{"id":6047,"date":"2021-12-17T12:47:42","date_gmt":"2021-12-17T10:47:42","guid":{"rendered":"https:\/\/sbunker.org\/?p=6047"},"modified":"2024-10-17T12:50:08","modified_gmt":"2024-10-17T10:50:08","slug":"parlamenti-eshte-vox-populi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/sbunker.org\/en\/opinion\/parlamenti-eshte-vox-populi\/","title":{"rendered":"Parlamenti \u00ebsht\u00eb vox populi"},"content":{"rendered":"
\n

Parlamenti nuk \u00ebsht\u00eb kongres i ambasador\u00ebve me interesa dhe armiq\u00ebsi t\u00eb ndryshme, t\u00eb cilat\u00a0 duhet t\u2019i mbajn\u00eb secili si agjent dhe avokat, kund\u00ebr agjent\u00ebve dhe avokat\u00ebve t\u00eb tjer\u00eb; por parlamenti \u00ebsht\u00eb nj\u00eb asamble diskutimi e nj\u00eb kombi, me interes p\u00ebr t\u00eb gjith\u00eb; ku q\u00ebllimet dhe paragjykimet lokale nuk duhet t\u00eb udh\u00ebzojn\u00eb, por e mira e p\u00ebrgjithshme q\u00eb rezulton nga arsyeja e p\u00ebrgjithshme e t\u00ebr\u00ebsis\u00eb<\/em><\/p>\n

(Edmond Burke)<\/p>\n

T\u00eb kuptuarit e Parlamentit<\/strong><\/p>\n

Parlamenti \u00ebsht\u00eb nj\u00eb komponent themelor i qeverisjes demokratike. Sipas kuptimit modern, parlamenti dhe kushtetuta cil\u00ebsohen si elemente afirmative t\u00eb shtetit liberal. Paraardh\u00ebs t\u00eb tyre ishin asamblet\u00eb k\u00ebshilluese mbret\u00ebrore dhe\u00a0cartat<\/em>\u00a0e shkruara q\u00eb kufizonin pushtetin e monarkut dhe me kalimin e koh\u00ebs e kan\u00eb forcuar reciprokisht nj\u00ebra-tjetr\u00ebn. Pushteti n\u00eb kushtetutat moderne \u00ebsht\u00eb i arkitekturuar sipas parimit t\u00eb ndarjes s\u00eb pushtetit n\u00eb tri deg\u00eb t\u00eb qeverisjes: legjislativ, ekzekutiv dhe gjyq\u00ebsor. Parlamenti, q\u00eb ushtron pushtetin legjislativ, \u00ebsht\u00eb institucion i domosdosh\u00ebm i cili pasqyrohet n\u00eb vet\u00eb p\u00ebrkufizimin e demokracis\u00eb si form\u00eb e qeverisjes nga njer\u00ebzit. Me q\u00ebllim t\u00eb pjes\u00ebmarrjes n\u00eb qeverisjen e vendit, njer\u00ebzit k\u00ebrkojn\u00eb nj\u00eb mekaniz\u00ebm p\u00ebr p\u00ebrfaq\u00ebsimin e tyre, p\u00ebrmes t\u00eb cilit ushtrojn\u00eb ndikim n\u00eb politik\u00ebb\u00ebrjen e vendit dhe\u00a0 mbik\u00ebqyrjen e zbatimit t\u00eb saj.<\/p>\n

Parlamenti pik\u00ebrisht i sh\u00ebrben k\u00ebtij funksioni, pasi n\u00eb radh\u00ebt e tij ka nj\u00eb spekt\u00ebr t\u00eb gjer\u00eb t\u00eb opinionit politik t\u00eb nj\u00eb vendi dhe si i till\u00eb \u00ebsht\u00eb forumi kryesor p\u00ebr debat mbi \u00e7\u00ebshtjet vitale. Institucioni i parlamentit kuptohet si nj\u00eb demonstrim i pluralizmit, toleranc\u00ebs, diversitetit dhe\u00a0 kund\u00ebrshtimit, por edhe si vend p\u00ebr kompromis dhe nd\u00ebrtim konsensusi. An\u00ebtar\u00ebt e parlamentit veprojn\u00eb n\u00eb em\u00ebr t\u00eb grupeve specifike gjeografike, etnike, fetare, politike, gjinore ose t\u00eb tjera dhe p\u00ebrpiqen t\u00eb sigurojn\u00eb q\u00eb interesat e k\u00ebtyre grupeve t\u00eb p\u00ebrfaq\u00ebsohen n\u00eb nivel komb\u00ebtar.<\/p>\n

Pushteti parlamentar n\u00ebnkupton kompetencat e parlamentit si organ p\u00ebrfaq\u00ebsues, ligjv\u00ebn\u00ebs, mbik\u00ebqyr\u00ebs dhe zgjedhor. Ky pushtetet ka dy aspekte: (1) de jure q\u00eb p\u00ebrcaktohet nga prerogativat q\u00eb kushtetuta dhe aktet e tjera ligjore i japin parlamentit; dhe (2) de facto, q\u00eb \u00ebsht\u00eb aft\u00ebsia \u00a0p\u00ebr t\u2019i p\u00ebrkthyer n\u00eb veprim prerogativat ligjore. P\u00ebr shembull, parlamenti mund t\u00eb ket\u00eb pushtetin de jure p\u00ebr t\u00eb iniciuar nj\u00eb projektligj, por pushteti de facto \u00ebsht\u00eb kur deputet\u00ebt hartojn\u00eb apo miratojn\u00eb at\u00eb. M\u00ebnyra e ushtrimit t\u00eb pushtetit parlamentar, ndikimi n\u00eb politik\u00ebb\u00ebrje dhe nd\u00ebrveprimi me institucionet tjera, sidomos me qeverin\u00eb, jan\u00eb elementet kryesore n\u00eb baz\u00eb t\u00eb t\u00eb cilave b\u00ebhet klasifikimi i parlamenteve. Lidhur me k\u00ebt\u00eb, autori\u00a0 Mezy identifikon disa tipa t\u00eb parlamentit: (1) i fort\u00eb, kur ai ka mandat t\u00eb modifikoj\u00eb dhe t\u00eb refuzoj\u00eb propozimet e politikave; (2) modest, kur\u00a0 nuk ka kapacitet p\u00ebr t\u2019i refuzuar propozimet e politikave, por mund t’i modifikoj\u00eb ato; dhe (3) margjinal, kur parlamenti as nuk mund t\u2019i modifikoj\u00eb dhe as t\u2019i refuzoj\u00eb propozimet e politikave.<\/p>\n

Nd\u00ebrsa, lidhur me dimensionet e pun\u00ebs parlamentare, sipas Max Weber, jan\u00eb dy lloje t\u00eb parlamenteve: (1) modeli Westminster apo parlamentet deliberative\/diskutuese, t\u00eb fokusuara kryesisht n\u00eb debate parlamentare, debate t\u00eb ashpra mes mazhoranc\u00ebs dhe opozit\u00ebs; dhe (2) modeli i Bundestagut apo parlamentet e pun\u00ebs, t\u00eb cilat m\u00eb shum\u00eb jan\u00eb t\u00eb fokusuara n\u00eb ndryshimin dhe p\u00ebrmir\u00ebsimin e legjislacionit n\u00ebp\u00ebrmjet mbledhjeve t\u00eb komisioneve me dyer t\u00eb mbyllura. Secili parlament padyshim p\u00ebrmban t\u00eb integruara dy dimensionet, por organizimi i tij i ve\u00e7ant\u00eb mund t\u00eb tregoj\u00eb nj\u00eb stil t\u00eb preferuar t\u00eb tij: at\u00eb diskutues apo at\u00eb t\u00eb pun\u00ebs. Kurse, faktor\u00ebt ky\u00e7 q\u00eb ndikojn\u00eb n\u00eb dinamik\u00ebn parlamentare jan\u00eb: prerogativat ligjor\u00eb, sistemi i komisioneve parlamentare; relacioni me qeverin\u00eb, burimet e mjaftueshme, stafi profesional dhe prioritetet individuale t\u00eb deputet\u00ebve.<\/p>\n

\u00a020 vjet t\u00eb parlamentarizmit n\u00eb Kosov\u00eb<\/strong><\/p>\n

Nj\u00ebzet vjet me par\u00eb, m\u00eb 10 dhjetor 2001, ishte themeluar Kuvendi i Kosov\u00ebs, p\u00ebrkat\u00ebsisht legjislatura e par\u00eb, n\u00eb kuad\u00ebr t\u00eb struktur\u00ebs se institucioneve t\u00eb p\u00ebrkohshme vet\u00ebqeveris\u00ebse.\u00a0 Gjat\u00eb periudh\u00ebs se administrimit nd\u00ebrkomb\u00ebtar, kompetencat e Kuvendit, sikur edhe t\u00eb institucioneve t\u00eb tjera, ishin t\u00eb limituara dhe kjo kishte impakt edhe n\u00eb jet\u00ebn parlamentare. Kryeadministratori\u00a0 nd\u00ebrkomb\u00ebtar\u00a0 kishte t\u00eb drejt\u00eb ta shp\u00ebrndante Kuvendin, t\u2019i shpallte ligjet dhe ta p\u00ebrdorte t\u00eb drejt\u00ebn e vetos ndaj ligjeve t\u00eb Kuvendit.<\/p>\n

Miratimi i kushtetut\u00ebs, pas shpalljes s\u00eb pavar\u00ebsis\u00eb, mund\u00ebsoi krijimin e baz\u00ebs ligjore p\u00ebr \u00a0pavar\u00ebsin\u00eb dhe fuqizimin e \u00a0institucioneve qeveris\u00ebse, p\u00ebrfshir\u00eb k\u00ebtu edhe Kuvendin. Kosova p\u00ebr nga forma e shtetit \u00ebsht\u00eb republik\u00eb demokratike, nd\u00ebrsa p\u00ebr nga forma e qeverisjes \u00ebsht\u00eb demokraci parlamentare\/kushtetuese. Por, demokracis\u00eb parlamentare i \u00ebsht\u00eb mbivendosur demokracia konsociacionale. Sipas Lijphart, \u201cdemokracia konsociacionale p\u00ebrkufizohet si nj\u00eb marr\u00ebveshje akomoduese p\u00ebr ndarjen e pushtetit, q\u00eb p\u00ebrfshin t\u00eb gjitha grupet e r\u00ebnd\u00ebsishme n\u00eb institucionet legjislative dhe ekzekutive dhe nj\u00eb marr\u00ebveshje q\u00eb promovon proporcionalitetin brenda administrat\u00ebs publike dhe sistemin zgjedhor propocional.\u201d Modelimet kushtetuese lidhur me vendet e garantuara n\u00eb Kuvendit; zgjedhjen e qeveris\u00eb; t\u00eb drejtat e komuniteteve; legjislacionin me interes vital; procedur\u00ebn e amendamentimit t\u00eb kushtetut\u00ebs, p\u00ebrb\u00ebrjen e institucioneve shtet\u00ebrore, jan\u00eb elemente t\u00eb demokracis\u00eb konsociaconale n\u00eb Kosov\u00eb.<\/p>\n

Kuvendi, \u00a0si organ p\u00ebrfaq\u00ebsues i qytetar\u00ebve \u00ebsht\u00eb organi m\u00eb i lart\u00eb kushtetut\u00ebdh\u00ebn\u00ebs \u00a0dhe legjislativ n\u00eb sistemin juridik t\u00eb Republik\u00ebs s\u00eb Kosov\u00ebs, legjitimiteti i t\u00eb cilit buron drejtp\u00ebrdrejt nga vullneti i popullit, i shprehur n\u00ebp\u00ebrmjet zgjedhjeve t\u00eb p\u00ebrgjithshme parlamentare. Pra ai \u00ebsht\u00eb\u00a0vox populi.<\/em>\u00a0N\u00eb nj\u00eb demokraci parlamentare, ky \u00ebsht\u00eb subjekti m\u00eb i lart\u00eb drejtues i veshur me nj\u00eb shum\u00ebllojshm\u00ebri te kompetencave, q\u00eb n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn koh\u00eb i n\u00ebnshtrohet parimit\u00a0 t\u00eb ndarjes s\u00eb pushteteve dhe kontrollit e balancimit nd\u00ebrmjet tyre. (GJK, KO103\/14). N\u00ebse e krahasojm\u00eb Kuvendin sipas tipologjive si m\u00eb sip\u00ebr, mund t\u00eb thuhet se Kuvendi i Kosov\u00ebs i takon tipit t\u00eb parlamenteve t\u00eb forta, sepse mund t\u2019i refuzoj\u00eb apo modifikoj\u00eb propozimet e qeveris\u00eb; ka prerogativa t\u00eb gjer\u00eb de jure, q\u00eb dallojn\u00eb de facto n\u00eb zbatimin n\u00eb praktik\u00eb. Nd\u00ebrsa, n\u00ebse e krahasojm\u00eb dimensionin e pun\u00ebs, Kuvendi ka integruar edhe modelin diskutues, edhe at\u00eb t\u00eb pun\u00ebs, por me nj\u00eb preferenc\u00eb kah modeli diskutues.<\/p>\n

Zhvillimi i parlamentarizimit n\u00eb Kosov\u00ebn e pavarur ka pasur progres t\u00eb konsideruesh\u00ebm si: miratimin e kushtetut\u00ebs, legjislacionit, agjend\u00ebs s\u00eb reformave evropiane, por edhe debatet e ndryshme, mir\u00ebpo ka pasur edhe pikat e dob\u00ebta si: shp\u00ebrb\u00ebrja e parakohshme e t\u00eb gjitha legjislaturave pas pavar\u00ebsis\u00eb, polarizimet dhe mungesa e konsensusit; vonesat n\u00eb ligjv\u00ebnie; mbik\u00ebqyrje e pamjaftueshme parlamentare apo vonesat n\u00eb zgjedhjen an\u00ebtar\u00ebve t\u00eb organeve publike, jan\u00eb evidentuar n\u00eb vijim\u00ebsi n\u00eb raportet e progresit t\u00eb BE-s\u00eb p\u00ebr vendin. Fuqizimi i pun\u00ebs parlamentare me fokus n\u00eb adresimin e k\u00ebtyre sfidave do t\u00eb ket\u00eb impakt n\u00eb etablimin e Kuvendit n\u00eb organ komptabil sipas kritereve t\u00eb Kopenhag\u00ebs p\u00ebr institucione t\u00eb q\u00ebndrueshme.<\/p>\n<\/div>\n

\n
\n

\n<\/div>\n<\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Parlamenti nuk \u00ebsht\u00eb kongres i ambasador\u00ebve me interesa dhe armiq\u00ebsi t\u00eb ndryshme, t\u00eb cilat\u00a0 duhet t\u2019i mbajn\u00eb secili si agjent dhe avokat, kund\u00ebr agjent\u00ebve dhe avokat\u00ebve t\u00eb tjer\u00eb; por parlamenti \u00ebsht\u00eb nj\u00eb asamble diskutimi e nj\u00eb kombi, me interes p\u00ebr t\u00eb gjith\u00eb; ku q\u00ebllimet dhe paragjykimet lokale nuk duhet t\u00eb udh\u00ebzojn\u00eb, por e mira e […]<\/p>","protected":false},"author":508,"featured_media":8392,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[9],"tags":[972,1376,1355],"ppma_author":[1375],"class_list":["post-6047","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-opinion","tag-kosove","tag-parlamenti","tag-pushteti"],"authors":[{"term_id":1375,"user_id":508,"is_guest":0,"slug":"nur-ceku","display_name":"Nur \u00c7eku","avatar_url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/8643d7f198e49a0139b928330aa0269c197972cf6ac04babd6b5fdd310096cdc?s=96&d=mm&r=g","user_url":"","last_name":"\u00c7eku","first_name":"Nur","description":""}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6047","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/508"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=6047"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6047\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":8511,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6047\/revisions\/8511"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/8392"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=6047"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=6047"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=6047"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/ppma_author?post=6047"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}