{"id":5798,"date":"2017-04-18T14:52:27","date_gmt":"2017-04-18T12:52:27","guid":{"rendered":"https:\/\/sbunker.org\/?p=5798"},"modified":"2024-10-18T14:59:01","modified_gmt":"2024-10-18T12:59:01","slug":"mikeshat-gjeniale-dhe-muzat-letrare","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/sbunker.org\/en\/analize\/mikeshat-gjeniale-dhe-muzat-letrare\/","title":{"rendered":"Mikeshat gjeniale dhe muzat letrare"},"content":{"rendered":"<p class=\"news-up\">N\u00eb let\u00ebrsi e art, muza asociohet m\u00eb s\u00eb pasi me nj\u00eb grua. Qofshin reale apo mistike, muzat kan\u00eb sh\u00ebrbyer si mjet frym\u00ebzimi p\u00ebr shkrimtar\u00ebt burra n\u00eb portretizimin e personazheve apo heroinave letrare. Arsyeja pse pak \u00ebsht\u00eb folur e shkruar p\u00ebr nj\u00eb muz\u00eb burr\u00eb, apo p\u00ebr muzat gra si frym\u00ebzim p\u00ebr vet grat\u00eb, \u00ebsht\u00eb vet fakti se let\u00ebrsin\u00eb (ashtu sikurse shum\u00eb sfera t\u00eb tjera) kan\u00eb pasur mund\u00ebsi ta kultivojn\u00eb kryesisht burrat. Prandaj, edhe shkrimi dhe leximi jan\u00eb b\u00ebr\u00eb p\u00ebrmes \u2018k\u00ebndv\u00ebshtrimit mashkullor\u2019 (ang. <em>male gaze<\/em>) ku grat\u00eb jan\u00eb p\u00ebrshkruar, p\u00ebrkufizuar dhe \u2018shpjeguar\u2019 nga burrat.<\/p>\n<div class=\"news-down\">\n<div class=\"news-left\">\n<p>Kjo \u00ebsht\u00eb kund\u00ebrshtuar me z\u00ebrin feminist t\u00eb grave sikurse Helene Cixous dhe bashk\u00eb-mendimtareve t\u00eb saja, t\u00eb cilat p\u00ebrmes \u2018<em>ecriture feminine<\/em>\u2019 (shkrimi i grave) sugjeruan q\u00eb grat\u00eb t\u00eb flasin p\u00ebr veten, t\u00eb shkruajn\u00eb p\u00ebr vet\u00ebn dhe t\u00eb ndihmojn\u00eb n\u00eb \u00e7lirimin e nj\u00ebra-tjetr\u00ebs. N\u00eb k\u00ebt\u00eb m\u00ebnyr\u00eb, ato e ridefinojn\u00eb se \u00e7ka do t\u00eb thot\u00eb t\u00eb jesh grua dhe \u2018fem\u00ebrore\u2019, koncept ky i definuar strikt e ngusht\u00eb nga perspektiva patriarkale.<\/p>\n<p>Me t\u00eb nj\u00ebjtin parim, un\u00eb sugjeroj q\u00eb t\u00eb lexojm\u00eb dhe t\u00eb flasim p\u00ebr protagonistet apo heroinat letrare p\u00ebrmes z\u00ebrit apo pik\u00ebpamjes feministe. Kjo sidomos pasi q\u00eb jetojm\u00eb n\u00eb nj\u00eb koh\u00eb ku ende preferojm\u00eb imazhe t\u00eb heshtura t\u00eb vajzave, t\u00eb sjellshme e pasive; kur ende i edukojm\u00eb se si t\u00eb ulen e si t\u00eb mos vishen; kur kultura macho e djemve ende dominon; kur politika t\u00eb mir\u00ebfillta arsimimi mungojn\u00eb dhe perceptimet kategorike mbi \u2018mashkulloren\u2019 dhe \u2018fem\u00ebroren\u2019 p\u00ebrforcohen m\u00eb shum\u00eb se kudo n\u00eb \u00e7erdhe e shkolla.<\/p>\n<p>Edhe pse si e vog\u00ebl kam qen\u00eb mjaft perceptuese ndaj padrejt\u00ebsive shoq\u00ebrore t\u00eb cilat nuk kam hezituar t\u2019i kund\u00ebrshtoj haptas n\u00eb ambiente familjare e shoq\u00ebrore, n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn koh\u00eb jam ndjer\u00eb e keqkuptuar, e p\u00ebrjashtuar dhe e irrituar. Por nj\u00eb mllef i till\u00eb \u00ebsht\u00eb shnd\u00ebrruar n\u00eb emocion konstruktiv me leximin feminist gjat\u00eb studimeve n\u00eb Gjuh\u00eb dhe Let\u00ebrsi Angleze. Romani klasik Jane Eyre i Charlotte Bront\u00eb shkruar m\u00eb 1847, ka qen\u00eb libri i par\u00eb q\u00eb ka luajtur rolin ky\u00e7 n\u00eb k\u00ebt\u00eb tranzicion timin intelektual dhe emocional. Protagonistja Jane m\u00eb kthente n\u00eb koh\u00ebn kur edhe vet isha 10 vje\u00e7are dhe ndaja me t\u00eb natyr\u00ebn e rebeluar ndaj autoritetit t\u00eb pakusht\u00ebzuar. Edhe pse me t\u00eb u njoha si e rritur gjat\u00eb studimeve, ishte mu n\u00eb at\u00eb koh\u00eb q\u00eb fillova ta v\u00ebreja r\u00ebnd\u00ebsin\u00eb e let\u00ebrsis\u00eb s\u00eb angazhuar \u2013 pra let\u00ebrsis\u00eb q\u00eb synon vlera njer\u00ebzore dhe ndryshime t\u00eb thella shoq\u00ebrore.<\/p>\n<p>Nj\u00eb lib\u00ebr i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm n\u00eb k\u00ebt\u00eb aspekt, dhe n\u00eb linj\u00eb me kontekstin patriarkal kosovar dhe ballkanas \u00ebsht\u00eb\u00a0 libri \u2018Mikesha gjeniale\u2019 e shkrimtares italiane e njohur me emrin e pen\u00ebs Elena Ferrante, i p\u00ebrkthyer dhe botuar nga sht\u00ebpia botuese Pegi. Libri p\u00ebrqendrohet n\u00eb miq\u00ebsin\u00eb e dy vajzave t\u00eb vogla, Lenu dhe Lila dhe jet\u00ebn e tyre n\u00eb nj\u00eb lagje t\u00eb varf\u00ebr n\u00eb Napoli t\u00eb Sicilis\u00eb n\u00eb vitet 1950ta. F\u00ebmij\u00ebria, varf\u00ebria, dhuna, shkollimi, rolet gjinore dhe adoleshenca jan\u00eb disa nga tematikat q\u00eb Ferrante i elaboron me mjesht\u00ebri prej perspektiv\u00ebs s\u00eb Lenus, e cila miken Lila e konsideron nj\u00eb muz\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb, por gjithnj\u00eb e m\u00eb t\u00eb paparashikueshme. P\u00ebrmes Lilos ne mund t\u00eb kuptojm\u00eb relevanc\u00ebn e k\u00ebtyre tematikave sot, dhe ironin\u00eb prapa rrethanave q\u00eb e b\u00ebjn\u00eb nj\u00eb vajz\u00eb si Lila t\u2019i humb \u00ebndrrat pavar\u00ebsisht p\u00ebrpjekjeve p\u00ebr ta shmangur nj\u00eb gj\u00eb t\u00eb till\u00eb.<\/p>\n<p>Sipas Lenus, Lila \u00ebsht\u00eb gjeniale, e zgjuar dhe e guximshme. Ajo fillon t\u00eb m\u00ebsoj\u00eb shkrim e lexim ende pa filluar klas\u00ebn e par\u00eb; garon me djem e vajza nj\u00ebjt\u00eb n\u00eb p\u00ebrleshje n\u00eb loj\u00ebra t\u00eb egra t\u00eb lagjes, por edhe n\u00eb gara edukative n\u00eb shkoll\u00eb. Ajo \u00ebsht\u00eb m\u00eb e artikuluara n\u00eb gjuh\u00eb dhe m\u00eb e shkathta n\u00eb kalkulime t\u00eb nd\u00ebrlikuara. E nj\u00ebkoh\u00ebsisht sipas Lenus, Lila \u00ebsht\u00eb mjaft e lig\u00eb; ajo e sfidon, e largon dhe e mbush m\u00ebri. K\u00ebshtu Ferrante prezanton nj\u00eb miq\u00ebsi vajzash t\u00eb fuqishme, komplekse dhe n\u00eb kontekst t\u00eb pritshm\u00ebrive shoq\u00ebrore p\u00ebr p\u00ebrmbushjen e roleve gjinore.<\/p>\n<p>Edhe pse Lila nuk mund ta vazhdoj\u00eb as p\u00ebrfundimin e tet\u00ebvje\u00e7ares sepse prind\u00ebrit e saj vendosin ashtu, Lila m\u00ebson vet. Pasioni dhe interesimi p\u00ebr shkollim n\u00eb kombinim me xhelozin\u00eb dhe mllefin p\u00ebr mund\u00ebsit\u00eb q\u00eb Lenuja i g\u00ebzon, ngulmonjn\u00eb tek ajo. Frym\u00ebzuar nga romani \u201cGrat\u00eb e vogla\u201d, Lila shkruan \u201cZan\u00ebn e kalt\u00ebrt\u201d: \u201c<em>sa ngaz\u00ebllues ishte, e sa fjal\u00eb t\u00eb v\u00ebshtira kishte<\/em> \u2013 e kujton Lenu\u201d. \u00c7ka do q\u00eb Lenu e m\u00ebson n\u00eb shkoll\u00eb, Lila e m\u00ebson vet n\u00eb sht\u00ebpi p\u00ebrmes librave q\u00eb i huazonte nga biblioteka e lagjes; qoft\u00eb fjalorthin anglez apo gramatik\u00ebn greke. Ajo lexon romanet q\u00eb Lenu i kishte n\u00eb planprogramin m\u00ebsimor dhe e impresionon e sfidonte k\u00ebt\u00eb t\u00eb fundit me diskutimin pas leximit.\u00a0 Sipas Lenus, jo vet\u00ebm q\u00eb i m\u00ebson t\u00eb gjitha vet, por i m\u00ebson edhe m\u00eb mir\u00eb se ajo vet.<\/p>\n<p>Lila nuk nguron ta sfidoj\u00eb autoritetin mashkullor. At\u00eb e b\u00ebn si 6 vje\u00e7are kur bashk\u00eb me Lenun ballafaqohen me don Akilin, burrin e vrazhd\u00eb t\u00eb cilit ia kan\u00eb frik\u00ebn, dhe i k\u00ebrkon llogari p\u00ebr kukullat e humbura. Por pavar\u00ebsisht se sa e guximshme dhe e zhurmshme ishte Lila, ajo ishte viktim\u00eb e shpesht\u00eb e dhun\u00ebs nga burrat. Si e vog\u00ebl, trupi i saj fluturon jasht\u00eb dritares kur babit t\u00eb saj i \u2018k\u00ebrcen damari\u2019. Rino, v\u00ebllai i saj edhe pse e \u00e7mon p\u00ebr shkatht\u00ebsin\u00eb dhe kreativitetin dhe i beson sepse Lila \u00ebsht\u00eb ajo q\u00eb e nxjerr\u00eb nga v\u00ebshtir\u00ebsit\u00eb, prap\u00eb ai e g\u00ebzon t\u00eb drejt\u00ebn ta sulmoj\u00eb dhe rrah\u00eb sa her\u00eb q\u00eb edhe atij (sikurse t\u00eb atit) i \u2018k\u00ebrcen damari\u2019.<\/p>\n<p>Ironia tek k\u00ebto privilegje mashkullore q\u00eb hasim n\u00eb rolet patriarkale n\u00eb familje e komunitet n\u00eb k\u00ebt\u00eb lib\u00ebr q\u00ebndron tek fakti q\u00eb edhe pse Lila \u00ebsht\u00eb LILA, ajo prap\u00eb e pranon dhun\u00ebn e burrave t\u00eb tjer\u00eb ndaj saj si t\u00eb mir\u00ebqen\u00eb apo t\u00eb natyrshme. Kjo v\u00ebrehet sidomos kur ajo fillon procesin e pjekuris\u00eb dhe si 14-15 vje\u00e7e e fiton edhe reputacionin e nj\u00eb vajze atraktive dhe josh\u00ebse, por v\u00ebmendja nga ky objektivizm i sjell kryesisht probleme t\u00eb cilat Lila i barte me vet shpin\u00ebn e saj.<\/p>\n<p>Kultura maskuline, rrahjet dhe rivaliteti n\u00eb mes grupe djemsh, mbrojtja e vajzave t\u00eb af\u00ebrta nd\u00ebrsa objektivizmi i t\u00eb tjerave, jan\u00eb disa nga m\u00ebnyrat se si Ferrante v\u00eb n\u00eb pah maskulinitetin e dhunsh\u00ebm patriarkal. Lila ishte pre direkte e k\u00ebtij lloj maskuliniteti. Kur ajo refuzon \u2018dashurin\u00eb\u2019 e nj\u00eb djali me reputacion rruga\u00e7i t\u00eb lagjes, ai e k\u00ebrc\u00ebnon se do ta vras\u00eb po q\u00eb se ajo dashurohet me ndok\u00eb tjet\u00ebr. Edhe vet familja e saj fillojn\u00eb ta trajtojn\u00eb Lilon si mjet t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm p\u00ebr stabilitet financiar. Ata e pranojn\u00eb televizionin si dhurat\u00eb nga po ai djal\u00eb i cili m\u00eb pas shkon \u00e7do nat\u00eb n\u00eb sht\u00ebpi t\u00eb tyre p\u00ebr ta par\u00eb dhe mbajtur Lilon n\u00ebn kontroll.<\/p>\n<p>Vajza e vog\u00ebl, dikur gjeniale dhe trime q\u00eb garonte pa frik\u00eb e pa m\u00ebdyshje me vajza e djem, martohet si 16 vje\u00e7e me nj\u00eb djal\u00eb t\u00eb lagjes i cili e sh\u00ebtit me vetur\u00ebn e tij luksoze, i blen rroba t\u00eb bukura, dhe ia siguron biznesin babait t\u00eb saj. Pra nj\u00eb rol i till\u00eb i gjinor \u2018i p\u00ebrmbushur\u2019 i Lilos dukej t\u00eb kishte m\u00eb shum\u00eb vler\u00eb sesa dhjetat e Lenus t\u00eb fituara me shum\u00eb mund gjat\u00eb shkoll\u00ebs s\u00eb mesme. Izolimi n\u00eb nj\u00eb lagje t\u00eb vetme, me dhun\u00eb dhe mohim shkollimi, e b\u00ebjn\u00eb Lilon t\u00eb dor\u00ebzohet nga \u00ebndrrat e saj prej nj\u00eb gruaje t\u00eb pavarur, t\u00eb pasur dhe ndoshta shkrimtare, dhe t\u00eb p\u00ebrshtatet n\u00eb rrethin patriarkal q\u00eb ia p\u00ebrkufizon qart\u00eb pozit\u00ebn inferiore n\u00eb familje dhe komunitet.<\/p>\n<p>N\u00eb fund t\u00eb librit, dhe p\u00ebr habin\u00eb e Lenus e cila e rr\u00ebfen ngjarjen, e kuptojm\u00eb q\u00eb edhe Lila e sheh Lenun si muz\u00eb. Edhe pse kurr\u00eb nuk e pranoi, ajo n\u00eb fund e pohon: \u201c<em>\u00c7far\u00ebdo q\u00eb t\u00eb ndodh\u00eb, ti vazhdo t\u00eb studiosh. &#8230; Mos mbaro kurr\u00eb. &#8230; Ti je mikesha ime gjeniale. Duhet t\u00eb b\u00ebhesh m\u00eb e mira nga t\u00eb gjith\u00eb ne, gra e burra bashk\u00eb.<\/em>\u201d slogans<\/p>\n<p>Jo t\u00eb gjitha heroinat letrare jan\u00eb frym\u00ebzim i drejtp\u00ebrdrejt\u00eb, model p\u00ebr t\u00eb gjitha ne dhe simbol i rezistenc\u00ebs s\u00eb pashoqe. Heroinat letrare mund t\u00eb jen\u00eb komplekse dhe assesi t\u00eb p\u00ebrsosura. Ndonj\u00ebher\u00eb ato thjesht\u00eb na informojn\u00eb p\u00ebr kufizimet q\u00eb mund t\u2019i ken\u00eb pasur dhe na ndihmojn\u00eb t\u2019i kuptojm\u00eb ato dhe format e shtypjes q\u00eb kan\u00eb p\u00ebrjetuar. Muzat letrare p\u00ebrmes leximit feminist mund t\u00eb na sh\u00ebrbejn\u00eb sot si frym\u00ebzim p\u00ebr ndryshime rr\u00ebnj\u00ebsore n\u00eb literatur\u00eb shkollore dhe diskurse shoq\u00ebrore. N\u00eb k\u00ebt\u00eb m\u00ebnyr\u00eb, let\u00ebrsia si angazhim profesional dhe k\u00ebnaq\u00ebsi, pra si \u2018loj\u00eb\u2019 e \u2018pun\u00eb\u2019 nj\u00ebkoh\u00ebsisht, leht\u00eb kthehet n\u00eb aktivizim dhe avokim p\u00ebr barazi gjinore dhe drejt\u00ebsi shoq\u00ebrore, qoft\u00eb me shkrime, debate, protesta apo reagime.<\/p>\n<p>____________<\/p>\n<p><em>Sh\u00ebnim: Nj\u00eb variant i k\u00ebtij shkrimi \u00ebsht\u00eb prezantuar nga vet autorja n\u00eb panelin \u201c\u00c7\u00ebshtja e Gruas dhe Let\u00ebrsia\u201d, organizuar \u00a0nga Botimet Pegi n\u00eb mars 2017, Tiran\u00eb.\u00a0<\/em><\/p>\n<\/div>\n<\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>N\u00eb let\u00ebrsi e art, muza asociohet m\u00eb s\u00eb pasi me nj\u00eb grua. Qofshin reale apo mistike, muzat kan\u00eb sh\u00ebrbyer si mjet frym\u00ebzimi p\u00ebr shkrimtar\u00ebt burra n\u00eb portretizimin e personazheve apo heroinave letrare. Arsyeja pse pak \u00ebsht\u00eb folur e shkruar p\u00ebr nj\u00eb muz\u00eb burr\u00eb, apo p\u00ebr muzat gra si frym\u00ebzim p\u00ebr vet grat\u00eb, \u00ebsht\u00eb vet fakti [&hellip;]<\/p>","protected":false},"author":480,"featured_media":8772,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[13],"tags":[736,1101,1454,1455],"ppma_author":[1281],"class_list":["post-5798","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-analize","tag-art","tag-letersi","tag-mikesha-gjeniale","tag-muzat-letrare"],"authors":[{"term_id":1281,"user_id":480,"is_guest":0,"slug":"shqipe-gjocaj","display_name":"Shqipe Gjocaj","avatar_url":{"url":"https:\/\/sbunker.org\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/Shqipe-Gjocaj.jpg","url2x":"https:\/\/sbunker.org\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/Shqipe-Gjocaj.jpg"},"user_url":"","last_name":"Gjocaj","first_name":"Shqipe","description":"Shqipe Gjocaj \u00ebsht\u00eb aktiviste feministe, njoh\u00ebse e \u00e7\u00ebshtjeve gjinore, dhe gazetare e pavarur. Pun\u00ebn e saj e zhvillon n\u00eb organizata joqeveritare dhe medie p\u00ebrmes hulumtimit, hartimit t\u00eb politikave gjinore, dhe shkrimit rreth \u00e7\u00ebshtjeve gjinore dhe t\u00eb drejtave t\u00eb njeriut. Ajo \u00ebsht\u00eb kolumniste n\u00eb Prishtina Insight\/BIRN. Shkrimet e saj jan\u00eb botuar po ashtu n\u00eb Kosovo2.0, sbunker, Balkan Insight, dhe Reuters. Ne vitin 2017 ajo ka qen\u00eb bursiste n\u00eb Burs\u00ebn Ballkanike p\u00ebr Ekselenc\u00eb n\u00eb Gazetari. Ajo \u00ebsht\u00eb p\u00ebrfituese e programit t\u00eb K2.0, Bursa n\u00eb Gazetari p\u00ebr t\u00eb Drejta t\u00eb Njeriut (cikli 2019)."}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5798","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/480"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5798"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5798\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":8774,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5798\/revisions\/8774"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/8772"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5798"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5798"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5798"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/ppma_author?post=5798"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}