{"id":4664,"date":"2021-06-21T10:33:24","date_gmt":"2021-06-21T08:33:24","guid":{"rendered":"https:\/\/sbunker.org\/?p=4664"},"modified":"2024-10-30T12:03:25","modified_gmt":"2024-10-30T10:03:25","slug":"me-shume-vetmi-nga-covid-19","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/sbunker.org\/en\/opinion\/me-shume-vetmi-nga-covid-19\/","title":{"rendered":"M\u00eb shum\u00eb vetmi nga Covid-19"},"content":{"rendered":"<div class=\"news-up\">\n<p><span style=\"font-size: 16px;\">Vler\u00ebsohet se p\u00ebrhapja e shpejt\u00eb e pandemis\u00eb n\u00eb bot\u00eb ka afektuar, p\u00ebrpos tjerash, jasht\u00ebzakonisht shum\u00eb edhe sh\u00ebndetin mendor, duke shkaktuar k\u00ebshtu shkall\u00eb t\u00eb lart\u00eb t\u00eb frik\u00ebs, breng\u00ebs dhe depresionit, n\u00eb ve\u00e7anti tek disa grupe specifike t\u00eb popullat\u00ebs, si\u00e7 jan\u00eb t\u00eb moshuarit dhe personat me s\u00ebmundje kronike.<\/span><\/p>\n<\/div>\n<div class=\"news-down\">\n<p>Ndjenja e vetmis\u00eb afekton p\u00ebrqindje t\u00eb lart\u00eb t\u00eb popullat\u00ebs n\u00eb bot\u00eb, megjithat\u00eb jo domosdoshm\u00ebrisht \u00ebsht\u00eb e lidhur me munges\u00eb t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb ose t\u00eb afeksionit. Disa studime tregojn\u00eb se n\u00eb fakt, ndjenja e vetmis\u00eb n\u00eb thelb ndikohet nga faktor\u00ebt politik dhe social n\u00eb vend, si\u00e7 jan\u00eb pasiguria me situat\u00ebn politike, niveli i lart\u00eb i krimit, dhun\u00ebs, abuzimit, etj.<\/p>\n<p>Pavar\u00ebsisht nga shkaktar\u00ebt, pasojat e ndjenj\u00ebs s\u00eb vetmis\u00eb dhe izolimit social kan\u00eb pasoja q\u00eb mund t\u00eb jen\u00eb afatgjate e besa edhe fatale: si\u00e7 jan\u00eb depresioni, vet\u00ebvrasja, s\u00ebmundjet psikosomatike, abuzimi me alkool dhe drog\u00eb, etj.<\/p>\n<p>Ndjenja e vetmis\u00eb, si konstrukt shoq\u00ebror, dallon nga vendi n\u00eb vend sa i p\u00ebrket asaj se \u00e7far\u00eb e nxit\u00eb k\u00ebt\u00eb ndjenj\u00eb dhe si menaxhohet.\u00a0 Kantar (Index Kosova) p\u00ebrmes nj\u00eb studimi psikometrik ka ndjekur ndryshimet n\u00eb nivelin e ndjenj\u00ebs s\u00eb vetmis\u00eb gjat\u00eb periudh\u00ebs s\u00eb pandemis\u00eb n\u00eb popullat\u00ebn e Kosov\u00ebs t\u00eb mosh\u00ebs 18+ vje\u00e7are, respektivisht n\u00eb periudh\u00ebn n\u00ebntor 2020 dhe maj 2021, duke p\u00ebrdorur shkall\u00ebn e modifikuar t\u00eb UCLA p\u00ebr matje t\u00eb nivelit t\u00eb vetmis\u00eb [1]. N\u00eb studim mor\u00ebn pjes\u00eb 2,369 subjekte dhe t\u00eb gjetjet jan\u00eb reprezentative p\u00ebr popullat\u00ebn e Kosov\u00ebs t\u00eb mosh\u00ebs mbi 18 vje\u00e7.<\/p>\n<p>Rezultatet e p\u00ebrgjithshme t\u00eb muajit maj evidentojn\u00eb se n\u00eb Kosov\u00eb, m\u00eb shum\u00eb meshkuj (61%) sesa femra (55%) kan\u00eb rezultuar me nivel mesatar t\u00eb vetmis\u00eb, p\u00ebrderisa dallimi gjinor tek subjektet q\u00eb kan\u00eb rezultuar me nivel t\u00eb lart\u00eb t\u00eb vetmis\u00eb \u00ebsht\u00eb josignifikant (meshkuj 10%; femra 11%). Nivel t\u00eb ult\u00eb t\u00eb vetmis\u00eb kan\u00eb shfaqur 30 p\u00ebr qind meshkuj dhe 34 p\u00ebr qind femra. Korelacion pozitiv v\u00ebrehet edhe n\u00eb mes t\u00eb nivelit t\u00eb ndjenj\u00ebs s\u00eb vetmis\u00eb dhe mosh\u00ebs; me ngritje t\u00eb mosh\u00ebs, rritet numri i subjekteve q\u00eb shfaqin nivel t\u00eb lart\u00eb t\u00eb vetmis\u00eb.<\/p>\n<p>N\u00ebse i krahasojm\u00eb t\u00eb dh\u00ebnat e muajit n\u00ebntor 2020 me t\u00eb dh\u00ebnat e muajit maj t\u00eb vitit 2021, del n\u00eb pah se niveli i ndjenj\u00ebs s\u00eb vetmis\u00eb n\u00eb popullat\u00eb ka p\u00ebsuar rritje statistikisht signifikante (2020: 19 mesatarja e pik\u00ebve; 2021: 20 mesatarja e pik\u00ebve t\u00eb nivelit t\u00eb vetmis\u00eb) brenda k\u00ebtyre 6 muajve.<\/p>\n<p>Kjo informat\u00eb megjithat\u00eb automatikisht e eliminon hipotez\u00ebn q\u00eb izolimi social p\u00ebr shkak t\u00eb masave t\u00eb mbrojtjes ndaj Covid-19 mund t\u00eb ket\u00eb shkaktuar k\u00ebt\u00eb ngritje n\u00eb ndjenj\u00eb t\u00eb vetmis\u00eb n\u00eb popullat\u00eb. P\u00ebrderisa n\u00eb n\u00ebntor 2020 masat mbrojt\u00ebse ishin shum\u00eb m\u00eb t\u00eb rrepta, ku p\u00ebrfshinin ndales\u00ebn e l\u00ebvizjes dhe funksionimin e gastronomis\u00eb deri n\u00eb or\u00ebn 20:00, si dhe zhvillimin e m\u00ebsimit online dhe funksionimin e sektorit publik vet\u00ebm me staf esencial, n\u00eb muajin maj t\u00eb k\u00ebtij viti, masat ishin duksh\u00ebm m\u00eb t\u00eb lira si dhe numri i rasteve me Covid ishte duksh\u00ebm m\u00eb i ult\u00eb.<\/p>\n<p>Dallimi n\u00eb shtrirje t\u00eb ndjenj\u00ebs s\u00eb vetmis\u00eb n\u00eb popullat\u00eb krahasuar me 6 muaj m\u00eb par\u00eb \u00ebsht\u00eb statistikisht signifikant. P\u00ebrderisa n\u00eb n\u00ebntor 2020,7 p\u00ebrqind e popullat\u00ebs rezultuan t\u00eb ken\u00eb nivel t\u00eb lart\u00eb t\u00eb vetmis\u00eb dhe 55 p\u00ebrqind kishin nivel mesatar t\u00eb vetmis\u00eb, n\u00eb muajin maj t\u00eb vitit 2021, p\u00ebrqindja e popullat\u00ebs q\u00eb shfaq\u00ebn nivel t\u00eb lart\u00eb t\u00eb vetmis\u00eb u ngrit n\u00eb 10 p\u00ebrqind p\u00ebrderisa 58 p\u00ebrqind shfaq\u00ebn nivel mesatar t\u00eb vetmis\u00eb. Nivel t\u00eb ult\u00eb t\u00eb vetmis\u00eb n\u00eb n\u00ebntor shfaq\u00ebn 38 p\u00ebrqind e popullat\u00ebs, p\u00ebrderisa m\u00eb pak (32%) shfaq\u00ebn nivel t\u00eb ult\u00eb n\u00eb maj t\u00eb k\u00ebtij viti.<\/p>\n<p>Duke u thelluar n\u00eb t\u00eb dh\u00ebna \u00ebsht\u00eb e qart\u00eb q\u00eb niveli i vetmis\u00eb ka p\u00ebsuar rritje statistikisht signifikante tek disa grupe t\u00eb popullat\u00ebs m\u00eb tep\u00ebr se tek t\u00eb tjer\u00ebt; ngritje e theksuar e nivelit t\u00eb vetmis\u00eb v\u00ebrehet tek meshkujt e mosh\u00ebs 26-55 vje\u00e7, krahasuar me meshkujt e grup-moshave tjera, si dhe tek t\u00eb pun\u00ebsuarit, grup-mosh\u00eb kjo e meshkujve q\u00eb jan\u00eb kryesisht ekonomikisht aktiv dhe q\u00eb karakterizohen me p\u00ebrgjegj\u00ebsi t\u00eb mbajtjes s\u00eb familjes. \u00cbsht\u00eb interesante t\u00eb p\u00ebrmendet q\u00eb p\u00ebrderisa niveli i vetmis\u00eb ka p\u00ebsuar ngritje statistikisht signifikante tek popullata banore e zonave rurale (p&lt;0.0001), tek popullata urbane nuk v\u00ebrehet ndonj\u00eb ndryshim dometh\u00ebn\u00ebs sa i p\u00ebrket nivelit t\u00eb ndjenj\u00ebs s\u00eb vetmis\u00eb n\u00eb muajin maj 2021 krahasuar me n\u00ebntor 2020.<\/p>\n<p>Ngritje evidente dhe statistikisht signifikante e nivelit t\u00eb vetmis\u00eb n\u00eb mes t\u00eb muajit n\u00ebntor 2020 dhe maj 2021 v\u00ebrehet edhe tek popullata, ekonomia familjare e t\u00eb cil\u00ebve mbijeton me t\u00eb ardhura 0-600 Euro, q\u00eb l\u00eb t\u00eb kuptohet q\u00eb ndjenja e vetmis\u00eb tek banor\u00ebt e Kosov\u00ebs \u00ebsht\u00eb ngusht\u00eb e lidhur edhe me statusin social dhe gjendjen ekonomike t\u00eb individit. Vlen t\u00eb theksohet se t\u00eb dh\u00ebnat nga i nj\u00ebjti burim (Kantar Index Kosova) nxjerrin n\u00eb pah se m\u00eb shum\u00eb se gjysma e popullat\u00ebs (56%) raporton se t\u00eb ardhurat e tyre familjare kan\u00eb r\u00ebn\u00eb p\u00ebr shkak t\u00eb pandemis\u00eb, p\u00ebrderisa 16 p\u00ebrqind e popullat\u00ebs s\u00eb Kosov\u00ebs kan\u00eb humbur pun\u00ebn si pasoj\u00eb e pandemis\u00eb.<\/p>\n<p>Si p\u00ebrfundim, ndjenja e vetmis\u00eb n\u00eb Kosov\u00eb duket t\u00eb jet\u00eb ngusht\u00eb e lidhur me situat\u00ebn politike, sociale e n\u00eb ve\u00e7anti me at\u00eb ekonomike dhe me mir\u00ebqenien familjare t\u00eb individ\u00ebve. Ndryshimet dhe sfidat e 16 muajve t\u00eb fundit, p\u00ebrpos q\u00eb kan\u00eb afektuar negativisht t\u00eb ardhurat e m\u00eb tep\u00ebr se gjysm\u00ebs s\u00eb popullat\u00ebs (56%) dhe kan\u00eb shkaktuar papun\u00ebsi tek nj\u00eb pjes\u00eb e tyre (16%) edhe pse niveli i papun\u00ebsis\u00eb ishte ve\u00e7se i kompromituar edhe para pandemis\u00eb, tani fillojn\u00eb t\u00eb dalin n\u00eb pah edhe \u00e7rregullimet psikosomatike si pasoj\u00eb e izolomit social, v\u00ebshtr\u00ebsive ekonomike dhe frik\u00ebs nga efektet e virusit n\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi.<\/p>\n<div>\n<hr align=\"left\" size=\"1\" width=\"33%\" \/>\n<div id=\"ftn1\">\n<p>[1] Shkalla e UCLA p\u00ebr matjen e nivelit t\u00eb vetmis\u00eb \u00ebsht\u00eb e dizajnuar p\u00ebr matjen e ndjenj\u00ebs subjektive t\u00eb vetmis\u00eb dhe t\u00eb izolimit social. Pjes\u00ebmarr\u00ebsit n\u00eb studim vler\u00ebsojn\u00eb secil\u00ebn deklarat\u00eb q\u00eb aplikohet tek ata me \u201cShpesh ndjehem k\u00ebshtu\u201d, \u201cNdonj\u00ebher\u00eb ndjehem k\u00ebshtu\u201d, \u201cRrall\u00eb ndjehem k\u00ebshtu\u201d apo \u201cKurr\u00eb nuk ndjehem k\u00ebshtu\u201d.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Vler\u00ebsohet se p\u00ebrhapja e shpejt\u00eb e pandemis\u00eb n\u00eb bot\u00eb ka afektuar, p\u00ebrpos tjerash, jasht\u00ebzakonisht shum\u00eb edhe sh\u00ebndetin mendor, duke shkaktuar k\u00ebshtu shkall\u00eb t\u00eb lart\u00eb t\u00eb frik\u00ebs, breng\u00ebs dhe depresionit, n\u00eb ve\u00e7anti tek disa grupe specifike t\u00eb popullat\u00ebs, si\u00e7 jan\u00eb t\u00eb moshuarit dhe personat me s\u00ebmundje kronike. Ndjenja e vetmis\u00eb afekton p\u00ebrqindje t\u00eb lart\u00eb t\u00eb popullat\u00ebs [&hellip;]<\/p>","protected":false},"author":346,"featured_media":8935,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[9],"tags":[646],"ppma_author":[358],"class_list":["post-4664","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-opinion","tag-covid-19"],"authors":[{"term_id":358,"user_id":346,"is_guest":0,"slug":"vlora-basha","display_name":"Vlora Basha","avatar_url":{"url":"https:\/\/sbunker.org\/wp-content\/uploads\/2023\/10\/c4bc535352aac844457350bbc36d8451.jpeg","url2x":"https:\/\/sbunker.org\/wp-content\/uploads\/2023\/10\/c4bc535352aac844457350bbc36d8451.jpeg"},"user_url":"","last_name":"Basha","first_name":"Vlora","description":"Vlora \u00ebsht\u00eb Drejtoresh\u00eb menaxhuese dhe partnere n\u00eb Kantar (Index Kosova), kompani kjo q\u00eb merret me studime bihejviorale, t\u00eb tregut dhe sociale q\u00eb nga viti 1998. Studimet Bachelor i p\u00ebrfundoi n\u00eb fush\u00ebn e Psikologjis\u00eb, nd\u00ebrsa studimet e magjistratur\u00ebs i p\u00ebrfundoi n\u00eb fush\u00ebn e K\u00ebrkimeve Sociale dhe t\u00eb Edukimit nga University College London.\r\n\r\nPunimet e saj dhe analizat jan\u00eb prezantuar n\u00eb konferenca t\u00eb ndryshme, si\u00e7 jan\u00eb Kongresi Vjetor i Asociacionit t\u00eb Gallup International dhe KOSICT, p\u00ebrderisa nj\u00eb pjes\u00eb e pun\u00ebs s\u00eb saj \u00ebsht\u00eb publikuar n\u00eb revista shkencore, si\u00e7 \u00ebsht\u00eb \u2018International Journal of Environmental Research and Public Health\u2019 dhe \u2018Basic Human Values in Post-War Kosovo\u2019 n\u00eb Librin e Asociacionit t\u00eb WIN\/Gallup International."}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4664","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/346"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4664"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4664\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":9302,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4664\/revisions\/9302"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/8935"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4664"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4664"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4664"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/ppma_author?post=4664"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}