u00ebs dhe apatis\u00eb q\u00eb \u00ebsht\u00eb rr\u00ebnjosur thell\u00eb tek ne l\u00eb p\u00ebr t\u00eb d\u00ebshiruar. Vet\u00ebm vitin e kaluar nj\u00eb num\u00ebr grash u sulmuan nga nj\u00eb i panjohur n\u00eb nj\u00eb nga rrug\u00ebt m\u00eb t\u00eb frekuentuara t\u00eb Prishtin\u00ebs dhe askush nuk nd\u00ebrhyri p\u00ebr t\u2019i mbrojtur ato.<\/p>\n<p>Kur jemi d\u00ebshmitar\u00eb t\u00eb ndonj\u00eb situate potencialisht t\u00eb rrezikshme, ne si \u2018spektator\u00eb\u2019 ose \u2018kalimtar\u00eb\u2019 q\u00eb nuk prekemi direkt nga dhuna i kemi disa zgjedhje. Ne mund ta injorojm\u00eb situat\u00ebn dhe t\u00eb mos b\u00ebjm\u00eb asgj\u00eb &#8211; si\u00e7 ndodhi me gruan n\u00eb Lipjan dhe n\u00eb Ferizaj; mund t\u00eb ofrojm\u00eb nd\u00ebrhyrje indirekte duke thirrur policin\u00eb ose njer\u00ebzit e tjer\u00eb p\u00ebr ndihm\u00eb; ose mund t\u00eb nd\u00ebrhyjm\u00eb drejtp\u00ebrdrejt p\u00ebr ta ndihmuar viktim\u00ebn. Kur nuk nd\u00ebrhyjm\u00eb fare, ky fenomen njihet si \u201cEfekti i kalimtarit\u201d (Bystander effect) ose \u201cApatia e kalimtarit\u201d (Bystander apathy). Fillet teorike t\u00eb k\u00ebtij fenomeni u vun\u00eb n\u00eb vitet \u201960 n\u00eb Amerik\u00eb nga psikolog\u00ebt social\u00eb John Darley dhe Bibb Latane.<\/p>\n<p>M\u00eb 13 mars 1964, nj\u00eb grua e quajtur Catherine &#8220;Kitty&#8221; Genovese u vra jasht\u00eb banes\u00ebs s\u00eb saj n\u00eb Queens t\u00eb New Yorkut. Gjat\u00eb nj\u00eb sulmi brutal q\u00eb zgjati mbi 30 minuta, Genovese u godit me thik\u00eb t\u00eb pakt\u00ebn 14 her\u00eb. \u00cbsht\u00eb raportuar se pavar\u00ebsisht britmave t\u00eb saj p\u00ebr ndihm\u00eb, asnj\u00eb prej 38 kalimtar\u00ebve n\u00eb lagjen e saj nuk i erdhi n\u00eb ndihm\u00eb at\u00eb nat\u00eb.<\/p>\n<p>I nj\u00ebjt\u00eb fatalitet do t\u00eb mund t\u2019i ket\u00eb ndodhur gruas q\u00eb u sulmua n\u00eb Kosov\u00eb.<\/p>\n<p>Sipas studimeve t\u00eb kryera nga Darley dhe Latane, difuzioni ose shp\u00ebrndarja e p\u00ebrgjegj\u00ebsis\u00eb \u00ebsht\u00eb nj\u00eb nga arsyet q\u00eb \u00e7ojn\u00eb tek \u201cefekti i kalimtarit\u201d. Pra, k\u00ebtu kemi t\u00eb b\u00ebjm\u00eb me nj\u00eb paradoks: sa m\u00eb i madh t\u00eb jet\u00eb numri i d\u00ebshmitar\u00ebve okular\u00eb, aq m\u00eb pak p\u00ebrgjegj\u00ebsi individuale do t\u00eb ndjente secili prej tyre p\u00ebr t\u00eb ndihmuar. Si p\u00ebrfundon kjo? N\u00ebse t\u00eb gjith\u00eb supozojm\u00eb se dikush tjet\u00ebr do t\u00eb ndihmoj\u00eb, askush nuk ndihmon. Kur t\u00eb tjer\u00ebt jan\u00eb t\u00eb pranish\u00ebm, njer\u00ebzit ndihmojm\u00eb n\u00eb vet\u00ebm 20% t\u00eb rasteve, por kur ka vet\u00ebm nj\u00eb kalimtar, gjasat p\u00ebr t\u00eb ndihmuar shkojn\u00eb n\u00eb 80%.<\/p>\n<p>P\u00ebrkund\u00ebr q\u00eb incidentet historike q\u00eb tregojn\u00eb fuqin\u00eb e &#8220;efektit t\u00eb kalimtarit&#8221;, ne si shoq\u00ebri kemi mund\u00ebsi t\u00eb ndryshojm\u00eb k\u00ebt\u00eb fenomen psikologjik. Duke u vet\u00ebdij\u00ebsuar rreth k\u00ebtij efekti, ne mund t&#8217;i shmangim tragjedit\u00eb e s\u00eb ardhmes. \u00c7doher\u00eb kur shohim dhun\u00eb &#8211; edhe n\u00ebse na duket se nuk \u00ebsht\u00eb \u201cpuna jon\u00eb\u201d &#8211; duhet ta b\u00ebjm\u00eb pun\u00ebn ton\u00eb. \u00c7doher\u00eb kur shkelen t\u00eb drejtat e nj\u00eb individi, \u00ebsht\u00eb pun\u00eb e jona. N\u00ebse vazhdojm\u00eb trendin e apatis\u00eb kolektive, situatat si kjo e gruas rome n\u00eb Ferizaj e Lipjan mund t\u00eb ken\u00eb p\u00ebrfundime akoma m\u00eb tragjike &#8211; si rasti i Kitty Genoveses n\u00eb New York.<\/p>\n<\/div>\n<div class=\"news-right\">\n<div class=\"post\">\n<p class=\"author\">\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Sulmet fizike dhe efekti i kalimtarit Gruaja nga komuniteti rom, e cila para disa dit\u00ebsh u lin\u00e7ua nga media t\u00eb ndryshme n\u00ebn akuza t\u00eb rrejshme, u sulmua n\u00eb Lipjan nga disa t\u00eb mitur. P\u00ebrkund\u00ebr reagimeve t\u00eb shumta &#8211; disa edhe nga vet\u00eb mediat, t\u00eb cilat ushqyen g\u00ebnjeshtra nga m\u00eb t\u00eb ndryshmet p\u00ebr k\u00ebt\u00eb grua &#8211; [&hellip;]<\/p>","protected":false},"author":3,"featured_media":8396,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[9],"tags":[1357],"ppma_author":[267],"class_list":["post-3873","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-opinion","tag-violence"],"authors":[{"term_id":267,"user_id":0,"is_guest":1,"slug":"eurisa-rukovci","display_name":"Eurisa Rukovci","avatar_url":{"url":"https:\/\/sbunker.org\/wp-content\/uploads\/2023\/10\/rukovci.jpeg","url2x":"https:\/\/sbunker.org\/wp-content\/uploads\/2023\/10\/rukovci.jpeg"},"user_url":"","last_name":"","first_name":"","description":"Eurisa Rukovci \u00ebsht\u00eb e lindur m\u00eb 1994. Shkollimin fillor dhe t\u00eb mes\u00ebm e ka p\u00ebrfunduar n\u00eb Kosov\u00eb dhe ShBA, kurse studimet i ka p\u00ebrfunduar n\u00eb Universitetin e Prishtin\u00ebs \u2013 Departamentin e Psikologjis\u00eb. \u00cbsht\u00eb ideatore e aplikacionit t\u00eb par\u00eb p\u00ebr sh\u00ebndetin seksual \u201cShnet\u201d dhe q\u00eb nga viti 2015 shkruan si kolumniste nga Kosova p\u00ebr media regjionale. Eurisa \u00ebsht\u00eb marr\u00eb vazhdimisht me aktiviz\u00ebm, posa\u00e7\u00ebrisht n\u00eb lidhje me t\u00eb drejtat e grave, si dhe ka b\u00ebr\u00eb nj\u00eb s\u00ebr\u00eb hulumtimesh shkencore nga fusha e psikologjis\u00eb sociale dhe kulturore. Fushat e vokacionit t\u00eb saj jan\u00eb psikologjia sociale, sh\u00ebndeti seksual, historiku i l\u00ebvizjeve feministe n\u00eb bot\u00eb dhe kritika e kultur\u00ebs, posa\u00e7\u00ebrisht historia e muzik\u00ebs rock."}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3873","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3873"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3873\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":8469,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3873\/revisions\/8469"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/8396"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3873"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3873"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3873"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/ppma_author?post=3873"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}