{"id":5348,"date":"2020-02-10T15:54:01","date_gmt":"2020-02-10T13:54:01","guid":{"rendered":"https:\/\/sbunker.org\/?p=5348"},"modified":"2024-12-18T16:21:54","modified_gmt":"2024-12-18T14:21:54","slug":"rilindja-88-prodhimi-e-eksporti-per-optimizem","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/sbunker.org\/en\/analize\/rilindja-88-prodhimi-e-eksporti-per-optimizem\/","title":{"rendered":"Rilindja 88&#8242;: Prodhimi e Eksporti &#8211; P\u00ebr Optimiz\u00ebm"},"content":{"rendered":"<div class=\"news-up\">\n<p>Artikull origjinal i shkruar nga Zenun \u00c7elaj p\u00ebr Rilindjen.<\/p>\n<\/div>\n<div class=\"news-down\">\n<div class=\"news-left\">\n<p>Ky vit me gjas\u00eb\u00a0do t\u00eb jet\u00eb viti m\u00eb i begat\u00eb n\u00eb historin\u00eb e Kosov\u00ebs. Ekspert\u00ebt presin q\u00eb nga arat e mbjella n\u00eb vjesht\u00ebn e kaluar do t\u00eb merren rreth 360 mij\u00eb tonelata grur\u00eb. Bujqve kosovar\u00eb u ndihmoi jo vet\u00ebm mundi i tyre. Ata paten aleat\u00eb edhe koh\u00ebn e mire si t\u00eb porositur. E kur hambar\u00ebt jan\u00eb plot, frym\u00ebmarrja \u00ebsht\u00eb\u00a0m\u00eb e leht\u00eb. Ndoshta sivjet, p\u00ebr her\u00eb\u00a0t\u00eb par\u00eb, Kosova do ta siguroj\u00eb buk\u00ebn vjetore nga arat e veta.<\/p>\n<p>Rast pra p\u00ebr festim.<\/p>\n<p>N\u00ebse p\u00ebrmbushet\u00a0ky parashikim, e duke u mb\u00ebshtetur\u00a0 edhe n\u00eb prodhimin gjasht\u00ebmujor industrial, i cili \u00ebsht\u00eb m\u00eb i larti n\u00eb vend dhe 3.9% mbi at\u00eb t\u00eb vjetmin, por 0.3% n\u00ebn parashikimet, at\u00ebher\u00eb motivi\u00a0p\u00ebr optimiz\u00ebm \u00ebsht\u00eb edhe m\u00eb i madh, aq m\u00eb par\u00eb kur t\u00eb kemi parasysh se ky v\u00ebllim u arrit n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjtat kapacitete prodhuese, por n\u00eb kushte t\u00eb ashp\u00ebrsuara financiare, kur likuideti ka r\u00ebn\u00eb, obligimet e brendshme e t\u00eb jashtme jan\u00eb shtuar, kurse mund\u00ebsit p\u00ebrstimulimin e pun\u00ebs jan\u00eb kufizuar. Nd\u00ebr rrethana t\u00eb pavolitshme k\u00ebtu duhet p\u00ebrmendur edhe importin e kufizuar t\u00eb l\u00ebnd\u00ebs s\u00eb par, sidomos t\u00eb pajimeve, p\u00ebr shkak t\u00eb\u00a0v\u00ebshtir\u00ebsive tashm\u00eb t\u00eb indetifikuara n\u00eb bilancin e pagesave me bot\u00ebn.<\/p>\n<p><strong>Angazhimi dha fryte<\/strong><\/p>\n<p>V\u00ebshtruar sipas deg\u00ebve, prodhimi industrial nuk ishte n\u00eb shkall\u00ebn q\u00eb t\u00eb b\u00ebjm\u00eb gjum\u00eb t\u00eb rehatsh\u00ebm, vitit t\u00eb kaluar, kurse n\u00ebn plan jan\u00eb edhe m\u00eb shum\u00eb. Mir\u00ebpo, nga kolektivat q\u00eb kishin prodhim industrial mbi v\u00ebllimin e vitit t\u00eb kaluar, jan\u00eb edhe disa q\u00eb kan\u00eb nj\u00eb pjes\u00ebmarrje t\u00eb lart\u00eb n\u00eb struktur\u00ebn e industries kosovare, si\u00e7 \u00ebsht\u00eb\u00a0th\u00ebngjilli, makinat dhe aparatet elektrike, pastaj prodhimi i l\u00ebkures-k\u00ebpuc\u00ebve dhe i galanteris\u00eb. K\u00ebshtu, deri sa th\u00ebngjilli u prodhua 8.6% m\u00eb shum\u00eb se n\u00eb gjysm\u00ebn e pare t\u00eb vitit t\u00eb kaluar, makina dhe aparatet elektrike u prodhuan 13% m\u00eb shum\u00eb, pastaj l\u00ebkur\u00eb &#8211; k\u00ebpuc\u00eb dhe galanteri 29% e material nd\u00ebrtimor 16% m\u00eb shum\u00eb. Sikur edhe disa deg\u00eb q\u00eb po ashtu kan\u00eb pjes\u00ebmarrje t\u00eb lart\u00eb n\u00eb strukturen e industries kosovare, t\u00eb arrinin rezultatet e planifikuara n\u00eb prodhim, at\u00ebher\u00eb n\u00eb k\u00ebt\u00eb pik\u00ebpamje punonj\u00ebsit kosovar\u00eb nj\u00ebmend do t\u00eb kishin pse t\u00eb krenohen dhe do t\u00eb demantonin pohime e kualifikime t\u00eb pabaza, q\u00eb shpesh thuhen p\u00ebr ta, se jan\u00eb p\u00ebrtac\u00eb e deri saboter\u00eb. Mir\u00ebpo, disa deg\u00eb, si\u00e7 \u00ebsht\u00eb elektroekonomia, p\u00ebr shkak t\u00eb rrethanave t\u00eb favorshme atmosferike pati v\u00ebshtir\u00ebsi n\u00eb plasimin e energjis\u00eb, madje edhe nd\u00ebr partneret t\u00eb\u00a0cil\u00ebt i lidhin kontratat afatgjata, si\u00e7 \u00ebsht\u00eb Hekurana e Shkupit, prandaj pati d\u00ebshtime, e kjo deg\u00eb merr pjes\u00eb n\u00eb struktur\u00ebn e ekonomis\u00eb s\u00eb Kosov\u00ebs mbi 20%, sikund\u00ebr q\u00eb edhe d\u00ebshtimi i prodhimit t\u00eb xehes s\u00eb metaleve me ngjyra kishte ndikim t\u00eb theksuar n\u00eb suksesin e p\u00ebrgjitsh\u00ebm t\u00eb prodhimit industrial t\u00eb Kosov\u00ebs. Duke mb\u00ebshtetur shpresat se k\u00ebto kolektiva do t\u00eb kompensojn\u00eb at\u00eb q\u00eb nuk e arrit\u00ebnderi tash n\u00eb pjes\u00ebn e mbetur t\u00eb k\u00ebtij viti, do p\u00ebrmendur eksportin, q\u00eb mbush optimiz\u00ebm. Ai ishte 21% m\u00eb i lart\u00eb se vjet n\u00eb periudh\u00ebn e marr\u00eb p\u00ebr krahasim kur n\u00eb nivel t\u00eb vendit ishte 15.7% m\u00eb i\u00a0lart\u00eb. Ky sukses ja vlen t\u00eb theksohet edhe m\u00eb shum\u00eb ngase eksporti n\u00eb tregun konvertibil sh\u00ebnoi nj\u00eb rritje 51.1% (n\u00eb nivel t\u00eb vendit 20.1%). Kur k\u00ebto p\u00ebrqindje sh\u00ebndrrohen n\u00eb dollar\u00eb, del se brenda gjasht\u00eb muajve t\u00eb pare t\u00eb sivjet\u00ebm ekonomia kosovare eksportoi mallra me vler\u00eb 108 milion\u00eb dollar\u00eb, e nd\u00ebrkaq vlera e importit kap 80 milion\u00eb dollar\u00eb (importi ka r\u00ebn\u00eb 13.4% n\u00eb krahasim me muajt p\u00ebrkat\u00ebs t\u00eb vitit t\u00eb kaluar). K\u00ebshtu importi u mbulua me eksport 135% ( n\u00eb nivel t\u00eb vendit 98.7%). Mir\u00ebpo, sado q\u00eb pak\u00ebsimi i importit mbetet q\u00ebllimi strategjik i zhvillimit, r\u00ebnia e tij nuk \u00ebsht\u00eb gjithmon\u00eb \u00a0tregues pozitiv. Kryetari I Komitetit Krahinor t\u00eb Ekomomis\u00eb, Hajrullah Zaiti, \u00ebsht\u00eb i\u00a0brengosur, sepse u importuan m\u00eb pak makina e pajime t\u00eb nevojshme p\u00ebr nj\u00eb zhvillim m\u00eb ritmik. Derisa vjet p\u00ebr k\u00ebto q\u00ebllime (p\u00ebr gjasht\u00eb muaj) importi kapte nj\u00eb vler\u00eb 33 milion\u00eb dollar\u00ebsh, sivjet ai \u00ebsht\u00eb p\u00ebrgjysmuar edhe do t\u00eb\u00a0ket\u00eb pasoja p\u00ebr zhvillim.<\/p>\n<p><strong>Mjetet e zhvillimit &#8211; p\u00ebr borxhe<\/strong><\/p>\n<p>Tash e disa vjet n\u00eb Kosov\u00eb investimet, si nj\u00eb tregues i\u00a0zhvillimit m\u00eb ritmik, sh\u00ebnojn\u00eb r\u00ebnie edhe kjo tendenc\u00eb ka vazhduar edhe sivjet. Shkaku kryesor, pohojn\u00eb njoh\u00ebsit e \u00e7\u00ebshtjeve, \u00ebsht\u00eb efikasiteti i dob\u00ebt i investitor\u00ebve, por edhe mungesa e mjeteve vetjake p\u00ebr zhvillim dhe arritja e ngadalshme ose me vones\u00eb e mjeteve t\u00eb Fondit t\u00eb Federat\u00ebs, sidomos e pjes\u00ebs p\u00ebr bashkim t\u00eb pun\u00ebs e t\u00eb mjeteve, si burim kryesor p\u00ebr zhvillim.<\/p>\n<p>P\u00ebr shkak t\u00eb ngarkes\u00ebs s\u00eb madhe t\u00eb ekonomis\u00eb s\u00eb Kosov\u00ebs me detyrime t\u00eb brendshme dhe t\u00eb jashtme (rreth tri here mbi mesataren e ngarkimit t\u00eb ekonomis\u00eb s\u00eb vendit), p\u00ebr shkak t\u00eb zhvillimit t\u00eb deritash\u00ebm \u00a0n\u00eb baz\u00eb t\u00eb mjeteve nga kredit bankare n\u00eb dinar\u00eb e deviza, nj\u00eb pjes\u00eb e mjeteve p\u00ebr zhvillim ekonomik e Kosov\u00ebs po \u00ebsht\u00eb e detyruar ti p\u00ebrdor p\u00ebr t\u00eb paguar obligimet e jashtme, t\u00eb cilat kan\u00eb p\u00ebrpar\u00ebsi kundruall t\u00eb gjitha detyrimeve t\u00eb tjera. E dihet se likuiditeti, po p\u00ebr k\u00ebto shkaqe, n\u00eb Kosov\u00eb ka r\u00ebn\u00eb n\u00eb pik\u00ebn kritike. M\u00eb shum\u00eb se dy t\u00eb tretat e E OPB-ve t\u00eb Kosov\u00ebs gjat\u00eb muajve t\u00eb kaluar t\u00eb sivjet\u00ebm i kishin xhirollogarit\u00eb e bllokuara. N\u00eb situate t\u00eb ngjajshme ishin edhe bankat si institucione q\u00eb p\u00ebrcjellin ekonomin\u00eb. T\u00eb p\u00ebrkujtojm\u00eb se obligimet n\u00eb baz\u00eb t\u00eb kredive afatshkurt\u00ebra dhe afatgjata, q\u00eb kan\u00eb arritur e q\u00eb do t\u00eb arrijn\u00eb sivjet kapin mbi 155 miliard\u00eb dinar\u00eb, kurse detyrimet e jashtme t\u00eb arritura e t\u00eb pakryera p\u00ebr sivjet jan\u00eb mbi 230 milion\u00eb dollar\u00eb (nj\u00eb pjes pritet t\u00eb refinancohet,por mbesin rreth 170 mij\u00eb dollar\u00eb). Nj\u00eb pjes\u00eb e subjekteve ekonomike t\u00eb Kosov\u00ebs nuk do t\u00eb jet\u00eb n\u00eb gjendje ti kryej ato detyrime p\u00ebr shkak t\u00eb likuiditetit t\u00eb ul\u00ebt. Me k\u00ebso v\u00ebshtir\u00ebsish do t\u00eb ballafaqohen e po ballafaqohen kolektivat, thuaja, bart\u00ebse t\u00eb zhvillimit t\u00eb Kosov\u00ebs: \u201cTrepca\u201d \u201cFeronikeli\u201d, \u00a0\u201cElektroekonomia e Kosov\u00ebs, hidrosistemet e Hekurudha, prandaj \u00ebsht\u00eb\u00a0 aktuale zbatimi i nenit t\u00eb gjasht\u00eb t\u00eb Ujdis\u00eb Shoq\u00ebrore p\u00ebr zhvillim e p\u00ebrshpejtuar t\u00eb Kosov\u00ebs, q\u00eb ka t\u00eb b\u00ebj\u00eb me sigurimin e mjeteve n\u00eb dinar\u00eb p\u00ebr kthimin e borxheve deri n\u00eb vitin 1990. Mir\u00ebpo, propozimet e fundit p\u00ebr gjetjen e m\u00ebnyr\u00ebs s\u00eb realizimit t\u00eb k\u00ebtij neni nuk jan\u00eb n\u00eb favor t\u00eb zgjedhjes fatlume t\u00eb \u00e7\u00ebshtjes dhe ai mbetet problem i hapur. Nj\u00eb problem tjet\u00ebr paraqesin humbjet, sidomos ato n\u00eb substance. Ato kryesisht jan\u00eb mbuluar, porse programet sanuese nuk jan\u00eb reale dhe s\u00ebmundja e atyre kolektivave mund t\u00eb p\u00ebrt\u00ebrihet. \u00c7\u2019\u00ebsht\u00eb e v\u00ebrteta ende nuk \u00ebsht\u00eb kryer llogaria periodike, por rezultatet tremujore financiare tregojn\u00eb se sivjet humbjet do t\u00eb shum\u00ebfishohen, sidomos nj\u00eb industri, ku edhe stoqet e prodhimeve kan\u00eb arritur p\u00ebrqindje shqet\u00ebsuese kurse vlera e tyre kap mbi 711 miliard\u00eb dinar\u00eb. N\u00eb an\u00ebn tjet\u00ebr edhe aft\u00ebsia akumuluese e ekonomis\u00eb (sipas t\u00eb dh\u00ebnave p\u00ebr tre muajt e par\u00eb) ka r\u00ebn\u00eb nga 0.7% n\u00eb 0.5 % nd\u00ebrsa ajo reprodukuese ka r\u00ebn\u00eb nga 2 n\u00eb 1.8%, q\u00eb jan\u00eb tregues t\u00eb pavolitsh\u00ebm. N\u00eb rrethana t\u00eb tilla, kur edhe me dispozita ligjore jan\u00eb v\u00ebn\u00eb kufizime n\u00eb favor t\u00eb uljes s\u00eb inflacionit, standardi po vazhdon t\u00eb sh\u00ebnoj\u00eb r\u00ebnie, t\u00eb rritet armata e t\u00eb papun\u00ebve (rreth 140 mij\u00eb) kurse problemete sociale-shtimi. Gjithnj\u00eb e m\u00eb i qart\u00eb \u00ebsht\u00eb fakti se po nuk u punua m\u00eb shum\u00eb e nuk u prodhua me cil\u00ebsi p\u00ebr tregun e jasht\u00ebm, gjendja do t\u00eb b\u00ebhet m\u00eb e v\u00ebshtir\u00eb. Pritja q\u00eb dikush tjet\u00ebr (zakonisht shteti) t\u2019i zgjidh problemet, si\u00e7\u00a0 jemi\u00a0 m\u00ebsuar deri tash, do t\u00eb jet\u00eb gjithnj\u00eb e m\u00eb pak fryt\u00ebdh\u00ebn\u00ebs, sepse tash as ai nuk ka m\u00eb rrezerva p\u00ebr k\u00ebso destinimesh. Po preferohet mb\u00ebshtetja n\u00eb forcat vetjake, si m\u00eb e sigurt p\u00ebr dalje nga situata e tashme.<\/p>\n<p>&#8212;&#8211;<\/p>\n<p><em>Ky tekst \u00ebsht\u00eb pjes\u00eb e nism\u00ebs RI-RILINDJA &#8211; nj\u00eb shfletim digjital i historis\u00eb p\u00ebrmes faqeve t\u00eb Rilindjes, gazet\u00ebs kryesore t\u00eb Kosov\u00ebs n\u00eb shekullin e kaluar.\u00a0Faza pilot e k\u00ebtij projekti \u00ebsht\u00eb zbatuar nga Free Libre Open Source Software Kosova n\u00eb bashk\u00ebpunim me Sbunker dhe Bibliotek\u00ebn Hivzi Sulejmani, si dhe me mb\u00ebshtetje nga Ipko Foundation dhe Presidenca e Republik\u00ebs s\u00eb Kosov\u00ebs.<\/em><\/p>\n<p><em>Fillimisht e kemi digjitalizuar vitin e par\u00eb t\u00eb s\u00eb p\u00ebrjavshmes \u2018Rilindja e Jav\u00ebs\u2019, q\u00eb \u00ebsht\u00eb botuar \u00e7do t\u00eb diel\u00eb nga 14 shkurti i vitit 1988. 32 vjet m\u00eb von\u00eb, Sbunker sjell artikuj t\u00eb p\u00ebrzgjedhur nga kjo periudh\u00eb me synim t\u00eb nd\u00ebrtimit t\u00eb urave lidh\u00ebse mes diskursit t\u00eb sot\u00ebm dhe atij t\u00eb dikursh\u00ebm.<\/em><\/p>\n<\/div>\n<\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Artikull origjinal i shkruar nga Zenun \u00c7elaj p\u00ebr Rilindjen. Ky vit me gjas\u00eb\u00a0do t\u00eb jet\u00eb viti m\u00eb i begat\u00eb n\u00eb historin\u00eb e Kosov\u00ebs. Ekspert\u00ebt presin q\u00eb nga arat e mbjella n\u00eb vjesht\u00ebn e kaluar do t\u00eb merren rreth 360 mij\u00eb tonelata grur\u00eb. Bujqve kosovar\u00eb u ndihmoi jo vet\u00ebm mundi i tyre. Ata paten aleat\u00eb edhe [&hellip;]<\/p>","protected":false},"author":547,"featured_media":11363,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[13],"tags":[1006,972,1049],"ppma_author":[2110],"class_list":["post-5348","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-analize","tag-ekonomi","tag-kosove","tag-zhvillimi-ekonomik"],"authors":[{"term_id":2110,"user_id":547,"is_guest":0,"slug":"ri-rilindja","display_name":"Ri-rilindja","avatar_url":{"url":"https:\/\/sbunker.org\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/ririlindja-e1734531608656.jpg","url2x":"https:\/\/sbunker.org\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/ririlindja-e1734531608656.jpg"},"user_url":"","last_name":"","first_name":"Ri-rilindja","description":"RI-RILINDJA \u00ebsht\u00eb projekt i FLOSSK n\u00eb partneritet medial me Sbunker, q\u00eb synon t\u00eb p\u00ebrfshij\u00eb komunitetin e te rinj\u00ebve n\u00eb digjitalizimin e gazet\u00ebs RILINDJA p\u00ebrmes skaner\u00ebve bone-vet dhe m\u00eb pas t'i b\u00ebj\u00eb ato t\u00eb qasshme online p\u00ebr t\u00eb gjith\u00eb."}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5348","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/547"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5348"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5348\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":11359,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5348\/revisions\/11359"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/11363"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5348"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5348"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5348"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/ppma_author?post=5348"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}