{"id":5881,"date":"2020-05-05T10:46:39","date_gmt":"2020-05-05T08:46:39","guid":{"rendered":"https:\/\/sbunker.org\/?p=5881"},"modified":"2024-10-18T10:49:21","modified_gmt":"2024-10-18T08:49:21","slug":"mbulimi-medial-i-tragjedive","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/sbunker.org\/en\/opinion\/mbulimi-medial-i-tragjedive\/","title":{"rendered":"Mbulimi medial i tragjedive"},"content":{"rendered":"<div class=\"news-left\">\n<p>Dje, n\u00eb or\u00ebn e pasdites, nj\u00eb i ri gjeti vdekjen derisa ndodhej n\u00eb karantin\u00ebn 14 ditore, mas\u00eb kjo q\u00eb ishte vendosur nga Qeveria e Kosov\u00ebs kund\u00ebr p\u00ebrhapjes s\u00eb pandemis\u00eb, COVID-19. Lajmin e m\u00ebsuam nga mediat online. U b\u00eb e ditur me em\u00ebr dhe mbiem\u00ebr p\u00ebr k\u00eb b\u00ebhej fjal\u00eb, u publikua fotografia e tij, madje u kuptua edhe diagnoza e tij sh\u00ebndet\u00ebsore. Nuk pati privat\u00ebsi as p\u00ebr familjen e t\u00eb ndjerit. Mungesa e ndjeshm\u00ebris\u00eb p\u00ebr \u2018publicitetin\u2019 e k\u00ebtij lajmi, gjat\u00eb k\u00ebsaj kohe izolimi, vet\u00ebm\u00a0<em>\u00e7<\/em>ka i kontribuon m\u00eb shum\u00eb rritjes s<em>\u00eb shqet\u00ebsimit<\/em>. Dhe sikur kjo nuk mjaftoi, dhe ky rast u fut edhe n\u00eb mullirin e luft\u00ebs politike, nd\u00ebrkoh\u00eb q\u00eb akuzat po sillen posht\u00eb e lart.<\/p>\n<p>\u00cbsht\u00eb me r\u00ebnd\u00ebsi t\u00eb theksohet se \u2018vet\u00ebvrasja\u2019 si\u00a0<em>\u00e7<\/em>do fenomen tjet\u00ebr shoq\u00ebror, \u00ebsht\u00eb tejet kompleks dhe shum\u00ebdimenional, rrjedhimisht nuk mund t\u00eb gjykohet vet\u00ebm nga nj\u00eb k\u00ebnd si t\u00ebr\u00ebsi<em>.<\/em>\u00a0Faktor\u00eb t\u00eb shumt\u00eb e t\u00eb ndrysh\u00ebm mund t\u2019i \u00e7ojn\u00eb njer\u00ebzit drejt\u00eb fatalitetit. Me vet\u00ebvrasjen si fenomen jan\u00eb marr\u00eb shum\u00eb disiplina t\u00eb shkencave shoq\u00ebrore dhe ka qen\u00eb preokupim edhe i filozof\u00ebve, q\u00eb nga Platoni e deri te Kamyja dhe vazhdon edhe sot t\u00eb jet\u00eb nj\u00eb nd\u00ebr temat m\u00eb enigmatike dhe nj\u00ebkoh\u00ebsisht edhe m\u00eb sfidueset p\u00ebr shoq\u00ebrit\u00eb\u00a0n\u00eb bot\u00eb. Sipas nj\u00eb numri t\u00eb konsideruesh\u00ebm shkollar\u00ebsh t\u00eb mediave, psikolog\u00ebve e sociolog\u00ebve, publiciteti i \u2018vet\u00ebvrasjeve\u2019 ndikon negativisht n\u00eb gjendjen emocionale t\u00eb njer\u00ebzve, dhe b\u00ebhet edhe m\u00eb i rreziksh\u00ebm sidomos p\u00ebr grupet q\u00eb jan\u00eb m\u00eb t\u00eb cenueshme. N\u00eb sociologji, ky fenomen njihet si &#8220;Werther Effect&#8221;, ose efekti i ngjitjes (<em>suicide contagion<\/em>). Nd\u00ebrlidhja shkak\u00ebsore e mediave me fenomenin e vet\u00ebvrasjeve nuk \u00ebsht\u00eb shpikje e re. Kjo hipotez\u00eb daton qysh n\u00eb shekullin e 18-t\u00eb, me publikimin e vepr\u00ebs \u201cVuajtjet e djaloshit Verter\u201d\u00a0<em>(Die Leiden des jungen Werthers)<\/em>, t\u00eb shkrimtarit gjerman, Johan Wolfgang von Goethe, n\u00eb vitin\u00a0<em>1774<\/em>. Ky lib\u00ebr i shkruar n<em>\u00eb form\u00eb let\u00ebrk\u00ebmbimesh,\u00a0<\/em>pati jehon\u00eb t\u00eb madhe n\u00eb publik dhe do t\u00eb njihet m\u00eb von\u00eb edhe si nj\u00ebri nd\u00ebr librat m\u00eb t\u00eb spikatur t\u00eb let\u00ebrsis\u00eb gjermane t\u00eb shekullit 18-t\u00eb. Nj\u00ebkoh\u00ebsisht do t\u00eb mbahet mend edhe si nj\u00eb lib\u00ebr i ndaluar.<\/p>\n<p>Libri n\u00eb fjal\u00eb flet p\u00ebr nj<em>\u00eb histori\u00a0<\/em>t\u00eb pafat dashurie, n\u00eb t\u00eb cilin ndodhej personazhi i quajtur Werther, i cili, duke mos mundur t\u00eb b\u00ebhet bashk\u00eb me vajz\u00ebn q\u00eb e do, Charlotten, e cila ishte e fejuar p\u00ebr nj\u00eb tjet\u00ebr, p\u00ebrfundon duke kryer vet\u00ebvrasje. Libri do t\u00eb arrinte majat e suksesit, por edhe do t\u00eb prodhonte kund\u00ebrefektin, duke rritur k\u00ebshtu numrin e vet\u00ebvrasjeve menj\u00ebher\u00eb pas publikimit. Sipas t\u00eb dh\u00ebnave t\u00eb mbledhura nga autoritetet e koh\u00ebs, tregon sociologu David P. Philips, shum\u00eb njer\u00ebz n\u00eb momentet fatale t\u00eb tyre u gjet\u00ebn me fragmente t\u00eb shk\u00ebputura t\u00eb librit n\u00eb xhep, ose edhe t\u00eb veshur nj\u00ebjt\u00eb si personazhi Werther, xhaket\u00eb blu, pantallona jeshile dhe k\u00ebmish\u00eb t\u00eb hapur.\u00a0<em>I ndjer\u00eb n\u00eb faj dhe nj<\/em>\u00ebkoh\u00ebsisht i\u00a0<em>shokuar\u00a0<\/em>rreth k\u00ebtyre ngjarjeve, vet\u00eb Goethe do t\u00eb shkruante: \u00a0&#8220;<em>Sapo iu g\u00ebzova arritjes sime p\u00ebr t\u00eb shnd\u00ebrruar realitetin n\u00eb poezi, miqt\u00eb e mi e keqkuptuan duke menduar q\u00eb t\u00eb shnd\u00ebrrojn\u00eb poezin\u00eb n\u00eb realitet, duke u pajtuar me \u00a0vepr\u00ebn, duke e luajtur at\u00eb dhe duke i dh\u00ebn\u00eb fund jet\u00ebs<\/em>\u201d. Botimi i k\u00ebsaj vepre do t\u00eb ndalohej m\u00eb von\u00eb n\u00eb Danimark\u00eb, Itali dhe Gjermani.<\/p>\n<p>Q\u00eb nga ajo koh\u00eb, do t\u00eb kalonin plot 200 vite, kur kjo tem\u00eb do t\u00eb rikthehej edhe nj\u00ebher\u00eb m\u00eb fuqish\u00ebm n\u00eb spektrin akademik n\u00eb vitin 1974. Sociologu, David P.Phillips do t\u00eb sfidonte gjetjet e Emil Durkhemit, sipas t\u00eb cilit lidhja e publicitetit t\u00eb k\u00ebtyre rasteve n\u00eb media nuk ishte aq shqet\u00ebsues n\u00eb nivel nacional. Phillips do t\u00eb paraqiste t\u00eb dh\u00ebna empirike q\u00eb do t\u00eb mb\u00ebshtetnin edhe m\u00eb fuqish\u00ebm shkakshm\u00ebrin\u00eb q\u00eb mund t\u00eb prodhoj\u00eb publiciteti i madh i k\u00ebtyre rasteve n\u00eb rritjen e vet\u00ebvrasjeve. Sipas gjetjeve t\u00eb tij, sa m\u00eb shum\u00eb i b\u00ebhet publicitet k\u00ebtyre lajmeve, aq m\u00eb shum\u00eb rritet shkalla e vet\u00ebvrasjeve. Si shembull, ai analizoi raportimin e faqeve t\u00eb para t\u00eb gazetave t\u00eb rastit t\u00eb Daniel Burros, liderit t\u00eb\u00a0<em>Ku Klux Klan<\/em>, i cili kreu vet\u00ebvrasje n\u00eb vitin 1965. \u00a0Pas vet\u00ebm 1 muaji t\u00eb raportimit t\u00eb k\u00ebtij lajmi, numri i vet\u00ebvrasjeve do t\u00eb rritej p\u00ebr 1710 raste. Shum\u00eb shembuj t\u00eb tjer\u00eb m\u00eb von\u00eb p\u00ebrgjat\u00eb historis<em>\u00eb<\/em>, e sidomos pas vet\u00ebvrasjeve t\u00eb njer\u00ebzve t\u00eb famsh\u00ebm, do t\u00eb p\u00ebrforconin edhe m\u00eb shum\u00eb hipotez\u00ebn e tij.<\/p>\n<p>Pas k\u00ebsaj, institucione dhe organizata t\u00eb ndryshme nd\u00ebrkomb\u00ebtare n\u00eb shtete t\u00eb ndryshme t\u00eb bot\u00ebs do t\u00eb hartonin politika e ligje, udh\u00ebzues e rekomandime p\u00ebr mediat sesi t\u00eb raportohet p\u00ebr k\u00ebto raste. Udh\u00ebzuesi i Organizat\u00ebs Bot\u00ebrore t\u00eb Sh\u00ebndet\u00ebsis\u00eb, i publikuar n\u00eb vitin 2008 dhe i p\u00ebrdit\u00ebsuar n\u00eb vitin 2017, u rekomandon mediave q\u00eb t\u00eb evitojn\u00eb p\u00ebrdorimin e em\u00ebrimit \u2018vet\u00ebvrasje\u2019 n\u00eb titujt e gazetave, t\u00eb mos p\u00ebrshkruhet metoda sesi \u00ebsht\u00eb kryer akti, t\u00eb mos publikohen fotografi apo video nga vend i ngjarjes e nj\u00eb mori rekomandimesh t\u00eb tjera. Rastet e tilla, ku jan\u00eb t\u00eb nevojshme p\u00ebr raportim dhe informim t\u00eb publikut, \u00a0rekomandohet t\u00eb p\u00ebrcillen me kujdes t\u00eb shtuar, pa dh\u00ebn\u00eb shum\u00eb detaje rreth ngjarjes dhe me p\u00ebrshkrimi sa m\u00eb sip\u00ebrfaq\u00ebsor. Nj\u00eb kampanj\u00eb e suksesshme p\u00ebr mediat, e inicuar nga Asosacioni Austriak p\u00ebr Parandalimin e Vet\u00ebvrasjeve (\u00d6VSKK) n\u00eb vitit 1987 n\u00eb Austri, do t\u00eb jepte rezultate t\u00eb jasht\u00ebzakonshme duke sh\u00ebnuar uljen e shkall\u00ebs s\u00eb vet\u00ebvrasjeve p\u00ebr 80%, vet\u00ebm pas p\u00ebrdorimit t\u00eb udh\u00ebzuesve nga ana e mediave rreth mos raportimit t\u00eb k\u00ebtyre rasteve.<\/p>\n<p>P\u00ebrgjat\u00eb viteve, n\u00eb Kosov\u00eb me dhjet\u00ebra raste t\u00eb tilla p\u00ebrcillen nga mediat n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb shum\u00eb eksplicite, duke mos i marr\u00eb parasysh fare rekomandimet e Organizat\u00eb Bot\u00ebrore t\u00eb Sh\u00ebndet\u00ebsis\u00eb. Ella Arensman, ish kryetare e Asosacionit Nd\u00ebrkomb\u00ebtar p\u00ebr Parandalimin e Vet\u00ebvrasjeve (IASP), i sheh mediat si faktor\u00ebt ky<em>\u00e7<\/em>\u00a0q\u00eb mund t\u00eb kontribuojn\u00eb n\u00eb parandalimin e vet\u00ebvrasjeve, andaj edhe roli i tyre \u00ebsht\u00eb jasht\u00ebzakonisht i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm. \u00a0M\u00eb shum\u00eb se kurr\u00eb sot kemi nevoj\u00eb p\u00ebr mb\u00ebshtetjen e mediave.<\/p>\n<p>Heronj jan\u00eb ata q\u00eb i kontribuojn\u00eb sot\u00a0<em>\u00e7<\/em>do tentative p\u00ebr t\u00eb zbutur gjendjen, e cila \u00ebsht\u00eb krijuar si rezultat i pandemis\u00eb. Fenomeni i vet\u00ebvrasjeve mbetet sfid\u00eb p\u00ebr shum\u00eb vende edhe m\u00eb t\u00eb zhvilluara se Kosova, por b\u00ebhet edhe m\u00eb sfid\u00eb n\u00eb k\u00ebt\u00eb koh\u00eb kur njer\u00ebzit jan\u00eb t\u00eb izoluar dhe mund\u00ebsit\u00eb e tyre t\u00eb l\u00ebvizjes jan\u00eb ende t\u00eb kufizuara. Kur \u00ebsht\u00eb puna te sh\u00ebndeti mendor dhe jeta e njer\u00ebzve, duhet t\u00eb hiqet dor\u00eb nga ngarendja p\u00ebr shikueshm\u00ebri dhe informimi sa m\u00eb eksplicit t\u00eb audienc\u00ebs.<\/p>\n<\/div>\n<div class=\"news-right\">\n<div class=\"post\">\n<p class=\"author\">\n<\/div>\n<\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Dje, n\u00eb or\u00ebn e pasdites, nj\u00eb i ri gjeti vdekjen derisa ndodhej n\u00eb karantin\u00ebn 14 ditore, mas\u00eb kjo q\u00eb ishte vendosur nga Qeveria e Kosov\u00ebs kund\u00ebr p\u00ebrhapjes s\u00eb pandemis\u00eb, COVID-19. Lajmin e m\u00ebsuam nga mediat online. U b\u00eb e ditur me em\u00ebr dhe mbiem\u00ebr p\u00ebr k\u00eb b\u00ebhej fjal\u00eb, u publikua fotografia e tij, madje u [&hellip;]<\/p>","protected":false},"author":513,"featured_media":8396,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[9],"tags":[976,1410,1409],"ppma_author":[1408],"class_list":["post-5881","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-opinion","tag-media","tag-tragjedi","tag-vetevrasje"],"authors":[{"term_id":1408,"user_id":513,"is_guest":0,"slug":"saranda-pajaziti","display_name":"Saranda Pajaziti","avatar_url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/f4af994b9080e30953a3e4887e9bf125a33bc2c58863de0e5e6da607851dd7a4?s=96&d=mm&r=g","user_url":"","last_name":"Pajaziti","first_name":"Saranda","description":""}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5881","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/513"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5881"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5881\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":8621,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5881\/revisions\/8621"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/8396"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5881"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5881"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5881"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/ppma_author?post=5881"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}