{"id":3935,"date":"2019-12-09T15:55:40","date_gmt":"2019-12-09T13:55:40","guid":{"rendered":"https:\/\/sbunker.org\/?p=3935"},"modified":"2024-10-24T14:53:23","modified_gmt":"2024-10-24T12:53:23","slug":"lekundjet-globale-dhe-prioritetet-e-kosoves","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/sbunker.org\/en\/analize\/lekundjet-globale-dhe-prioritetet-e-kosoves\/","title":{"rendered":"L\u00ebkundjet Globale dhe Prioritetet e Kosov\u00ebs"},"content":{"rendered":"<div class=\"news-up\">\n<p><span style=\"font-size: 16px;\">Me ndryshimim e Qeveris\u00eb, n\u00eb mesin e ndryshimeve globale e rajonale, \u00ebsht\u00eb nj\u00eb stuhi e p\u00ebrkryer q\u00eb administrata n\u00eb ardhje t\u00eb kthej\u00eb t\u00eb menduarit politik n\u00eb Kosov\u00eb nga ajo reaktive n\u00eb proaktive ku i propozon aleat\u00ebve m\u00ebnyra sesi fuqizimi i shtetit nd\u00ebrlidhet me efekte pozitive p\u00ebr p\u00ebrkrah\u00ebsit e saj. N\u00eb biznes kjo quhet propozim vlere (value proposition.) \u00a0Duam t\u00eb shohim nj\u00eb propozim vlere edhe n\u00eb Qeverin\u00eb e ardhshme.<\/span><\/p>\n<\/div>\n<div class=\"news-down\">\n<p><strong>L\u00ebkundjet Globale<\/strong><\/p>\n<p>N\u00eb vitin 2011, Trump kishte deklaruar se Kina po keqp\u00ebrdor Amerik\u00ebn. Me ardhjen e tij n\u00eb Sht\u00ebpi t\u00eb Bardh\u00eb filluan tarifat q\u00eb tanim\u00eb kan\u00eb eskaluar n\u00eb luft\u00eb tregtare. N\u00ebse nd\u00ebgjoni fjalime t\u00eb Presidentit Trump mund t\u00eb mendoni se i gjith\u00eb sherri mes dy super fuqive buron prej tij. Realiteti \u00ebsht\u00eb se jan\u00eb dy faktor\u00eb t\u00eb nd\u00ebrlidhur, nj\u00ebri ekonomik e tjetri gjeo-politik, pse kjo betej\u00eb tejkalon individ\u00ebt.<\/p>\n<p>N\u00eb aspektin ekonomik, SHBA-t\u00eb dhe Kina kan\u00eb qen\u00eb n\u00eb trajektore t\u00eb thellimit t\u00eb marr\u00ebdh\u00ebnieve qysh prej viteve t\u00eb 70-ta me sukseset e Diplomacis\u00eb s\u00eb Nixon. N\u00eb at\u00eb koh\u00eb, t\u00eb dyjat kishin nevoj\u00eb t\u00eb balanconin fuqin\u00eb sovjetike dhe ky bashk\u00ebpunim arrinte at\u00eb q\u00ebllim. Edhe pse me episoda t\u00eb krizave, p\u00ebrfitimet e afrimit mor\u00ebn hov aq shum\u00eb sa q\u00eb pas disa dekadave (m\u00eb 2006) historiani Niall Ferguson e quante rendin e ri bot\u00ebror: Chimerica, t\u00eb definuar nga dinamika ekonomike Amerik\u00eb-Kin\u00eb.<\/p>\n<p>Ngjarja m\u00eb e r\u00ebnd\u00ebsishme q\u00eb prej afrimit p\u00ebrmes Diplomacis\u00eb s\u00eb Nixon ishte ajo e vitit 2002 kur Kina u pranua n\u00eb Organizat\u00ebn Bot\u00ebrore t\u00eb Tregtis\u00eb. Q\u00eb nga ajo koh\u00eb, zhvillimi tregtar kinez ka eksploduar. Kjo ka rezultuar n\u00eb rritjen e Kin\u00ebs dhe shtrirjen e saj ekonomike gjithandej globit p\u00ebrfshir\u00eb edhe tranzicionin e saj prej nj\u00eb shteti n\u00eb nd\u00ebrtim e sip\u00ebr, n\u00eb nj\u00eb superfuqi ekonomike e tek pretenduesi m\u00eb serioz p\u00ebr zhvendosjen e Amerik\u00ebs si fuqia num\u00ebr 1.<\/p>\n<p><strong>Siguria mbi t\u00eb gjitha<\/strong><\/p>\n<p>N\u00eb sfer\u00ebn gjeo-politike ky zhvillim ekonomik leht\u00eb p\u00ebrkthehet n\u00eb supremaci ushtarake e cila mund ta bllokoj\u00eb qarkullimin e flot\u00ebs amerikane dhe l\u00ebvizjen e mallrave t\u00eb tregtuara mes Amerik\u00ebs dhe vendeve tjera aziatike. P\u00ebr t\u00eb ilustruar r\u00ebnd\u00ebsin\u00eb e k\u00ebsaj sfide, tanim\u00eb \u00ebsht\u00eb b\u00ebr\u00eb p\u00ebrditshm\u00ebri q\u00eb marin\u00ebt kinez t\u00eb provokojn\u00eb flot\u00ebn Amerikane n\u00eb detin e Kin\u00ebs Jugore. Kina ka nd\u00ebrtuar aty rreth 13 Km2 hap\u00ebsir\u00eb t\u00eb ishujve artificial\u00eb q\u00eb p\u00ebrdor si baza ushtarake dhe baza p\u00ebr pretendim sovraniteti mbi uj\u00ebrat e atjeshme, n\u00eb kund\u00ebrshtim me q\u00ebndrimet e shteteve p\u00ebrreth dhe SHBA-ve. \u00a0Potenciali p\u00ebr p\u00ebrplasje mes superfuqive n\u00eb k\u00ebt\u00eb rajon \u00ebsht\u00eb aq i madh saq\u00eb n\u00ebse dikush k\u00ebrkon ekuivalentin e Sarajev\u00ebs s\u00eb Luft\u00ebs s\u00eb par\u00eb Bot\u00ebrore n\u00eb kontekstin e shekullit XXI, shansat jan\u00eb shum\u00eb t\u00eb larta se at\u00eb e gjen n\u00eb Detin Jugor t\u00eb Kin\u00ebs.<\/p>\n<p>Aty ku Kina thot\u00eb se ka sovranitet, n\u00eb po t\u00eb nj\u00ebjtat uj\u00ebra Amerika e determinuar thot\u00eb se lundrimi i lir\u00eb \u00ebsht\u00eb i pamohuesh\u00ebm dhe i bazuar n\u00eb ligjin nd\u00ebrkomb\u00ebtar. \u00a0Kjo, dhe \u00e7do gj\u00eb q\u00eb lidhet mes zgjerimit t\u00eb Kin\u00ebs dhe rezistenc\u00ebs amerikane ndaj k\u00ebtij zgjerimi, \u00ebsht\u00eb faktori m\u00eb i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm p\u00ebr marr\u00ebdh\u00ebniet SHBA &#8211; Kin\u00eb, dhe bot\u00ebn, n\u00eb vitet q\u00eb do vijn\u00eb. K\u00ebtu b\u00ebhen edhe m\u00eb problematike ndeshjet e projekteve ekonomike p\u00ebr zhvillim, tarifat, statusi i Hong Kong-ut, Taiwan-it, kontestet kufitare mes shteteve fqinje, etj.<\/p>\n<p><strong>\u00c7ka do t\u00eb thot\u00eb ky zhvillim p\u00ebr Kosov\u00ebn?<\/strong><\/p>\n<p>Ashtu sikur vendet tjera, edhe Kosova duhet t\u00eb ket\u00eb politik\u00eb pragmatike. N\u00eb aspektin strategjik padyshim q\u00eb ajo \u00ebsht\u00eb dhe duhet t\u00eb jet\u00eb n\u00eb p\u00ebrputhje me Amerik\u00ebn. Kosova nuk \u00ebsht\u00eb n\u00eb pozicionin e Beogradit i cili vazhdimisht mundohet t\u00eb solidifikoj\u00eb nj\u00eb politik\u00eb t\u00eb bazuar n\u00eb kat\u00ebr shtylla (Bruksel, Mosk\u00eb, Uashington dhe Peking.) Kosova ka vet\u00ebm dy shtylla: Uashingtonin dhe Brukselin. Me dob\u00ebsimin e BE-s\u00eb dhe Brexit, Brukseli thyhet si shtyll\u00eb ky\u00e7e, dhe si p\u00ebr Kosov\u00ebn ashtu edhe Serbin\u00eb mbet\u00ebn Gjermania, Franca, dhe Anglia si minishtylla.<\/p>\n<p>N\u00eb sken\u00ebn globale dometh\u00ebn\u00eb kemi l\u00ebkundje t\u00eb sistemit kryesisht me p\u00ebr\u00e7arjen SHBA-Kin\u00eb. Nd\u00ebrsa n\u00eb rajonin e Evrop\u00ebs po p\u00ebrjetojm\u00eb l\u00ebvizje fragmentimi m\u00eb shum\u00eb sesa determinim p\u00ebr konsolidim. Kjo n\u00ebnkupton p\u00ebr Kosov\u00ebn q\u00eb n\u00eb nivelin nd\u00ebrkomb\u00ebtar duhet t\u2019i ket\u00eb disa prioritete t\u00eb qarta q\u00eb sigurojn\u00eb interesat vitale:<\/p>\n<p>1. Zhvillim t\u00eb ushtris\u00eb dhe thellim t\u00eb bashk\u00ebpunimit ushtarak me SHBA-t\u00eb.<\/p>\n<p>2. Antar\u00ebsim n\u00eb NATO.<\/p>\n<p>3. Zhvillim ekonomik dhe shoq\u00ebror me SHBA-t\u00eb dhe vendet e tjera aleate t\u00eb Per\u00ebndimit.<\/p>\n<p>4. Shk\u00ebmbime ekonomike me shtetet tjera si\u00e7 e diktojn\u00eb interesat e vendit (p\u00ebrderisa ato nuk i d\u00ebmtojn\u00eb por vet\u00ebm ndihmojn\u00eb zhvillimit dhe nuk bien ndesh me 3 pikat m\u00eb lart.)<\/p>\n<p>Nj\u00eb sqarim t\u00eb shkurt\u00ebr p\u00ebr renditjen. Mund t\u00eb mendoni q\u00eb pse jo Shqip\u00ebria t\u00eb jet\u00eb e para, apo pse nuk \u00ebsht\u00eb NATO-ja, ku \u00ebsht\u00eb Gjermania, apo t\u00eb tjer\u00eb n\u00eb rajon si Turqia, etj.? P\u00ebrgjigjen e keni n\u00eb plan programin e \u00e7do shteti q\u00eb shkurt p\u00ebrkthehet me fraz\u00ebn, siguria mbi \u00e7do gj\u00eb. Kosova duhet t\u00eb p\u00ebrafrohet me Shqip\u00ebrin\u00eb n\u00eb ekonomi, politik\u00eb, etj. Por, siguria e cila mund t\u2019i k\u00ebrc\u00ebnohet Kosov\u00ebs fundamentalisht duhet t\u00eb mbrohet nga vet\u00eb Kosova. Dhe q\u00eb kjo t\u00eb b\u00ebhet, Kosov\u00ebs i duhet lidhje edhe p\u00ebrkrahje edhe m\u00eb e madhe nga Amerika.<\/p>\n<p>Nj\u00ebra dor\u00eb lan tjetr\u00ebn, dhe Kosova duhet t\u00eb b\u00ebhet m\u00eb kreative q\u00eb t\u00eb gjej\u00eb vlera reale t\u00eb cilat mund t\u2019i shtoj\u00eb Amerik\u00ebs p\u00ebr \u00e7do hap p\u00ebrkrahje. Pasioni dhe vullneti proamerikan n\u00eb Kosov\u00eb \u00ebsht\u00eb i till\u00eb sepse t\u00eb gjith\u00eb e dijm\u00eb se populli ka sentimente shum\u00eb pozitive p\u00ebr Amerik\u00ebn. Por duhet shkuar nj\u00eb hap m\u00eb tutje p\u00ebr t\u2019i kthyer n\u00eb aleat.<\/p>\n<p>K\u00ebshtu arrihet gj\u00ebja m\u00eb e r\u00ebnd\u00ebsishme, dhe leht\u00ebsohet an\u00ebtar\u00ebsimi n\u00eb NATO. NATO-ja \u00ebsht\u00eb esenciale p\u00ebr sigurin\u00eb kolektive t\u00eb per\u00ebndimit dhe si e till\u00eb efektet e saj jan\u00eb vet\u00ebm pozitive. Problemi \u00ebsht\u00eb se me l\u00ebkundjet gjeo-politike, mungesa e kontributit t\u00eb duhur nga shtetet evropiane p\u00ebr mir\u00ebmbajtjen e Aleanc\u00ebs, q\u00ebndrimet e tanishme Amerikane q\u00eb v\u00ebn\u00eb n\u00eb pik\u00ebpyetje Aleanc\u00ebn, dhe de facto gati ndarjen e Turqis\u00eb nga NATO me blerjen e armatimit rus,\u00a0\u2013 t\u00eb gjitha krijojn\u00eb pasiguri dhe si t\u00eb tilla e b\u00ebjn\u00eb thellimin strategjik me SHBA-t\u00eb esencial dhe t\u00eb parin n\u00eb renditje.<\/p>\n<p>Pika e tret\u00eb m\u00eb kujton Japonin\u00eb n\u00eb Revolucionin e quajtur Meji Restoration. N\u00eb at\u00eb koh\u00eb japonez\u00ebt e kuptuan q\u00eb kishin mbetur mbrapa dhe se duhej t\u00eb Modernizoheshin dhe \u201cPer\u00ebndimizoheshin\u201c (Westernize) n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb q\u00eb t\u00eb zhvilloheshin sikur vendet per\u00ebndimore. Edhe Qeverit\u00eb e kaluara e kan\u00eb th\u00ebn\u00eb q\u00eb Kosova ka orientim euro-atlantik duke p\u00ebrfshir\u00eb aspektin shoq\u00ebror e kulturor. Por, korrupsioni, mungesa e progresit n\u00eb sh\u00ebndet\u00ebsi, shkollim, mbrojtje t\u00eb ambientit etj., t\u00eb gjitha tregojn\u00eb ndryshe.<\/p>\n<p>N\u00ebse prioritetet definohen qartazi si\u00e7 i kam cekur m\u00eb lart, rrjedhimisht k\u00ebto b\u00ebhen parametrat se si t\u00eb matet suksesi q\u00eb detyron Qeverin\u00eb t\u00eb punoj\u00eb rreth gjetjes s\u00eb m\u00ebnyrave p\u00ebr t\u2019i k\u00ebrkuar thellim t\u00eb marr\u00ebdh\u00ebnieve ushtarake me SHBA-t\u00eb, dhe p\u00ebr t\u00eb gjetur dhe krijuar vlera p\u00ebr Amerik\u00ebn q\u00eb ky propozim t\u00eb jet\u00eb m\u00eb i realizuesh\u00ebm. \u00a0E gjitha kjo do t\u00eb duhej t\u00eb rezultonte n\u00eb nj\u00eb lloj traktati t\u00eb mbrojtjes Kosov\u00eb-Amerik\u00eb. Ky duhet t\u00eb jet\u00eb synimi dhe duhet t\u00eb punohet seriozisht n\u00eb realizimin e k\u00ebsaj.<\/p>\n<p>\u00cbsht\u00eb proces i gjat\u00eb q\u00eb do t\u00eb kishte tentime, d\u00ebshtime e m\u00ebsime deri n\u00eb arritjen e suksesit, por padyshim e gjitha fillon me absorbimin e realitetit politik nd\u00ebrkomb\u00ebtar, dhe vler\u00eb propozimin ndaj SHBA-ve dhe aleat\u00ebve tjer\u00eb.<\/p>\n<\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Me ndryshimim e Qeveris\u00eb, n\u00eb mesin e ndryshimeve globale e rajonale, \u00ebsht\u00eb nj\u00eb stuhi e p\u00ebrkryer q\u00eb administrata n\u00eb ardhje t\u00eb kthej\u00eb t\u00eb menduarit politik n\u00eb Kosov\u00eb nga ajo reaktive n\u00eb proaktive ku i propozon aleat\u00ebve m\u00ebnyra sesi fuqizimi i shtetit nd\u00ebrlidhet me efekte pozitive p\u00ebr p\u00ebrkrah\u00ebsit e saj. N\u00eb biznes kjo quhet propozim vlere [&hellip;]<\/p>","protected":false},"author":412,"featured_media":9045,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[13],"tags":[664],"ppma_author":[769],"class_list":["post-3935","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-analize","tag-kosovo"],"authors":[{"term_id":769,"user_id":412,"is_guest":0,"slug":"ard-morina","display_name":"Ard Morina","avatar_url":{"url":"https:\/\/sbunker.org\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/1674848345608.jpg","url2x":"https:\/\/sbunker.org\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/1674848345608.jpg"},"user_url":"","last_name":"Morina","first_name":"Ard","description":"Ard Morina \u00ebsht\u00eb magjist\u00ebr n\u00eb Marr\u00ebdh\u00ebnje Nd\u00ebrkomb\u00ebtare nga New School University, New York. Analist i tregtis\u00eb, siguris\u00eb dhe zhvillimit nd\u00ebrkomb\u00ebtar p\u00ebr m\u00eb shum\u00eb se nj\u00eb decade."}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3935","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/412"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3935"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3935\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":9119,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3935\/revisions\/9119"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/9045"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3935"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3935"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3935"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/ppma_author?post=3935"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}