{"id":4037,"date":"2017-04-04T15:02:03","date_gmt":"2017-04-04T13:02:03","guid":{"rendered":"https:\/\/sbunker.org\/?p=4037"},"modified":"2025-01-10T15:06:38","modified_gmt":"2025-01-10T13:06:38","slug":"selia-e-neomarksizmit","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/sbunker.org\/en\/kritike\/selia-e-neomarksizmit\/","title":{"rendered":"Selia e Neomarksizmit"},"content":{"rendered":"
<\/div>\n
\n
<\/div>\n
\n

Marksi argumentonte se sistemet ekonomike kan\u00eb pasur gjithmon\u00eb n\u00eb vete eksploatimin e pun\u00ebtor\u00ebve p\u00ebr q\u00ebllim t\u00eb p\u00ebrfitimit t\u00eb klas\u00ebs s\u00eb privilegjuar, e cila zot\u00ebron dhe kontrollon \u201cmjetet e prodhimit.\u201d Si rezultat, sipas Marksit, pun\u00ebtor\u00ebt jan\u00eb \u201ct\u00eb tjet\u00ebrsuar\u201d [alienated] nga puna e tyre, nga produktet q\u00eb prodhojn\u00eb, nga njer\u00ebzit e tjer\u00eb, dhe p\u00ebrfundimisht nga vet\u00eb njer\u00ebzimi i tyre, meq\u00eb jet\u00ebt e tyre dhe puna p\u00ebrcaktohen jo prej vet\u00eb atyre, por prej k\u00ebrkesave t\u00eb nj\u00eb klase t\u00eb privilegjuar dhe forcave pavetore t\u00eb tregut.<\/p>\n

Pun\u00ebtor\u00ebt e tolerojn\u00eb k\u00ebt\u00eb padrejt\u00ebsi t\u00eb dukshme, shpjegon Marksi, sepse eksploatimi fshihet prej shikimit t\u00eb t\u00eb gjith\u00ebve p\u00ebrmes nj\u00eb rrjeti t\u00eb nd\u00ebrlikuar iluzionesh q\u00eb ai e quan \u201cideologji.\u201d Disa prej hutimeve dometh\u00ebn\u00ebse n\u00ebn kapitaliz\u00ebm p\u00ebrfshijn\u00eb kontrata p\u00ebr rrog\u00eb q\u00eb gjoja i jep pun\u00ebtor\u00ebve kompensimin e drejt\u00eb p\u00ebr pun\u00ebn e tyre, si edhe \u201cnonsensin ideologjik p\u00ebr t\u00eb drejt\u00ebn\u201d sikur se \u201cshk\u00ebmbimin e lir\u00eb dhe t\u00eb ndersh\u00ebm\u201d, \u201cshp\u00ebrndarjen e ndershme\u201d, dhe pretendimin q\u00eb kapitalist\u00ebt t\u00eb japin kontributin baras me pun\u00ebn. K\u00ebto dhe iluzione t\u00eb tjera, s\u00eb bashku me fen\u00eb dhe shtetin, q\u00eb t\u00eb gjitha mbajn\u00eb gjall\u00eb kapitalizmin si nj\u00eb sistem t\u00eb eksploatimit dhe tjet\u00ebrsimit.<\/p>\n

Kritika e Marksit p\u00ebr ideologjin\u00eb ose \u201cvet\u00ebdijen e rreme\u201d p\u00ebrb\u00ebn edhe trash\u00ebgimin\u00eb e tij m\u00eb t\u00eb q\u00ebndrueshme n\u00eb Per\u00ebndim. Ajo ofron themelet intelektuale p\u00ebr pun\u00ebn e marksist\u00ebve q\u00eb themeluan Shkoll\u00ebn e Frankfurtit n\u00eb vitet 1920 dhe vazhduan ta zhvillojn\u00eb at\u00eb deri n\u00eb vitet 1970. Ata ofruan themelin p\u00ebr \u00e7far\u00eb quhet \u201cteoria kritike\u201d, e cila, duke u mb\u00ebshtetur n\u00eb idet\u00eb marksiste dhe frojdiane, v\u00eb theksin te forcat e fshehta, q\u00eb jan\u00eb n\u00ebn themel, e q\u00eb p\u00ebrcaktojn\u00eb form\u00ebn e kultur\u00ebs. Tre librat q\u00eb rishikohen k\u00ebtu, v\u00ebshtrojn\u00eb jet\u00ebt dhe idet\u00eb e an\u00ebtar\u00ebve m\u00eb t\u00eb famsh\u00ebm t\u00eb Shkoll\u00ebs s\u00eb Frankfurtit.<\/p>\n

Instituti p\u00ebr K\u00ebrkime Sociale, i njohur si Shkolla e Frankfurtit, u hap n\u00eb Frankfurt, Gjermani, m\u00eb 1924 si nj\u00eb institut neomarksist i p\u00ebrkushtuar n\u00eb ekzaminimin dhe kritikimin e shoq\u00ebris\u00eb kapitaliste bashk\u00ebkohore. Ai ishte i mb\u00ebshtetur financiarisht nga tregtari m\u00eb i madh i drithit n\u00eb bot\u00eb, Hermann Weil; i biri i tij Feliksi i k\u00ebrkoi atij q\u00eb t\u00eb financonte nj\u00eb institut akademik shum\u00ebdisiplinar i cili do t\u00eb shpjegonte se pse kishte d\u00ebshtuar revolucioni komunist n\u00eb Gjermani dhe si do t\u00eb mund t\u2019ia dilte mban\u00eb n\u00eb t\u00eb ardhmen. Prej 1930 deri m\u00eb 1958, drejtor i institutit qe Maks Horkheimer. Gjat\u00eb koh\u00ebs kur ai ushtroi k\u00ebt\u00eb detyr\u00eb, Shkolla e Frankfurtit u detyrua t\u00eb punonte n\u00eb azil n\u00eb Shtetet e Bashkuara prej 1934, kur nazist\u00ebt erdh\u00ebn n\u00eb pushtet, e deri n\u00eb fillim t\u00eb viteve 1950.<\/p>\n

Mendimtar\u00ebt kryesor\u00eb t\u00eb Shkoll\u00ebs s\u00eb Frankfurtit ishin Horkheimer, filozof\u00ebt Theodor Adorno dhe Herbert Marcuse, dhe psikanalisti Erich Fromm. Kritiku letrar dhe filozofi Walter Benjamin, edhe pse zyrtarisht nuk qe an\u00ebtar i insitutit, ishte i lidhur ngusht\u00eb me t\u00eb dhe i ndikuar fuqish\u00ebm nga mendimet q\u00eb rrodh\u00ebn prej institutit. T\u00eb gjith\u00eb k\u00ebta, p\u00ebrve\u00e7 Frommit, ishin f\u00ebmij\u00eb t\u00eb biznesmen\u00ebve t\u00eb suksessh\u00ebm hebrenj. Sikurse Felix Weil, ata hodh\u00ebn posht\u00eb suksesin material t\u00eb baballar\u00ebve t\u00eb tyre kapitalist\u00eb p\u00ebrderisa, n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn koh\u00eb, p\u00ebrfitonin nga ai sukses.<\/p>\n

Grand Hotel Gremina [Grand Hotel Abyss] nga Stuart Jeffries, nj\u00eb gazetar dhe kritik i kultur\u00ebs shum\u00eb i respektuar n\u00eb Britani, \u00ebsht\u00eb nj\u00eb histori t\u00ebrheq\u00ebse dhe e qasshme e jet\u00ebve dhe e ideve kryesore t\u00eb mendimtar\u00ebve kryesor\u00eb t\u00eb Shkoll\u00ebs s\u00eb Frankfurtit, prej viteve 1900 e p\u00ebrgjat\u00eb viteve 1960. Kapitulli p\u00ebrfundimtar rr\u00ebfen p\u00ebr largimin e shkoll\u00ebs nga marksizmi drejt liberalizmit t\u00eb majt\u00eb demokratik n\u00ebn influenc\u00ebn e Jurgen Habermasit.<\/p>\n

Q\u00eb n\u00eb fillim, Shkolla e Frankfurtit u koncentrua n\u00eb gjetjen e argumenteve p\u00ebr d\u00ebshtimin e klasave pun\u00ebtore p\u00ebr t\u00eb p\u00ebrqafuar komunizmin. Gjat\u00eb viteve 1930, ajo p\u00ebrdori teorin\u00eb psikanalitike frojdiane p\u00ebr t\u00eb shpjeguar pse klasat pun\u00ebtore qen\u00eb magjepsur prej konsumerizmit kapitalist dhe pse ata u mblodh\u00ebn p\u00ebrreth nazizmit. An\u00ebtar\u00ebt e Shkoll\u00ebs s\u00eb Frankfurtit e pan\u00eb fashizmin fillimisht si nj\u00eb prej etapave t\u00eb fundit t\u00eb kapitalizmit, duke p\u00ebrmendur si d\u00ebshmi aleanc\u00ebn e udh\u00ebheq\u00ebsve industrial kapitalist\u00eb me Hitlerin. Megjithat\u00eb, p\u00ebrve\u00e7 Marcuses gjat\u00eb viteve 1960, ata filluan t\u00eb dyshojn\u00eb n\u00ebse kapitalizmi do t\u2019i hap\u00eb rrug\u00eb komunizmit n\u00eb Per\u00ebndim.<\/p>\n

Titulli i librit t\u00eb Jeffries rrjedh nga nj\u00eb thumb p\u00ebr\u00e7mues i marksistit hungarez Gyorgy Lukacs, q\u00eb akuzonte se Adorno dhe an\u00ebtar\u00ebt tjer\u00eb t\u00eb Shkoll\u00ebs s\u00eb Frankfurtit kishin vendosur rezidenc\u00ebn n\u00eb \u201cGrand Hotel Gremina\u201d, nj\u00eb zmbrapsje \u201ce pajisur me t\u00eb gjitha rehatit\u00eb, n\u00eb cep t\u00eb nj\u00eb gremine, t\u00eb asgj\u00ebs\u00eb, t\u00eb absurditetit\u201d. Shkolla e Frankfurtit, sugjeronte Lukacsi, kishte braktisur lidhjen e teoris\u00eb me aktivitetin revolucionar (\u201cpraxis\u201d) t\u00eb Marksit. Ata qen\u00eb mb\u00ebshtjell\u00eb rehat n\u00eb fush\u00ebn e teoris\u00eb, duke v\u00ebzhguar \u00a0nga larg spektaklin e kapitalizmit monopolist dhe duke komentuar pafrytsh\u00ebm mbi shkat\u00ebrrimin q\u00eb po i b\u00ebnte shpirtit njer\u00ebzor. Bertolt Brecht b\u00ebri kritik\u00eb t\u00eb ngjashme, duke pretenduar se filozof\u00ebt e Shkoll\u00ebs s\u00eb Frankfurtit kishin tradhtuar revolucionin t\u00eb cilin kishin dashur ta p\u00ebrkrahnin. Duke e faj\u00ebsuar Shkoll\u00ebn e Frankfurtit p\u00ebr ftoht\u00ebsin\u00eb e saj dhe p\u00ebr braktisjen e klas\u00ebs pun\u00ebtore, Lukacs dhe Brecht po e censuronin at\u00eb gjithashtu p\u00ebr elitiz\u00ebm.<\/p>\n

An\u00ebtar\u00ebt e Shkoll\u00ebs s\u00eb Frankfurtit kishin arsye t\u00eb mira p\u00ebr pesimiz\u00ebm lidhur me efektshm\u00ebrin\u00eb e teoris\u00eb marksiste p\u00ebr t\u00eb nxitur praktik\u00ebn revolucionare. Menj\u00ebher\u00eb pas d\u00ebshtimit t\u00eb revolucionit marksist n\u00eb Gjermani m\u00eb 1919, shumica e klas\u00ebs pun\u00ebtore p\u00ebrkrahu nj\u00eb lloj tjet\u00ebr t\u00eb revolucionit. Me ngritjen e fashizmit totalitar n\u00eb vitet 1930, Shkolla e Frankfurtit humbi besimin n\u00eb aft\u00ebsin\u00eb e pun\u00ebtor\u00ebve p\u00ebr t\u00eb ngritur nj\u00eb revolucion kund\u00ebr kapitalizmit monopolist dhe shteteve q\u00eb e mbanin t\u00eb gjall\u00eb, ashtu si\u00e7 kishte parashikuar Marksi se do t\u00eb b\u00ebnin. Ajo i konsideronte pun\u00ebtor\u00ebt si t\u00eb paralizuar nga tendencat konformiste dhe t\u00eb pazot\u00eb p\u00ebr t\u00eb shquar burimet e ankesave t\u00eb tyre n\u00eb sistemin kapitalist. Nj\u00eb nga detyrat e Shkoll\u00ebs s\u00eb Frankfurtit gjat\u00eb dhe pas viteve 1930 ishte q\u00eb t\u00eb shpjegonte iluzionet q\u00eb nxit\u00ebn si proletariatin ashtu edhe borgjezin\u00eb jo vet\u00ebm drejt konformitetit por edhe drejt barbarizmit dhe shkat\u00ebrrimit t\u00eb qytet\u00ebrimit europian. P\u00ebr dyzet vjet\u00ebt e ardhsh\u00ebm, Shkolla e Frankfurtit u angazhua n\u00eb kritikimin e gati secilit aspekt t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb kapitaliste.<\/p>\n

Walter Benjamin konsiderohet prej shum\u00ebkujt (p\u00ebrfshir\u00eb Jeffries) si mendimtari m\u00eb origjinal i asociuar me Shkoll\u00ebn e Frankfurtit. Kritika e tij letrare mbi Kafk\u00ebn, Proustin, Baudelairen, dhe t\u00eb tjer\u00ebt, ka pasur ndikim t\u00eb jasht\u00ebzakonsh\u00ebm, sikurse kan\u00eb pasur edhe eset\u00eb e tij mbi artin modern dhe mbi filozofin\u00eb e historis\u00eb. P\u00ebrkund\u00ebr p\u00ebrpjekjeve t\u00eb an\u00ebtar\u00ebve t\u00eb Shkoll\u00ebs s\u00eb Frankfurtit p\u00ebr ta ndihmuar, ai nuk e pati t\u00eb mundur q\u00eb t\u00eb gjendte nj\u00eb pozit\u00eb akademike apo t\u00eb largohej nga Europa n\u00eb fund t\u00eb viteve 1930. Jeffries p\u00ebrshkruan jet\u00ebn tragjike t\u00eb Benjaminit, duke p\u00ebrfshir\u00eb edhe vet\u00ebvrasjen n\u00eb Port Bou, Spanj\u00eb, af\u00ebr kufirit francez, p\u00ebrderisa po p\u00ebrpiqej t\u2019i ikte Gestapos dhe t\u00eb nisej p\u00ebr Amerik\u00eb p\u00ebrmes Portugalis\u00eb.<\/p>\n

Th\u00ebnia e famshme e Benjaminit te \u201cTezat mbi Filozofin\u00eb e Historis\u00eb\u201d [\u201cTheses on the Philosophy of History\u201d] ishte se \u201cnuk ka asnj\u00eb dokument t\u00eb qytet\u00ebrimit q\u00eb nuk \u00ebsht\u00eb n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn koh\u00eb nj\u00eb dokument i barbarzimit\u201d. N\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn mas\u00eb \u00ebsht\u00eb e njohur edhe metafora e tij n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn ese se \u00cbngj\u00eblli i Historis\u00eb shikon mbrapsht dhe i sheh rr\u00ebnojat e historis\u00eb q\u00eb akumulohen n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb konstante si nj\u00eb katastrof\u00eb t\u00eb vetme. Ky koncept i pandashm\u00ebris\u00eb s\u00eb qytet\u00ebrimit dhe barbarizmit, nj\u00eb tem\u00eb p\u00ebrs\u00ebrit\u00ebse te Benjamini, e ndikuar ndjesh\u00ebm prej Shkoll\u00ebs s\u00eb Frankfurtit. Jeffies p\u00ebrmend \u201cTezat\u201d si bazament p\u00ebr Dialektik\u00ebn e Iluminizmit [Dialectic of Enlightenment] (1944) t\u00eb Horkheimerit dhe Adornos, vepra m\u00eb e spikatur e Shkoll\u00ebs s\u00eb Frankfurtit. N\u00eb parath\u00ebnien e atij libri, autor\u00ebt thon\u00eb se ata m\u00ebtojn\u00eb t\u00eb b\u00ebjn\u00eb \u201casgj\u00eb m\u00eb pak sesa q\u00eb t\u00eb shpjegojn\u00eb se pse njer\u00ebzimi, n\u00eb vend se t\u00eb hyj\u00eb n\u00eb nj\u00eb gjendje v\u00ebrtet njer\u00ebzore, po fundoset n\u00eb nj\u00eb lloj tjet\u00ebr t\u00eb barbarizmit\u201d. Ata argumentojn\u00eb se totalitarizmi nazist nuk ishte nj\u00eb lajthitje historike. Ai qe i rr\u00ebnjosur n\u00eb kapitaliz\u00ebm, n\u00eb Iluminiz\u00ebm, dhe n\u00eb civilizmin Per\u00ebndimor.<\/p>\n

Adorno dhe Horkheimer argumentojn\u00eb se t\u00eb arsyetuarit e Iluminizmit qe b\u00ebr\u00eb subjektiv dhe instrumental, duke mos ndjekur m\u00eb zbulimin e t\u00eb v\u00ebrtetave objektive universal, vlerat e v\u00ebrteta njer\u00ebzore, apo drejt\u00ebsin\u00eb dhe padrejt\u00ebsin\u00eb e veprave dhe institucioneve. Ata thon\u00eb se ka nj\u00eb imperative kontrollues q\u00eb firmat kapitaliste e maksimizojn\u00eb profitin pa konsiderat\u00eb p\u00ebr pasojat. N\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn koh\u00eb, ata argumentojn\u00eb se kur pjes\u00ebmarr\u00ebsit racional\u00eb n\u00eb ekonomi i maksimizojn\u00eb k\u00ebnaq\u00ebsit\u00eb e tyre, ata e p\u00ebrdorin arsyen instrumentale dhe kalkulimet strategjike q\u00eb tregon natyr\u00ebn amorale t\u00eb kapitalizmit dhe prirjen e tij p\u00ebr t\u00eb promovouar \u00e7far\u00ebdo q\u00ebllimi arbitrar apo madje edhe t\u00eb lig, p\u00ebrfshir\u00eb fashizmin, p\u00ebr hir t\u00eb p\u00ebrfitimit ekonomik.<\/p>\n

P\u00ebr Adornon dhe Horkheimer, metoda shkencore moderne poashtu mish\u00ebron arsyetimin instrumental, meq\u00eb q\u00ebllimi i saj \u00ebsht\u00eb q\u00eb t\u00eb shfryt\u00ebzoj\u00eb si natyr\u00ebn dhe njer\u00ebzimin. Shkencat sociale dhe ato t\u00eb natyr\u00ebs jan\u00eb b\u00ebr\u00eb vegla p\u00ebr p\u00ebrdorim nga shtyp\u00ebsit kapitalist\u00eb. Struktura ekonomike e shoq\u00ebris\u00eb tash form\u00ebson problemet t\u00eb cilave iu qaset shkenca dhe drejtimin e pun\u00ebs shkencore. P\u00ebr m\u00eb tep\u00ebr, pasqyra shkencore e bot\u00ebs e n\u00ebnkuptuar n\u00eb \u201cpozitiviz\u00ebm\u201d \u2013 t\u00eb cilin Adorno dhe Horkheimer e pan\u00eb si dominante n\u00eb filozofin\u00eb Per\u00ebndimore \u2013 e shtremb\u00ebron realitetin duke insistuar se e v\u00ebrteta mund t\u00eb arrihet p\u00ebrmes vrojtimeve t\u00eb bot\u00ebs s\u00eb jashtme dhe operacioneve matematikore dhe logjike q\u00eb p\u00ebrfshijn\u00eb ato vrojtime, pa konsiderat\u00eb p\u00ebr vlerat morale apo estetike.<\/p>\n

N\u00eb vitet 1960 Karl Popper mbrojti metod\u00ebn shkencore kund\u00ebr sulmeve t\u00eb Horkheimerit dhe Adornos, n\u00eb t\u00eb ashtuquajturin \u201cdebat pozitivist\u201d. Ai argumentonte \u00a0se metoda shkencore qe ngritur mbi interesat e klasave; p\u00ebr t\u00eb gjitha mang\u00ebsit\u00eb e saj n\u00eb aplikimin te shkencat sociale, kjo ishte e vetmja m\u00ebnyr\u00eb p\u00ebr t\u00eb angazhuar kritikisht n\u00eb nj\u00eb k\u00ebrkim t\u00eb paansh\u00ebm p\u00ebr t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebn. Teoria Kritike \u00ebsht\u00eb shum\u00eb m\u00eb e mang\u00ebt n\u00eb k\u00ebt\u00eb aspekt p\u00ebr shkak t\u00eb radikalizmit t\u00eb saj social dhe politik.<\/p>\n

N\u00eb kapitullin \u201cIndustria e Kultur\u00ebs \u2013 Iluminizmi si Mashtrim i Masave,\u201d [The Culture Industry \u2013 Enlightenment as Mass Deception\u201d], t\u00eb cil\u00ebn e shkroi Adorno, ai p\u00ebrmend gjithanshm\u00ebrin\u00eb e ideologjis\u00eb kapitaliste n\u00eb kultur\u00ebn e masave n\u00eb Amerik\u00eb dhe kritikon pam\u00ebshirsh\u00ebm ata q\u00eb ai e quan \u201cIndustri e Kultur\u00ebs\u201d. Ai p\u00ebrshkruan muzik\u00ebn popullore, radion, televizionin, filmat e Hollywoodit, dhe reklamat si t\u00eb pamend dhe shtyp\u00ebse. (Ky d\u00ebnim i pop kultur\u00ebs dhe muzik\u00ebs ka promovuar akuza t\u00eb elitizmet e madje edhe racizmit, n\u00eb pik\u00ebmapjet e Adornos kundrejt xhazit.) Kultura e masave nuk \u00ebsht\u00eb rezultat i vet\u00ebshprehjes nga njer\u00ebzit e zakonsh\u00ebm por nj\u00eb sajes\u00eb artificiale e imponuar prej s\u00eb larti p\u00ebr t\u2019i shp\u00ebrqendruar dhe sprapsur ata q\u00eb t\u00eb mos angazhohen n\u00eb aktivitete v\u00ebrtet t\u00eb vlefshme dhe p\u00ebrmbush\u00ebse. Adorno thot\u00eb se p\u00ebrbrenda kapitalizmit, liria e supozuar p\u00ebr t\u00eb zgjedhur q\u00eb e nxit kultur\u00ebn e masave dhe konsumerizmin kapitalist \u00ebsht\u00eb vet\u00ebm nj\u00eb iluzion, nj\u00eb ideologji, e cila gjithmon\u00eb e pasqyron shtr\u00ebngimin ekonomik.<\/p>\n

Adorno konsiderohet p\u00ebrgjith\u00ebsisht si an\u00ebtari m\u00eb i nd\u00ebrlikuar filozofikisht i Shkoll\u00ebs s\u00eb Frankfurtit. Kritika e tij e Kierkegaardit, Husserlit dhe Heideggerit jan\u00eb n\u00eb focus t\u00eb Adorno dhe Ekzistenca [Adorno and Existence], nj\u00eb k\u00ebrkim i thukt\u00eb filozofik nga historiani i ideve nga Harvardi Peter Gordon. Adorno d\u00ebnon vet\u00ebfokusin dhe subjektivitetin e ekzistencializmit t\u00eb Heideggerit dhe Sartret si dhe fenomenologjin\u00eb e Husserlit. Si\u00e7 shpjegon Gordoni, p\u00ebr Adornon, \u201czhargoni i autenticitetit\u201d n\u00eb ekzistencializmin e shekullit t\u00eb nj\u00ebzet\u00eb ishte gjimnastika p\u00ebrfundimtare n\u00eb narcisiz\u00ebm borgjez dhe vetabsobim, nj\u00eb mospranim p\u00ebr t\u2019u p\u00ebrballur me realitetet shoq\u00ebrore. Ai e konsideronte \u201cautenticitetin\u201d te Heideggeri dhe te t\u00eb tjer\u00ebt \u201cfilozof\u00eb t\u00eb fashizmit\u201d, si nj\u00eb fasad\u00eb p\u00ebr antisemitiz\u00ebm.<\/p>\n

Gordoni diskuton me thell\u00ebsi kritik\u00ebn e Heideggerit dhe ontologjis\u00eb ekzistencial\u00eb q\u00eb paraqet Adorno n\u00eb vepr\u00ebn e tij kryesore filozofike, Dialektika Negative [Negative Dialectics] (1966). Nj\u00eb tem\u00eb madhore n\u00eb k\u00ebt\u00eb vep\u00ebr \u00ebsht\u00eb p\u00ebrqendrimi i gabuar mbi subjektin e vet\u00ebvet\u00ebdijes q\u00eb e ka mish\u00ebruar filozofin\u00eb moderne q\u00eb prej Descartesit dhe q\u00eb theksohet posa\u00e7\u00ebrisht n\u00eb idealizmin e Kantit dhe Hegelit. \u201cGabimi i subjektivitetit konstitutiv\u201d i tyre injoron at\u00eb \u00e7far\u00eb Adorno e quan \u201cprimacia e objektit,\u201d ose roli ky\u00e7 q\u00eb luhet nga realiteti material dhe objektiv dhe rrethanat historike n\u00eb formimin e vet\u00ebdijes dhe vet\u00ebvet\u00ebdijes.<\/p>\n

Sipas Adornos, idealizmi keqkupton subjektivitetin e vetes dhe marr\u00ebdh\u00ebnien e saj ndaj bot\u00ebs: ai e konsideron veten si realitetin p\u00ebrfundimtar konstitutiv \u2013 \u201cUni absolut si burimi i bot\u00ebs.\u201d \u201cMendja sovrane\u201d nuk pranon q\u00eb t\u00eb toleroj\u00eb iden\u00eb e objektivitetit t\u00eb natyr\u00ebs si t\u00eb m\u00ebhershme dhe t\u00eb pavarur prej subjektivitetit t\u00eb vetes. Ky \u00ebsht\u00eb \u201ct\u00ebrbimi kund\u00ebr natyr\u00ebs\u201d i idealizmit, i cili synon q\u00eb t\u00eb pushtoj\u00eb dhe t\u00eb n\u00ebnshtroj\u00eb gjith\u00e7ka q\u00eb \u00ebsht\u00eb \u201cjo-un\u00eb\u201d apo ndryshe nga vetvetja, dhe ta konsideroj\u00eb at\u00eb si inferior. Adorno e sheh ekzistencializmin si nj\u00eb p\u00ebrpjekje t\u00eb d\u00ebshtuar p\u00ebr t\u00eb \u00e7liruar prej subjektivitetit t\u00eb idealizmit. Ai vler\u00ebson se p\u00ebrpjekjet e tij filzofike jan\u00eb t\u00eb suksesshme n\u00eb arritjen e nj\u00eb lirie t\u00eb till\u00eb.<\/p>\n

Adorno dhe Horkheimer ishin pesimiste t\u00eb regjur. Erich Fromm ishte m\u00eb optimist, si edhe Herbert Marcuse disi m\u00eb pak. T\u00eb dy mbeten n\u00eb SHBA pasi q\u00eb Adorno dhe Horkheimer u kthyen n\u00eb Frankfurt m\u00eb 1949. Fromm udh\u00ebhoqi kthimin e Shkoll\u00ebs s\u00eb Frankfurtit drejt Freudit n\u00eb vitet 1930, por ai u p\u00ebrjashtua nga instituti m\u00eb 1939 mbi baz\u00ebn se interpretimet q\u00eb i b\u00ebnte Freudit ishin joortodokse. Duke e sfiduar Marksin dhe Freudin, \u201csocializmi humanist\u201d i Frommit pohon se individ\u00ebt autonom\u00eb mund t\u00eb \u00e7lirohen prej determinizmit edhe t\u00eb insinktit edhe t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb q\u00eb t\u00eb arrijn\u00eb nj\u00eb vet\u00ebtransformim t\u00eb kufizuar, lirin\u00eb, dhe dashurin\u00eb e v\u00ebrtet\u00eb, madje edhe n\u00ebn kushtet e kapitalizmit.<\/p>\n

Marcuse ishte teoricieni kryesor i S\u00eb Majt\u00ebs s\u00eb Re n\u00eb vitet 1960 dhe 1970. Te Njeriu Nj\u00ebdimensional [One-Dimensional Man] (1964), ai deklaron se standardet e rritura t\u00eb jetes\u00ebs i kishin b\u00ebr\u00eb klasat shum\u00eb t\u00eb rehatshme p\u00ebr t\u2019u revoltuar kund\u00ebr kapitalizmit, p\u00ebrderisa konsumerizmi dhe pop kultura i ishin bashkuar religjionit si opiume t\u00eb masave. Klasat pun\u00ebtore, argumentonte ai, duhet t\u00eb ndjejn\u00eb nevoj\u00eb p\u00ebr t\u2019u revoltuar si rezultati i kushteve ekzistuese t\u00eb vet\u00ebtjet\u00ebrsimit dhe joliris\u00eb. P\u00ebr Marcusen, an\u00ebtar\u00ebt e shoq\u00ebris\u00eb kapitaliste jan\u00eb t\u00eb tjet\u00ebrsuar nga vetvetja, nga puna e tyre, dhe nga nj\u00ebri tjetri. Ai argumenton se se jemi t\u00eb ngujuar n\u00eb konsumimin e t\u00eb mirave materiale dhe n\u00eb zbraz\u00ebtin\u00eb e kultur\u00ebs popullore. K\u00ebrkesat e rreme t\u00eb konsumerizmit na shtyjn\u00eb q\u00eb t\u00eb punojn\u00eb shum\u00eb m\u00eb shum\u00eb sesa \u00ebsht\u00eb e nevojshme. Shijet tona jan\u00eb t\u00eb manipuluara, dhe ne na mungon liria p\u00ebr t\u00eb kuptuar \u201cnevojat e v\u00ebrteta\u201d.<\/p>\n

Argumenti i Marcuses te Erosi dhe Qytet\u00ebrimi [Eros and Civilization] (1955) \u00ebsht\u00eb m\u00eb optimist. Aty, kund\u00ebr Freudit, ai avokon p\u00ebr \u00e7lirimin e parimit t\u00eb k\u00ebnaq\u00ebsis\u00eb dhe seksualitetit n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb q\u00eb t\u00eb sfidoj\u00eb moralitetin borgjez dhe t\u00eb krijoj\u00eb nj\u00eb vet\u00ebdije revolucionare duke shkrir\u00eb Arsyen dhe Erosin: \u201cRropatja p\u00ebr nj\u00eb k\u00ebnaq\u00ebsi q\u00eb zgjat krijon jo vet\u00ebn nj\u00eb rend t\u00eb zgjeruar t\u00eb marr\u00ebdh\u00ebnieve libidinale (\u2018komunitetin\u2019) por gjithashtu\u2026 Erosi rip\u00ebrkufizon arsyen sipas vetes. E arsyeshme \u00ebsht\u00eb ajo q\u00eb mban gjall\u00eb rendin e k\u00ebnaq\u00ebsis\u00eb\u201d. Marcuse kishte gjys\u00ebm t\u00eb drejt\u00eb sipas vet\u00eb skem\u00ebs s\u00eb tij: \u201cMarr\u00ebdh\u00ebniet libidinale\u201d jan\u00eb \u201czgjeruar\u201d por jo edhe vet\u00ebdija revolucionare; kapitalizmi dhe idelogjia e tij jan\u00eb m\u00eb n\u00eb ngritje se kurr\u00eb m\u00eb par\u00eb.<\/p>\n

Shkolla e Frankfurtit e kategorizon iden\u00eb e lir\u00eb t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb kapitaliste, p\u00ebr t\u00eb p\u00ebrdorur termin e Isaiah Berlinit, si jo m\u00eb shum\u00eb sesa nj\u00eb \u201cliri negative,\u201d ose \u201cliri prej\u201d nd\u00ebrhyrjes s\u00eb t\u00eb tjer\u00ebve. Kjo \u00e7on t\u00eb atomizimi i shoq\u00ebris\u00eb. \u201cLiria pozitive,\u201d p\u00ebr krahasim, i lejon njer\u00ebzit q\u00eb t\u00eb veprojn\u00eb n\u00eb m\u00ebnyra t\u00eb cilat i p\u00ebrmbushin vlerat e v\u00ebrteta njer\u00ebzore. Kjo form\u00eb e liris\u00eb b\u00ebhet e mundur vet\u00ebm me ndryshim socioekonomik q\u00eb i jep fund tjet\u00ebrsimit t\u00eb individ\u00ebve nga vetvetja dhe t\u00eb tjer\u00ebt.<\/p>\n

Liberalizmi pohon se individ\u00ebt duhet t\u00eb jen\u00eb t\u00eb lir\u00eb t\u00eb vendosin p\u00ebr vetveten se \u00e7far\u00eb \u00ebsht\u00eb e mir\u00eb dhe t\u00eb veprojn\u00eb sipas parap\u00eblqimeve dhe zgjedhjeve t\u00eb tyre. Kapitalizmi n\u00eb parim e komplementon pik\u00ebv\u00ebshtrimin liberal t\u00eb vler\u00ebs njer\u00ebzore, meq\u00eb oferta i p\u00ebrgjigjet k\u00ebrkes\u00ebs dhe sistemi (gjoja) priret q\u00eb t\u00eb maksimizoj\u00eb satisfaksionet e preferecave subjektive \u2013 ato p\u00ebr t\u00eb cilat njer\u00ebzit paguajn\u00eb. N\u00ebn kritik\u00ebn e papushuar t\u00eb Shkoll\u00ebs s\u00eb Frankfurtit ndaj kapitalizmit dhe kultur\u00ebs s\u00eb saj, shtrihet nj\u00eb refuzim i liberalizmit dhe i vler\u00ebs subjektive, i motivuar prej nj\u00eb lloji t\u00eb perfeksionizmit etik.<\/p>\n

K\u00ebta mendimtar\u00eb nuk brengosen fare p\u00ebr p\u00ebrmbushjen e d\u00ebshir\u00ebs ose p\u00ebr parap\u00eblqimet konsumeriste vet\u00ebm sa p\u00ebr hir t\u00eb tyre. Shkrimet e tyre p\u00ebrfshijn\u00eb nj\u00eb pik\u00ebpamje gjithnj\u00eb e m\u00eb t\u00eb pranishme, por asnj\u00ebher\u00eb t\u00eb shqiptauar qart\u00eb, se \u201cemancipimi\u201d konsiston n\u00eb vet\u00ebrealizimin e \u201ce nevojave dhe vlerave t\u00eb v\u00ebrteta njer\u00ebzore\u201d. Kjo do t\u00eb arrihet p\u00ebrmes t\u00eb ushtruarit dhe zhvillimit t\u00eb aft\u00ebsive t\u00eb dallueshme njer\u00ebzore, p\u00ebrderisa t\u00eb gjith\u00eb an\u00ebtar\u00ebt e shoq\u00ebris\u00eb njer\u00ebzore p\u00ebrfshihen n\u00eb aktivitete t\u00eb tilla t\u00eb dobishme si pjes\u00ebmarrja demokratike n\u00eb prodhim, politik\u00eb, dhe kultur\u00eb. P\u00ebr Shkoll\u00ebn e Frankfurtit, kultura konsumeriste kapitaliste e b\u00ebn emancipimin t\u00eb pamundur sepse ajo gjeneron nevoja t\u00eb rreme t\u00eb cilat b\u00ebhen pastaj d\u00ebshira t\u00eb fuqishme. K\u00ebto nuk k\u00ebrkohen nga natyra dhe nuk jan\u00eb t\u00eb nevojshme p\u00ebr vet\u00ebzhvillimin e aft\u00ebsive njer\u00ebzore ose t\u00eb forcave t\u00eb tjera t\u00eb prodhimit; e as q\u00eb k\u00ebrkohen si parakushte p\u00ebr p\u00ebrmbushjen e vlerave t\u00eb v\u00ebrteta njer\u00ebzore.<\/p>\n

Edhe pse an\u00ebtar\u00ebt e Shkoll\u00ebs s\u00eb Frankfurtit menduan se Marksi e kishte ekzagjeruar r\u00ebnd\u00ebsin\u00eb e pun\u00ebs n\u00eb kritik\u00ebn e tij ndaj kapitalizmit, ata gjithashtu e pranuan si nj\u00eb problem themelor at\u00eb q\u00eb ata e mor\u00ebn si inkurajimin e kapitalizmit p\u00ebr q\u00ebllime dhe caqe t\u00eb rreme t\u00eb cilat parandalojn\u00eb p\u00ebrmbushjen autonome t\u00eb vlerave t\u00eb v\u00ebrteta njer\u00ebzore. Ata e akuzonin theksin utilitar t\u00eb sistemit kapitalist mbi maksimizimin e pasuris\u00eb dhe, ve\u00e7 k\u00ebsaj, p\u00ebrmbushjes ekonomike t\u00eb d\u00ebshirave, sikurse reduktimin e arsyes n\u00eb t\u00eb menduar t\u00eb past\u00ebr instrumental q\u00eb ka p\u00ebr synim kontrollimin e natyr\u00ebs dhe njer\u00ebzimit. Ata poashtu d\u00ebnonin manipulimin e kapitalizmit, p\u00ebrmes reklamave dhe m\u00ebnyrave t\u00eb tjera, t\u00eb preferencave t\u00eb njer\u00ebzve p\u00ebr t\u00eb mirat e konsumit, dhe shtypjen e saj ndaj kreativitetit njer\u00ebzor, spontanitetit, dhe liris\u00eb s\u00eb vetes.<\/p>\n

Teoricien\u00ebt kryesor\u00eb t\u00eb Shkoll\u00ebs s\u00eb Frankfurtit nuk ishin as skeptik\u00eb rreth t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebs, e as relativist\u00eb rreth vler\u00ebs. Fraza \u201cvet\u00ebdije e rreme\u201d sugjeron se njer\u00ebzit e kan\u00eb nj\u00eb keqkuptim p\u00ebr realitetin dhe mbahen pas besimeve dhe vlerave t\u00eb rreme. Por Shkolla e Frankfurtit asnj\u00ebher\u00eb nuk e artikuloi nj\u00eb deklarat\u00eb eksplicite lidhur me vlerat e v\u00ebrteta njer\u00ebzore, apo nj\u00eb teori t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb prej ku vlerat e t\u00eb tilla do t\u00eb mund t\u00eb p\u00ebrmbusheshin. Kjo nuk qe sepse ata ishin relativist\u00eb, por m\u00eb shum\u00eb sepse ata ishin pesimist\u00eb rreth validitetit t\u00eb dijes filozofike dhe etike n\u00ebn kapitaliz\u00ebm.<\/p>\n

Jurgen Habermas ishte p\u00ebrfaq\u00ebsuesi par\u00ebsor i gjenerat\u00ebs s\u00eb dyt\u00eb t\u00eb Shkoll\u00ebs s\u00eb Frankfurtit. Ai konsiderohet n\u00eb ShBA si filozofi dhe teoricieni social m\u00eb madhor gjerman i 45 vjet\u00ebve t\u00eb fundit. Biografia e Stefan Muller-Dohm \u00ebsht\u00eb nj\u00eb kronik\u00eb e plot\u00eb dhe e detajizuar p\u00ebr karier\u00ebn intelektuale t\u00eb Habermasit.<\/p>\n

Habermas erdhi n\u00eb Frankfurt m\u00eb 1956 p\u00ebr t\u2019u b\u00ebr\u00eb asistent i Adornos. Ai q\u00ebndroi aty p\u00ebr pes\u00eb vjet\u00eb dhe pastaj pranoi poste akademike n\u00eb universitete t\u00eb ndryshme gjermane. Eventualisht ai u kthye n\u00eb Universtitetin e Frankfurtit m\u00eb 1983, ku u pensionua m\u00eb 1993. P\u00ebrgjat\u00eb karrier\u00ebs s\u00eb tij, ai ka dh\u00ebn\u00eb kontribute t\u00eb qen\u00ebsishme n\u00eb filozofi, sociologji, teori politike, dhe kritik\u00eb kulturore. Ai gjithashtu ka qen\u00eb nj\u00eb intelektual publik i p\u00ebrkushtuar n\u00eb Gjermani q\u00eb prej viteve 1950, kur ai e sfidoi publikisht Heideggerin q\u00eb t\u00eb shpjegonte se \u00e7far\u00eb kishte dashur t\u00eb thoshte me \u201cmadh\u00ebshtia dhe e v\u00ebrteta e brendshme\u201d e Nacional Socializmit \u2013 nj\u00eb pretendim q\u00eb Heidegger kishte b\u00ebr\u00eb m\u00eb 1935 te Hyrje n\u00eb Metafizik\u00eb [Introduction to Metaphysics], dhe t\u00eb cil\u00ebn e la t\u00eb paprekur, pa ndryshime a shpjegime, n\u00eb ribotimin e librit m\u00eb 1953.<\/p>\n

Habermasi nuk identifikohet ngusht\u00eb me idet\u00eb kryesore t\u00eb Shkoll\u00ebs s\u00eb Frankfurtit, edhe pse ai e pranon se \u00ebsht\u00eb ndikuar nga to n\u00eb vepr\u00ebn e hershme t\u00eb viteve 1969: \u201cUn\u00eb fillova prej t\u00eb zez\u00ebs n\u00eb t\u00eb zez\u00eb t\u00eb Teoris\u00eb Kritike t\u00eb vjet\u00ebr, e cila kishte analizuar p\u00ebrvojat e fashizmit dhe stalinizmit\u2026 [Por] gjendja jon\u00eb pas vitit 1945 ishte e ndryshme\u201d. Sikur an\u00ebtar\u00ebt e Shkoll\u00ebs s\u00eb Frankfurtit, fillimisht Habermasi i konsideronte iluzionet rreth marr\u00ebdh\u00ebnieve sociale dhe ekonomike t\u00eb rrezikuara prej kultur\u00ebs s\u00eb kapitalizmit t\u00eb von\u00eb, si penges\u00eb p\u00ebr autonomin\u00eb individuale dhe politike. Por ai e refuzoi argumentin e Adornos dhe Horkheimerit rreth arsyetimit t\u00eb Iluminizmit:<\/p>\n

Un\u00eb nuk i bashkohem premis\u00ebs themeleore t\u00eb Teoris\u00eb Kritike, premis\u00ebs se arsyeja instrumentale ka fituar aq dominanc\u00eb saq\u00eb nuk ka asnj\u00eb rrug\u00eb p\u00ebr t\u00eb dal\u00eb nga sistemi total i deluzionit, n\u00eb t\u00eb cilin mendimi arrihet vet\u00ebm n\u00eb shk\u00ebndija t\u00eb vogla prej individ\u00ebve t\u00eb izoluar.<\/p>\n

N\u00eb vend t\u00eb \u201cdialektik\u00ebs negative\u201d pesimiste t\u00eb Shkoll\u00ebs s\u00eb Frankfurtit dhe krahasimit t\u00eb saj t\u00eb kapitalizmit me fashizmit, Habermasi ofron arsye p\u00ebr shpres\u00eb. Ai parasheh mund\u00ebsin\u00eb e nj\u00eb shnd\u00ebrrimi pozitiv t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb kapitaliste n\u00eb nj\u00eb shoq\u00ebri demokratike t\u00eb \u201ckomunikimit pa dominim\u201d, an\u00ebtar\u00ebt e s\u00eb cil\u00ebs jan\u00eb t\u00eb vet\u00ebdijsh\u00ebm dhe e njohin publikisht dhe i pranojn\u00eb bazat e marr\u00ebdh\u00ebnieve t\u00eb tyre shoq\u00ebrore dhe vendosin demokratikisht p\u00ebr fatin e tyre. K\u00ebto kushte, shkruan ai, jan\u00eb esenciale p\u00ebr t\u00eb tejkaluar iluzionet e shkaktuara nga ideologjia.<\/p>\n

P\u00ebr Habermasin, tipari m\u00eb i dalluesh\u00ebm i llojit ton\u00eb nuk \u00ebsht\u00eb nd\u00ebrveprimi shoq\u00ebror p\u00ebrmes pun\u00ebs, sikur q\u00eb ishte p\u00ebr Marksin, por nd\u00ebrveprimi shoq\u00ebror p\u00ebrmes \u201cdiskursit\u201d dhe \u201ckomunikimit\u201d. Ai ngul k\u00ebmb\u00eb se mir\u00ebkuptimi i nd\u00ebrsjell\u00eb \u00ebsht\u00eb q\u00ebllimi i duhur i diskursit njer\u00ebzor dhe burim i solidaritetit n\u00eb shoq\u00ebri. Detyra e teoris\u00eb kritike \u00ebsht\u00eb q\u00eb t\u00eb shquaj\u00eb kushtet formale t\u00eb diskursit ideal q\u00eb b\u00ebn t\u00eb mundur komunikimin i cili \u00ebsht\u00eb i lir\u00eb nga dominimi prej cilitdo pjes\u00ebmarr\u00ebs ose dikujt tjet\u00ebr, duke i mund\u00ebsuar individ\u00ebve q\u00eb t\u00eb arrijn\u00eb mir\u00ebkuptimin e vetvetes dhe t\u00eb t\u00eb tjer\u00ebve. Vet\u00ebm at\u00ebher\u00eb mund t\u00eb arrihet emancipimi dhe autonomia.<\/p>\n

Teoria e racionalitetit komunikativ dhe diskursit ideal e Habermasit, v\u00ebren Jeffries, \u00ebsht\u00eb m\u00eb shum\u00eb liberale sesa socialiste. Ai mbetet kritik i kapitalizmit, jo p\u00ebr shkak t\u00eb tregjeve, t\u00eb cilat ai i p\u00ebrkrah, por m\u00eb shum\u00eb p\u00ebr shkak t\u00eb koncentrimit t\u00eb pron\u00ebsis\u00eb s\u00eb kapitalit dhe t\u00eb pasojave shtremb\u00ebruese t\u00eb pasuris\u00eb mbi demokracin\u00eb politike. Ndryshe prej an\u00ebtar\u00ebve neomarksist\u00eb t\u00eb Shkoll\u00ebs s\u00eb Frankfurtit, Habermas refuzon komunizmin dhe avokon p\u00ebr nj\u00eb kushtetut\u00eb demokratike liberale, ekonomi t\u00eb tregut, dhe shtet socialdemokrat t\u00eb mir\u00ebqenies, i cili mbron t\u00eb drejtat e pun\u00ebtor\u00ebve p\u00ebr p\u00ebrfaq\u00ebsim dhe bashk\u00ebp\u00ebrcaktim n\u00eb vendimet e koorporatave.<\/p>\n

Nj\u00eb rend kushtetues liberal \u00ebsht\u00eb gjithashtu implicit n\u00eb analiz\u00ebn e Habermasit p\u00ebr kushtet e diskursit ideal. Kjo \u00ebsht\u00eb nj\u00eb kusht i nevojsh\u00ebm p\u00ebr komunikimin racional dhe mir\u00ebkuptimin e nd\u00ebrsjell\u00eb. N\u00eb m\u00ebnyr\u00eb q\u00eb t\u00eb ket\u00eb shfryt\u00ebzim t\u00eb efektsh\u00ebm t\u00eb lirive t\u00eb tyre dhe q\u00eb t\u00eb p\u00ebrfshihen n\u00eb diskurs demokratik disktues, qytetar\u00ebve demokratik\u00eb duhet t\u2019u garantohen t\u00eb drejta dhe liri themelore t\u00eb barabarta si dhe resurse adekuate.<\/p>\n

Si\u00e7 v\u00ebshtron Jeffries, Habermas ka zhvilluar teorin\u00eb m\u00eb t\u00eb elaboruar sistematike filozofike dhe sociale q\u00eb prej Kantit dhe Hegelit. Dhe si\u00e7 ka th\u00ebn\u00eb John Rawls, ai \u00ebsht\u00eb gjithashtu filozofi i par\u00eb madhor gjerman q\u00eb prej Kantit i cili p\u00ebrkrah dhe me plot nd\u00ebrgjegje mbron liberalizmin dhe demokracin\u00eb kushtetuese. K\u00ebtu q\u00ebndron edhe r\u00ebnd\u00ebsia historike e Habermasit, posa\u00e7\u00ebrisht n\u00eb raport me mospranimin e liberalizmit demokrat nga Hegel, Schopenhauer, Marx, Nietzsche, Heidegger, dhe shum\u00eb prej Shkoll\u00ebs s\u00eb Frankfurtit.<\/p>\n

P\u00ebrpara se t\u00eb kthehej n\u00eb Gjermani nga Kalifornia m\u00eb 1949, Adorno dhe t\u00eb tjer\u00ebt p\u00ebrpiluan nj\u00eb studim t\u00eb botuar si Personaliteti Autoritar [The Authoritarian Personality] (1950). Q\u00ebllimi i tij ishte q\u00eb t\u00eb identifikonte nj\u00eb \u201ctip t\u00eb ri antropologjik\u201d i cili kishte p\u00ebr q\u00ebllim t\u00eb identifikohej me udh\u00ebheq\u00ebsit autoritar\u00eb. Nj\u00eb pyet\u00ebsor i krijuar p\u00ebr t\u00eb matur dhe ranguar njer\u00ebzit p\u00ebr nga potenciali i tyre fashist \u2013 \u201cshkalla F\u201d \u2013 u zhvillua dhe iu shp\u00ebrnda 2099 njer\u00ebzve. T\u00eb gjith\u00eb qen\u00eb amerikan\u00eb t\u00eb bardh\u00eb dhe t\u00eb klas\u00ebs s\u00eb mesme. Adorno e p\u00ebrshkruan personalitetin autoritar duke iu referuar n\u00ebnt\u00eb tipareve t\u00eb personalitetit:<\/p>\n

– Devotshm\u00ebri e paepur ndaj vlerave konvencionale, t\u00eb klas\u00ebs s\u00eb mesme<\/p>\n

– Q\u00ebndrim i n\u00ebnshtruar dhe jokritik ndaj autoriteteve t\u00eb idelizuara morale t\u00eb brendagrupit.<\/p>\n

– Kund\u00ebrshti ndaj subjektives, imagjinatives, mendjeve t\u00eb ndjeshme.<\/p>\n

– Prirje p\u00ebr t\u00eb\u2026d\u00ebnuar, refuzuar, dhe nd\u00ebshkuar njer\u00ebzit q\u00eb i shkelin vlerat e tyre konvencionale.<\/p>\n

– Besimi n\u00eb determinantet e mistershme t\u00eb fatit t\u00eb individit\u2026<\/p>\n

– Preokupimi me dimensionin e t\u00eb dominuarit-t\u00eb n\u00ebnshtruarit, t\u00eb fortit-t\u00eb dob\u00ebtit, udh\u00ebheq\u00ebsit-ndjek\u00ebsit; identifikimi me figurat e pushtetshme\u2026<\/p>\n

– Armiq\u00ebsi e p\u00ebrgjith\u00ebsuar, p\u00ebrgojim i njer\u00ebzores.<\/p>\n

– Prirja p\u00ebr t\u00eb besuar se gj\u00ebra t\u00eb egra dhe t\u00eb rrezikshme ndodhin n\u00eb bot\u00eb; projektimi i jasht\u00ebm i impulseve emocionale t\u00eb n\u00ebnvet\u00ebdijshme.<\/p>\n

– Brengosje e tepruar me \u201cndodhit\u00eb\u201d seksuale.<\/p>\n

Shkalla F u kritikua gj\u00ebr\u00ebsisht p\u00ebr mang\u00ebsi t\u00eb shumta, duke p\u00ebrfshir\u00eb presupozimin se konservatizmi dhe autoritarizmi qen\u00eb t\u00eb lidhur ngusht\u00eb. Kritik\u00ebt shtronin pyetjen se pse autoritarizmi nuk u asociua me komunizmin dhe sugjeronin se nj\u00eb kontrast me i qart\u00eb ekzistonte mes demokracis\u00eb liberale dhe totalitarizmit si n\u00eb t\u00eb majt\u00ebn edhe n\u00eb t\u00eb djatht\u00ebn. Edhe pse Shkolla e Frankfurtit e d\u00ebnonte fuqish\u00ebm totalitarizmin sovjetik, ajo nuk e b\u00ebri k\u00ebt\u00eb n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn shkall\u00eb si\u00e7 e d\u00ebnoi nazizmin. Kjo qe pjes\u00ebrisht p\u00ebr shkak t\u00eb p\u00ebrvojave personale t\u00eb an\u00ebtar\u00ebve si hebrenj gjerman\u00eb, bota e s\u00eb cil\u00ebve ishte fshir\u00eb nga faqja e dheut nga fashizmi.<\/p>\n

Jeffries shton se Shkolla e Frankfurtit kishte refuzuar q\u00eb t\u00eb b\u00ebnte nj\u00ebsh totalitarizmin sovjetik dhe fashizmin dhe t\u00eb d\u00ebntonte t\u00eb dyja sepse ata e shihnin dominimin e nj\u00eb forme n\u00eb t\u00eb gjitha shoq\u00ebrit\u00eb, p\u00ebrfshir\u00eb ato liberale kapitaliste. \u00cbsht\u00eb prirje e vepr\u00ebs s\u00eb Adornos, Horkheimerit dhe Marcuses q\u00eb t\u00eb kritikoj\u00eb si fashiste at\u00eb q\u00eb ne tash e konsiderojm\u00eb si t\u00eb zakonshme \u2013 shoq\u00ebrin\u00eb bler\u00ebse dhe t\u00eb konsumit, muzik\u00ebn dhe kultur\u00ebn popullor\u00ebn, radion dhe TV-n\u00eb, reklamat \u2013 q\u00eb e b\u00ebn Shkoll\u00ebn e Frankfurtit t\u00eb duket tep\u00ebr larg prej ndjeshm\u00ebrive moderne liberale. Ne mundemi q\u00eb ndonj\u00ebher\u00eb t\u00eb ankohemi p\u00ebr eksceset kapitaliste dhe t\u00eb shqet\u00ebsohemi p\u00ebr zbraz\u00ebtin\u00eb e konsumerizmit, por pak prej nesh e d\u00ebnojm\u00eb kapitalizmin si koruspion moral t\u00eb vetes q\u00eb na parandalon p\u00ebr t\u00eb p\u00ebrmbushur vlerat e v\u00ebrteta njer\u00ebzore apo p\u00ebr t\u00eb njohur t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebn p\u00ebr vetat tona dhe marr\u00ebdh\u00ebniet tona shoq\u00ebrore.<\/p>\n

Zhvillimet e koh\u00ebs s\u00eb fundit sugjerojn\u00eb, megjithat\u00eb, se kritika e Shkoll\u00ebs s\u00eb Frankfurtit mund t\u00eb ket\u00eb nj\u00eb ngritje t\u00eb re. Zgjedhjet e fundit presidenciale p\u00ebrdoren taktika autoritare t\u00eb keqp\u00ebrfaq\u00ebsimit dhe manipulimit t\u00eb besimit t\u00eb adresuar ndaj njer\u00ebzve, t\u00eb cil\u00ebt qen\u00eb ve\u00e7an\u00ebrisht t\u00eb ndjesh\u00ebm ndaj metodave t\u00eb tilla; ato rezultuan n\u00eb nj\u00eb fitore gati t\u00eb p\u00ebrgjithshme t\u00eb nj\u00eb partie politike q\u00eb tash kombinon nj\u00eb program libertarian t\u00eb privatizimit (n\u00eb mos eliminimit) t\u00eb shum\u00eb funksioneve publike dhe dominanc\u00ebn e p\u00ebrqendruar n\u00eb pasurin\u00eb kapitaliste; dhe e vendosi n\u00eb pushtet nj\u00eb president i cili \u00ebsht\u00eb q\u00ebllimisht p\u00ebr\u00e7ar\u00ebs dhe i cili ka prirje autoritare, asnj\u00eb respekt p\u00ebr t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebn apo p\u00ebr institucionet demokratike, dhe shum\u00eb pak mir\u00ebkuptim apo brengosje p\u00ebr t\u00eb mir\u00ebn publike. Sado e larg\u00ebt q\u00eb t\u00eb jet\u00eb dukur akuza e Shkoll\u00ebs s\u00eb Frankfurtit p\u00ebr aleanc\u00ebn e kapitalizmit me autoritarizmin, kritikat e saj tash nuk jan\u00eb jorelevante p\u00ebrderisa po p\u00ebrballemi me nativiz\u00ebm n\u00eb rritje, besimit t\u00eb pamenduar n\u00eb nj\u00eb demagog dhe n\u00eb fuqin\u00eb ekonomike, sikurse edhe me antipasti ndaj shkenc\u00ebs dhe argumentit t\u00eb arsyesh\u00ebm, dhe nj\u00eb gatishm\u00ebri p\u00ebr t\u00eb p\u00ebrqafuar nj\u00eb regjim t\u00eb dezinformat\u00ebs dhe manipulimit.<\/p>\n

*<\/p>\n

Librat e p\u00ebrmendur n\u00eb artikull:<\/p>\n

Grand Hotel Abyss: The Lives of the Frankfurt School nga Stuart Jeffries<\/p>\n

Habermas: A Biography nga Stefan Muller-Doohm<\/p>\n

Adorno and Existence nga Peter Gordon<\/p>\n

P\u00ebrktheu p\u00ebr sbunker: Bardhi Bakija<\/p>\n

Artikulli origjinal i publikuar n\u00eb \u2018New York Review of Books\u2019<\/a><\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n<\/div>\n

\n
\n

\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Marksi argumentonte se sistemet ekonomike kan\u00eb pasur gjithmon\u00eb n\u00eb vete eksploatimin e pun\u00ebtor\u00ebve p\u00ebr q\u00ebllim t\u00eb p\u00ebrfitimit t\u00eb klas\u00ebs s\u00eb privilegjuar, e cila zot\u00ebron dhe kontrollon \u201cmjetet e prodhimit.\u201d Si rezultat, sipas Marksit, pun\u00ebtor\u00ebt jan\u00eb \u201ct\u00eb tjet\u00ebrsuar\u201d [alienated] nga puna e tyre, nga produktet q\u00eb prodhojn\u00eb, nga njer\u00ebzit e tjer\u00eb, dhe p\u00ebrfundimisht nga vet\u00eb njer\u00ebzimi […]<\/p>","protected":false},"author":603,"featured_media":11905,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[14],"tags":[954,1322,2285],"ppma_author":[2284],"class_list":["post-4037","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-kritike","tag-filozofi","tag-kritike","tag-neomarksizmi"],"authors":[{"term_id":2284,"user_id":603,"is_guest":0,"slug":"samuel-freeman","display_name":"Samuel Freeman","avatar_url":{"url":"https:\/\/sbunker.org\/wp-content\/uploads\/2025\/01\/Photo-SF-Seville1_MG_2429.jpg","url2x":"https:\/\/sbunker.org\/wp-content\/uploads\/2025\/01\/Photo-SF-Seville1_MG_2429.jpg"},"user_url":"","last_name":"Freeman","first_name":"Samuel","description":"Samuel Freeman \u00ebsht\u00eb nj\u00eb filozof amerikan, Profesor Avalon i Shkencave Humane dhe Profesor i Filozofis\u00eb dhe Ligjit n\u00eb Universitetin e Pensilvanis\u00eb. Ai \u00ebsht\u00eb nj\u00eb autoritet udh\u00ebheq\u00ebs n\u00eb filozofin\u00eb e John Rawls dhe gjithashtu shkruan n\u00eb filozofin\u00eb politike dhe juridike, nga nj\u00eb k\u00ebndv\u00ebshtrim Rawlsian."}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4037","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/603"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4037"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4037\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":11907,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4037\/revisions\/11907"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/11905"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4037"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4037"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4037"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/ppma_author?post=4037"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}