{"id":4703,"date":"2021-04-27T11:38:42","date_gmt":"2021-04-27T09:38:42","guid":{"rendered":"https:\/\/sbunker.org\/?p=4703"},"modified":"2024-10-30T11:45:10","modified_gmt":"2024-10-30T09:45:10","slug":"lajmet-e-rreme-si-fenomen-socio-teknik","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/sbunker.org\/en\/analize\/lajmet-e-rreme-si-fenomen-socio-teknik\/","title":{"rendered":"Lajmet e Rreme si Fenomen Socio-teknik"},"content":{"rendered":"<div class=\"news-up\">\n<p><strong style=\"font-size: 16px;\">Koncepti i lajmeve t\u00eb rreme<\/strong><\/p>\n<\/div>\n<div class=\"news-down\">\n<p>N\u00eb vitin 1782, Benjamin Franklin n\u00eb nj\u00eb botim t\u00ebf rrem\u00eb t\u00eb gazet\u00ebs Boston, fabrikon nj\u00eb ngjarje makabre ku p\u00ebrshkruhen mizorit\u00eb e britanez\u00ebve me aleat\u00ebt e tyre indian, n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb q\u00eb t\u00eb influencoj\u00eb opinionin publik n\u00eb favor t\u00eb Revolucionit Amerikan [<a href=\"https:\/\/www.washingtonpost.com\/opinions\/fake-news-thats-a-very-old-story\/2016\/11\/25\/c8b1f3d4-b330-11e6-8616-52b15787add0_story.html\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">3<\/a>]. P\u00ebr nj\u00eb koh\u00eb t\u00eb gjat\u00eb, kjo ngjarje \u00ebsht\u00eb konsideruar si e v\u00ebrtet\u00eb dhe \u00ebsht\u00eb botuar n\u00eb shum\u00eb gazeta t\u00eb njohura n\u00eb Amerik\u00eb.<\/p>\n<p>N\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi, njer\u00ebzit kan\u00eb qen\u00eb gjithmon\u00eb t\u00eb prirur ta shtremb\u00ebrojn\u00eb realitetin p\u00ebr motive t\u00eb ndryshme, ku m\u00eb kryesoret rezultojn\u00eb t\u00eb jen\u00eb p\u00ebrfitimet materiale dhe promovimi i agjendave t\u00eb caktuara ideologjike e politike [<a href=\"https:\/\/science.sciencemag.org\/content\/359\/6380\/1094.summary\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">4<\/a>,<a href=\"https:\/\/advances.sciencemag.org\/content\/5\/1\/eaau4586\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">5<\/a>,<a href=\"https:\/\/www.tandfonline.com\/doi\/full\/10.1080\/23808985.2020.1759443\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">6<\/a>]. Studimet tregojn\u00eb se k\u00ebto motive jane aq t\u00eb arritshme dhe reale sa q\u00eb n\u00eb vitin 2016, n\u00eb SHBA, qarkullimi masiv dhe besueshm\u00ebria n\u00eb lajmet e rreme kan\u00eb pasur ndikim n\u00eb fituesin e zgjedhjeve, Donald Trump [<a href=\"https:\/\/www.aeaweb.org\/articles?id=10.1257\/jep.31.2.211\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">7<\/a>]. P\u00ebrndryshe ky i fundit e ka b\u00ebr\u00eb t\u00eb njohur termin \u201clajme t\u00eb rreme\u201d duke e p\u00ebrdorur at\u00eb n\u00eb forma t\u00eb ndryshme p\u00ebr t\u00eb sulmuar kund\u00ebrshtar\u00ebt.<\/p>\n<p>Sa i p\u00ebrket definicionit, lajme t\u00eb rreme quhen artikujt me p\u00ebrmbajtje t\u00ebr\u00ebsisht ose pjes\u00ebrisht t\u00eb pasakt\u00eb, t\u00eb cil\u00ebt krijohen me q\u00ebllim t\u00eb caktuar p\u00ebr t\u00eb mashtruar publikun [<a href=\"https:\/\/www.erudit.org\/fr\/revues\/informallogic\/2018-v38-n1-informallogic04379\/1057034ar\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">8<\/a>]. Duke qen\u00eb se p\u00ebrmbajtja e lajmeve t\u00eb rreme \u00ebsht\u00eb e fabrikuar, ajo mund t\u00eb stilizohet asisoji q\u00eb t\u00eb b\u00ebhet sa m\u00eb t\u00ebrheq\u00ebse p\u00ebr lexuesin. N\u00eb fund t\u00eb fundit, ideja \u00ebsht\u00eb q\u00eb lajmi t\u00eb merr sa m\u00eb shume klikime e jo t\u00eb d\u00ebshmoj\u00eb p\u00ebrpikm\u00ebri e profesionaliz\u00ebm.\u00a0 N\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi, fjalori i p\u00ebrdorur nga lajmet e rreme \u00ebsht\u00eb m\u00eb i thjesht\u00eb\/jozyrtar dhe i varf\u00ebr n\u00eb detaje shkencore [<a href=\"https:\/\/arxiv.org\/abs\/1703.09398\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">9<\/a>]. K\u00ebt\u00eb thjesht\u00ebsi, lajmet e rreme\/teorit\u00eb konspirative e plot\u00ebsojn\u00eb me mesazhe impresive e tituj intrigues q\u00eb ngjallin emocion te publiku [<a href=\"https:\/\/www.sciencedirect.com\/science\/article\/pii\/S1877050917323086\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">10<\/a>].\u00a0 Kesisoji ngjarja b\u00ebhet jo vet\u00ebm m\u00eb interesante por edhe m\u00eb bind\u00ebse.<\/p>\n<p><strong>Mediat sociale dhe lajmet e rreme<\/strong><\/p>\n<p>Edhe pse lajmet e rreme nuk jan\u00eb t\u00eb reja si fenomen, koh\u00ebt e fundit karakterizohen nga nj\u00eb shp\u00ebrthim i qarkullimit t\u00eb tyre anek\u00ebnd bot\u00ebs. Kjo dukuri lidhet ngusht me ardhjen n\u00eb sken\u00eb t\u00eb mediave sociale dhe informimit masiv [<a href=\"https:\/\/www.icfj.org\/sites\/default\/files\/2018-07\/A%20Short%20Guide%20to%20History%20of%20Fake%20News%20and%20Disinformation_ICFJ%20Final.pdf\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">11<\/a>]. Kjo nd\u00ebrlidhje tregon se kemi t\u00eb b\u00ebjm\u00eb me nj\u00eb fenomen socio-teknik, i cili i ka rr\u00ebnj\u00ebt thell\u00eb n\u00eb sjelljen njer\u00ebzore mir\u00ebpo bazohet n\u00eb infrastruktur\u00ebn dhe sh\u00ebrbimet teknike p\u00ebr p\u00ebrhapje [<a href=\"http:\/\/ceur-ws.org\/Vol-2789\/paper23.pdf\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">31<\/a>]. Fakti q\u00eb n\u00eb media sociale mund t\u00eb shpreh\u00eb mendim \u00e7dokush dhe v\u00ebrtet\u00ebsia e posteve n\u00eb parim nuk verifikohet [<a href=\"https:\/\/journals.sagepub.com\/doi\/abs\/10.1177\/0266382117722446\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">12<\/a>], i ka shnd\u00ebrruar ato n\u00eb makina t\u00eb rrezikshme t\u00eb dezinformimit t\u00eb popullat\u00ebs. N\u00eb fakt disa studime tregojn\u00eb se laik\u00ebt q\u00eb nuk kan\u00eb kurrfar\u00eb njohurie n\u00eb nj\u00eb l\u00ebmi t\u00eb caktuar, kan\u00eb m\u00eb shum\u00eb ndikim n\u00eb p\u00ebrhapjen e informatave sesa burimet tradicionale profesionale [<a href=\"https:\/\/www.researchgate.net\/publication\/2403100_Conceptualizing_Sources_in_Online_News\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">13<\/a>]. Mos t\u00eb flasim pastaj p\u00ebr t\u00eb ashtuquajturit influencera t\u00eb cil\u00ebt, si p\u00ebrdorues t\u00eb mediave sociale me shum\u00eb ndjek\u00ebs, fuqin\u00eb e ndikimit e marrin pik\u00ebrisht nga numri i ndjek\u00ebsve e jo nga vlera e p\u00ebrmbajtjes q\u00eb postojn\u00eb. K\u00ebsisoji, koha n\u00eb t\u00eb cil\u00ebn po jetojm\u00eb \u00ebsht\u00eb jashtzakonisht problematike sa i p\u00ebrket diferencimit t\u00eb s\u00eb v\u00ebrtetes nga e pav\u00ebrteta.Vitet e fundit karakterizojn\u00eb \u201crritjen e nj\u00eb shoq\u00ebrie t\u00eb keqinformuar\u201d ose fillimin e epok\u00ebs \u201cpost-v\u00ebrtet\u00eb\u201d [<a href=\"https:\/\/www.tandfonline.com\/doi\/full\/10.1080\/23808985.2020.1759443\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">6<\/a>] e cila si term i ri n\u00eb fjalorin e Oksfordit paraqet \u201crrethanat ku e v\u00ebrteta objektive ka m\u00eb pak ndikim n\u00eb krijimin e opinionit publik se sa artikujt me p\u00ebrmbajtje emocionale q\u00eb p\u00ebrputhen me bindjet tona personale\u201d. N\u00eb k\u00ebt\u00eb m\u00ebnyr\u00eb, deri sa diktator\u00ebt e koh\u00ebve t\u00eb shkuara \u00ebsht\u00eb dashur t\u00eb investojn\u00eb shum\u00eb mund n\u00eb fshehjen e s\u00eb v\u00ebrtet\u00ebs, ne-njer\u00ebzit e lir\u00eb t\u00eb koh\u00ebve moderne kemi zgjedhur vet\u00eb t\u00eb jetojm\u00eb n\u00eb mjegull\u00ebn e nj\u00eb bote plot g\u00ebnjeshtra, e cila na lejon \u201ct\u00eb shtiremi pa e ndier veten t\u00eb pasinqert\u00eb\u201d [<a href=\"https:\/\/www.journals.uchicago.edu\/doi\/full\/10.1086\/708543\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">15<\/a>].<\/p>\n<p>Deri tani \u00ebsht\u00eb e qart\u00eb se mediat sociale jan\u00eb veglat kryesore p\u00ebr shp\u00ebrndarjen e lajmeve t\u00eb rreme. Problemi \u00ebsht\u00eb se t\u00eb nj\u00ebjtat platforma p\u00ebrdoren edhe p\u00ebr plasimin e lajmeve t\u00eb v\u00ebrteta e t\u00eb besueshme. Analizat e fundit tregojn\u00eb se mediumet tradicionale gjithnj\u00eb e m\u00eb shum\u00eb po bazohen n\u00eb rrjete sociale p\u00ebr shp\u00ebrndarjen e informatave [<a href=\"https:\/\/www.tandfonline.com\/doi\/full\/10.1080\/23808985.2020.1759443\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">6<\/a>]. M\u00eb konkretisht, Facebook konsiderohet si nj\u00eb nd\u00ebr burimet m\u00eb t\u00eb preferuara t\u00eb informacionit, sidomos p\u00ebr gjenerat\u00ebn e re [<a href=\"https:\/\/www.mdpi.com\/2076-0760\/9\/10\/185\/htm\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">1<\/a>]. Ky fakt i jep Facebook-ut fuqi t\u00eb jashtzakonshme n\u00eb kontrollimin e mediumeve bot\u00ebrore t\u00eb informimit n\u00eb lidhje me at\u00eb se \u00e7ka publikojn\u00eb dhe m\u00ebnyr\u00ebn e monetizimit t\u00eb publikimeve [<a href=\"https:\/\/www.polecom.org\/index.php\/polecom\/article\/view\/74\/264\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">14<\/a>]. E keqja \u00ebsht\u00eb se ky kontroll kryesisht udh\u00ebhiqet nga p\u00ebrfitimet financiare me shum\u00eb pak konsiderat\u00eb p\u00ebr parimet tjera si\u00e7 jan\u00eb v\u00ebrtet\u00ebsia e lajmit apo vlerat morale e etike t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb. N\u00eb k\u00ebto kushte, mediumet profesionale, q\u00eb gjenerojn\u00eb lajme t\u00eb v\u00ebrteta, jan\u00eb t\u00eb disfavorizuar n\u00eb bot\u00ebn digjitale p\u00ebr shkak se p\u00ebrmbajtjet e tyre nuk shkruhen p\u00ebr t\u00eb t\u00ebrhequr klikime por p\u00ebr ta informuar drejt opinionin publik. Zakonisht kjo m\u00ebnyr\u00eb e informimit nuk p\u00ebrmban\u00eb asgj\u00eb senzacionale, rrjedhimisht ka shum\u00eb m\u00eb pak gjasa t\u00eb b\u00ebhet virale n\u00eb internet.<\/p>\n<p><strong>Efekti i dhomave t\u00eb ekos<\/strong><\/p>\n<p>Marr\u00ebdh\u00ebnia n\u00eb mes t\u00eb lajmeve t\u00eb rreme dhe mediave sociale \u00ebsht\u00eb shum\u00eb me r\u00ebnd\u00ebsi n\u00ebse marrim parasysh edhe faktor\u00ebt e identitetit dhe ideologjive q\u00eb besojm\u00eb, t\u00eb cilat pastaj kan\u00eb ndikim t\u00eb madh n\u00eb modalitetet e nd\u00ebrveprimit me k\u00ebto platforma. Zakonisht n\u00eb media sociale krijojm\u00eb shoq\u00ebri me mend\u00ebsi p\u00ebraf\u00ebrsisht t\u00eb njejt\u00eb dhe me ta shk\u00ebmbejm\u00eb informata q\u00eb n\u00eb nj\u00ebfare m\u00ebnyre p\u00ebrcaktojn\u00eb vlerat tona sociale, politike dhe ekonomike [<a href=\"https:\/\/www.emerald.com\/insight\/content\/doi\/10.1108\/PAP-04-2019-0008\/full\/html\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">18<\/a>]. P\u00ebrve\u00e7 kesaj, vet\u00eb platformat e mediave sociale (Facebook dhe Twitter) p\u00ebrdorin algoritme q\u00eb p\u00ebrcaktojn\u00eb p\u00ebrmbajtjen q\u00eb do t\u00eb na paraqitet n\u00eb vitrin\u00ebn e lajmeve (news feed) n\u00eb baz\u00eb t\u00eb p\u00eblqimeve dhe k\u00ebrkimeve te m\u00ebhershme [<a href=\"https:\/\/www.mdpi.com\/2076-0760\/9\/10\/185\/htm\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">1<\/a>]. Ky ekspozim n\u00eb lajme dhe artikuj t\u00eb nj\u00ebansh\u00ebm, i vendos\u00eb p\u00ebrdoruesit e mediave sociale n\u00eb t\u00eb ashtuquajturat \u201cdhoma t\u00eb ekos\u201d ose \u201cfluska filtri\u201d ku qarkullon nj\u00eb mend\u00ebsi e caktuar dhe p\u00ebrforcohen bindjet individuale, qofshin ato t\u00eb v\u00ebrteta apo t\u00eb gabuara. N\u00eb k\u00ebto dhoma mungon prezenca e mendimit ndryshe dhe k\u00ebsisoji krijohen kushtet ideale p\u00ebr v\u00ebrshim nga lajmet e rreme.<\/p>\n<p>P\u00ebr shembull, dikush q\u00eb n\u00eb Twitter ka k\u00ebrkuar dhe ka p\u00eblqyer artikuj apo video q\u00eb b\u00ebjn\u00eb nd\u00ebrlidhjen e teknologjis\u00eb 5G me virusin korona, do t\u00eb bombardohet nga artikuj t\u00eb ngjajsh\u00ebm t\u00eb cil\u00ebt do ta rrisin edhe m\u00eb tutje skepticizmin e tij n\u00eb lidhje me k\u00ebt\u00eb teknologji. N\u00eb an\u00ebn tjet\u00ebr, qasja n\u00eb artikuj shkencor\u00eb q\u00eb i demantojn\u00eb k\u00ebto teori konspirative ka pak gjasa t\u00eb ndodh\u00eb (p\u00ebr shkak t\u00eb algoritmeve q\u00eb p\u00ebrdor\u00eb Twitter). Kjo m\u00ebnyr\u00eb selektive e paraqitjes s\u00eb informatave \u00ebsht\u00eb e rrezikshme sidomos kur kemi t\u00eb b\u00ebjm\u00eb me lajme t\u00eb rreme sepse mund t\u2019i nxis\u00eb viktimat e dezinformatave t\u00eb nd\u00ebrmarrin veprime t\u00eb pamatura [<a href=\"https:\/\/www.mdpi.com\/2076-0787\/7\/1\/1\/htm\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">20<\/a>]. Si shembull konkret mund t\u00eb merret djegja e t\u00eb pakt\u00ebn 20 antenave t\u00eb telefonis\u00eb mobile ne Angli n\u00eb prill t\u00eb vitit t\u00eb kaluar, n\u00eb em\u00ebr t\u00eb kund\u00ebrshtimit t\u00eb teknologjis\u00eb 5G.<\/p>\n<p><strong>Efekti i krizave shoq\u00ebrore n\u00eb p\u00ebrhapjen e lajmeve t\u00eb rreme<\/strong><\/p>\n<p>Sipas literatur\u00ebs, thashethemet dhe teorit\u00eb konspirative lul\u00ebzojn\u00eb n\u00eb koh\u00ebn e krizave shoq\u00ebrore [<a href=\"https:\/\/www.researchgate.net\/publication\/346451163_Conspiracy_in_the_time_of_corona_automatic_detection_of_emerging_COVID-19_conspiracy_theories_in_social_media_and_the_news\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">21<\/a>]. E till\u00eb \u00ebsht\u00eb edhe s\u00ebmundja COVID19 e cila p\u00ebr shkak t\u00eb p\u00ebrmasave t\u00eb gj\u00ebra t\u00eb shtrirjes gjeografike, n\u00eb mars t\u00eb vitit 2020 zyrtarisht deklarohet si pandemi globale. Organizata bot\u00ebrore e shendetit (OBSH) i referohet COVID19 si\u00a0 \u201cinfodemi &#8211; e karakterizuar nga dezinformatat q\u00eb kan\u00eb qarkulluar e vazhdojn\u00eb t\u00eb qarkullojn\u00eb gjithandej bot\u00ebs m\u00eb shpejt se vet\u00eb virusi korona\u201d [<a href=\"https:\/\/www.un.org\/en\/un-coronavirus-communications-team\/un-tackling-%E2%80%98infodemic%E2%80%99-misinformation-and-cybercrime-covid-19\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">30<\/a>].<\/p>\n<p>Duke qen\u00eb se virusi SARS-CoV-2 i cili e shkakton s\u00ebmundjen COVID19 \u00ebsht\u00eb virus i ri [<a href=\"https:\/\/pubmed.ncbi.nlm.nih.gov\/32112977\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">22<\/a>], shpjegimet shkencore p\u00ebr t\u00eb sidomos n\u00eb fillim t\u00eb paraqitjes, kan\u00eb qen\u00eb t\u00eb mangta dhe n\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi ka pasur munges\u00eb t\u00eb konsenzusit shkencor p\u00ebr shum\u00eb \u00e7\u00ebshtje t\u00eb nd\u00ebrlidhura. P\u00ebr shembull edhepse konsiderohet se prejardhja e COVID19 \u00ebsht\u00eb nga qyteti Wuhan i Kin\u00ebs, ende nuk dihet se cila \u00ebsht\u00eb sakt\u00ebsisht kafsha q\u00eb e ka transmetuar at\u00eb tek i ashtuquajturi \u201cpacienti 0\u201d \u2013 njeriu i par\u00eb n\u00eb bot\u00eb q\u00eb e ka kontraktur k\u00ebt\u00eb lloj t\u00eb virusit [<a href=\"https:\/\/pubmed.ncbi.nlm.nih.gov\/32112977\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">22<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/www.merckmanuals.com\/professional\/infectious-diseases\/respiratory-viruses\/coronaviruses-and-acute-respiratory-syndromes-covid-19-mers-and-sars#:~:text=Videos-,Coronaviruses%20and%20Acute%20Respiratory%20Syndromes%20(COVID,19%2C%20MERS%2C%20and%20SARS)&amp;text=Coronaviruses%20are%20enveloped%20RNA%20viruses,common%20cold%20to%20fatal%20pneumonia\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">23<\/a>]. Gjasat jan\u00eb q\u00eb kjo t\u00eb mbetet enigm\u00eb edhe p\u00ebr nj\u00eb koh\u00eb t\u00eb gjat\u00eb. Pastaj \u00ebsht\u00eb dashur shum\u00eb koh\u00eb t\u00eb arrihet deri te konkludimet shkencore p\u00ebr m\u00ebnyrat e p\u00ebrhapjes s\u00eb virusit, metodat mbrojt\u00ebse dhe protokolet e trajtimit t\u00eb pacient\u00ebve mvar\u00ebsisht prej simptomave, gjendjes sh\u00ebndet\u00ebsore, mosh\u00ebs etj. Shpesh k\u00ebto metoda kan\u00eb ndryshuar dhe vazhdojn\u00eb t\u00eb ndryshojn\u00eb n\u00eb hap me zbulimet e reja shkencore, t\u00eb cilat jan\u00eb t\u00eb ngadalshme dhe k\u00ebrkojn\u00eb durim.<\/p>\n<p>N\u00eb k\u00ebto kushte konfuziteti kur njeriu befasisht p\u00ebrballet me nj\u00eb situat\u00eb krejt\u00ebsisht t\u00eb re e me plot pik\u00ebpyetje, mirepo qasja ose besimi n\u00eb informacione zyrtare \u00ebsht\u00eb i ul\u00ebt, vijn\u00eb n\u00eb shprehje lajmet e rreme e teorit\u00eb konspirative [<a href=\"https:\/\/www.researchgate.net\/publication\/346451163_Conspiracy_in_the_time_of_corona_automatic_detection_of_emerging_COVID-19_conspiracy_theories_in_social_media_and_the_news\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">21<\/a>].<\/p>\n<p>Ana psikologjike e besimit n\u00eb teori konspirative<\/p>\n<p>Ekzistojn\u00eb tre faktor\u00eb kryesor\u00eb t\u00eb cil\u00ebt i nxisin njer\u00ebzit t\u00eb besojn\u00eb n\u00eb lajme t\u00eb rreme e teori konspirative n\u00eb koh\u00ebn e krizave shoq\u00ebrore e ato jan\u00eb: motivet epistemike, motivet ekzistenciale dhe motivet sociale \u00a0[<a href=\"https:\/\/journals.sagepub.com\/doi\/full\/10.1177\/0963721417718261\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">24<\/a>].<\/p>\n<p>Te motivet epistemike vie n\u00eb shprehje nevoja e njeriut p\u00ebr t\u00eb kuptuar se \u00e7far\u00eb po ndodh\u00eb dhe p\u00ebr t\u2019ia dh\u00ebn\u00eb nj\u00eb shpjegim t\u00eb panjohur\u00ebs. Sa m\u00eb t\u00eb m\u00ebdha p\u00ebrmasat e nj\u00eb dukurie t\u00eb panjohur, aq m\u00eb e madhe nevoja p\u00ebr nj\u00eb shpjegim me p\u00ebrmasa t\u00eb m\u00ebdha [<a href=\"https:\/\/www.frontiersin.org\/articles\/10.3389\/fpsyg.2013.00378\/full\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">25<\/a>], gj\u00eb q\u00eb krijon kushte t\u00eb favorshme p\u00ebr v\u00ebrshimin e masave me teori konspirative senzacionale. Si shembull konkret mund t\u00eb p\u00ebrmendet teoria e rreme se COVID19 \u00ebsht\u00eb shpikje e elitave bot\u00ebrore si Bill Gates dhe George Soros (n\u00eb bashk\u00ebpunim me industrin\u00eb farmaceutike) dhe ideja \u00ebsht\u00eb q\u00eb p\u00ebrmes vaksinimit t\u00eb detyruesh\u00ebm t\u00eb mbar\u00eb popullat\u00ebs, t\u00eb instalohen n\u00eb trup \u00e7ipa gjurmues, t\u00eb cil\u00ebt pastaj do t\u00eb aktivizoheshin p\u00ebrmes teknologjis\u00eb 5G.<\/p>\n<p>Motivet ekzistenciale paraqesin nevoj\u00ebn p\u00ebr t\u2019u ndier i sigurt\u00eb, p\u00ebr ta mbajtuar situat\u00ebn n\u00ebn kontroll. Kjo autonomi pothuajse zhduket gjat\u00eb krizave shoq\u00ebrore dhe rrjedhimisht njer\u00ebzit ndihen t\u00eb shqet\u00ebsuar dhe t\u00eb pafuqish\u00ebm perball\u00eb realitetit. Edhe n\u00eb k\u00ebt\u00eb rast, shum\u00eb prej tyre shp\u00ebtimin e gjejn\u00eb te teorit\u00eb konspirative t\u00eb cilat iu japin nj\u00eb sens t\u00eb rrejsh\u00ebm t\u00eb autonomis\u00eb personale [<a href=\"https:\/\/onlinelibrary.wiley.com\/doi\/abs\/10.1002\/ejsp.1922\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">27<\/a>]. Si shembull konkret mund t\u00eb merren me qindra teori pa kurrfar\u00eb baze shkencore se virusi korona mund t\u00eb parandalohet ose sh\u00ebrohet me produkte t\u00eb ndryshme, qofshin ato me prejardhje natyrore apo artificiale. Fatkeq\u00ebsisht me qindra njer\u00ebz kan\u00eb humbur jet\u00ebn si pasoj\u00eb e konsumimit t\u00eb tyre, ku nd\u00ebr m\u00eb fatalet kan\u00eb rezultuar te jen\u00eb produktet e pastrimit me baz\u00eb alkooli apo metanoli [<a href=\"https:\/\/www.bbc.com\/news\/world-53755067\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">26<\/a>].<\/p>\n<p>P\u00ebr fund, motivet sociale theksojn\u00eb nevoj\u00ebn njer\u00ebzore p\u00ebr t\u2019u ndier mir\u00eb dhe superior ndaj t\u00eb tjer\u00ebve. N\u00eb k\u00ebt\u00eb aspekt shp\u00ebrfaqen p\u00ebr shembull teorit\u00eb konspirative q\u00eb kan\u00eb p\u00ebr q\u00ebllim kompromentimin e institucioneve t\u00eb fuqishme bot\u00ebrore si\u00e7 jan\u00eb industria farmaceutike, industria e telekomunikacionit etj., me \u00e7\u2019rast ata jane armiku i popullit kurse ne, n\u00eb an\u00ebn tjet\u00ebr (aleat\u00ebt e teorive konspirative), jemi luft\u00ebtar\u00ebt e s\u00eb keqes. Kjo na b\u00ebn t\u00eb ndihemi mir\u00eb sepse po \u201cluftojm\u00eb\u201d p\u00ebr nj\u00eb kauz\u00eb me p\u00ebrmasa bot\u00ebrore dhe superior\u00eb sepse posedojm\u00eb \u201cinformata\u201d q\u00eb pak njer\u00ebz i kan\u00eb n\u00eb dispozicion.<\/p>\n<p>Sipas literatur\u00ebs njer\u00ebzit q\u00eb bijn\u00eb pre e k\u00ebtyre konspiracioneve kan\u00eb n\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi paragjykime ndaj grupacioneve t\u00eb fuqishme ose atyre q\u00eb i konsiderojn\u00eb armiq [<a href=\"https:\/\/journals.sagepub.com\/doi\/full\/10.1177\/0963721417718261\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">24<\/a>]. P\u00ebr shembull kush i konsideron kinez\u00ebt armiq \u00ebsht\u00eb m\u00eb i prirur t\u2019u besoj\u00eb teorive konspirative se COVID19a \u00ebsht\u00eb krijuar q\u00ebllimisht n\u00eb Institutin e virologjis\u00eb n\u00eb Wuhan, si arm\u00eb biologjike p\u00ebr sundimin e bot\u00ebs.<\/p>\n<\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Koncepti i lajmeve t\u00eb rreme N\u00eb vitin 1782, Benjamin Franklin n\u00eb nj\u00eb botim t\u00ebf rrem\u00eb t\u00eb gazet\u00ebs Boston, fabrikon nj\u00eb ngjarje makabre ku p\u00ebrshkruhen mizorit\u00eb e britanez\u00ebve me aleat\u00ebt e tyre indian, n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb q\u00eb t\u00eb influencoj\u00eb opinionin publik n\u00eb favor t\u00eb Revolucionit Amerikan [3]. P\u00ebr nj\u00eb koh\u00eb t\u00eb gjat\u00eb, kjo ngjarje \u00ebsht\u00eb konsideruar si [&hellip;]<\/p>","protected":false},"author":179,"featured_media":9295,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[13],"tags":[1402],"ppma_author":[208],"class_list":["post-4703","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-analize","tag-fake-news"],"authors":[{"term_id":208,"user_id":179,"is_guest":0,"slug":"rrezartaduraku-rizaj","display_name":"Rrezarta Duraku Rizaj","avatar_url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/d1a6ee56d298b1d7800f7ef6f04cbdf2809d6b6653aa5258a5a7f428ee1b9831?s=96&d=mm&r=g","user_url":"","last_name":"Rizaj","first_name":"Rrezarta Duraku","description":"Rrezarta Duraku Rizaj \u00ebsht\u00eb koordinatore e rrjetit q\u00ebndror mobil mNGN n\u00eb Telekomin e Kosov\u00ebs. Ajo ka p\u00ebrfunduar fakultetin e inxhinieris\u00eb s\u00eb telekomunikacionit n\u00eb Universitetin e Prishtin\u00ebs dhe masterin e administrimit t\u00eb biznesit (MBA) n\u00eb Universitetin e Sheffield-it t\u00eb Anglis\u00eb\u2013 dega n\u00eb Selanik. Gjat\u00eb pun\u00ebs n\u00eb Telekom \u00ebsht\u00eb p\u00ebrfshir\u00eb n\u00eb projektet e mir\u00ebmbajtjes dhe zhvillimit t\u00eb rrjetit mobil. N\u00eb mosh\u00eb t\u00eb hershme ka botuar dy libra me poezi. S\u00eb fundmi \u00ebsht\u00eb propozuar nga Qeveria e Kosov\u00ebs si an\u00ebtare e bordit n\u00eb Autoritetin Rregullativ t\u00eb Komunikimeve Elektronike dhe Postare (ARKEP)."}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4703","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/179"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4703"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4703\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":9298,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4703\/revisions\/9298"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/9295"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4703"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4703"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4703"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/ppma_author?post=4703"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}