{"id":7539,"date":"2021-07-16T11:39:44","date_gmt":"2021-07-16T09:39:44","guid":{"rendered":"https:\/\/sbunker.org\/?p=7539"},"modified":"2024-09-11T11:45:40","modified_gmt":"2024-09-11T09:45:40","slug":"lufta-kunder-dizinformatave-dhe-lajmeve-te-rreme-eshte-nje-zgjedhje-te-jemi-apo-te-mos-jemi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/sbunker.org\/en\/analize\/lufta-kunder-dizinformatave-dhe-lajmeve-te-rreme-eshte-nje-zgjedhje-te-jemi-apo-te-mos-jemi\/","title":{"rendered":"Lufta kund\u00ebr dizinformatave dhe lajmeve t\u00eb rreme \u00ebsht\u00eb nj\u00eb zgjedhje \u201ct\u00eb jemi apo t\u00eb mos jemi\u201d!"},"content":{"rendered":"<p><strong>Lufta kund\u00ebr lajmeve t\u00eb rreme dhe dizinformimit \u00ebsht\u00eb shum\u00eb m\u00eb e v\u00ebshtir\u00eb se t\u00eb gjitha masat dhe aktivitetet e nd\u00ebrmarra nd\u00ebrkomb\u00ebtarisht dhe t\u00eb miratuara ose t\u00eb zbatuara n\u00eb vend. \u00cbsht\u00eb nj\u00eb proces kompleks n\u00eb t\u00eb cilin as media, as institucionet, as organizatat e shoq\u00ebris\u00eb civile, t\u00eb pakt\u00ebn individ\u00ebt, nuk mund t\u00eb luftojn\u00eb t\u00eb vet\u00ebm, kurse pasojat mund t\u00eb jen\u00eb shum\u00eb m\u00eb t\u00eb frikshme se k\u00ebto aktualisht.<br \/>\n<\/strong><\/p>\n<p>Dy gazetar\u00eb shqiptar\u00eb\u00a0<a href=\"https:\/\/www.voanews.com\/europe\/quake-rattled-albania-journalists-detained-fake-news-charges-after-falsely-warning\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">u ndaluan<\/a>\u00a0nga policia dhe u mor\u00ebn n\u00eb bised\u00eb informative n\u00eb lidhje me lajmet e transmetuara n\u00eb mediat e tyre m\u00eb 23 shtator 2019, q\u00eb nj\u00eb t\u00ebrmet me nj\u00eb magnitud\u00eb mbi 6 shkall\u00eb pritet t\u00eb godas\u00eb rajonin e Tiran\u00ebs rreth mesnat\u00ebs. Gazetar\u00eb nga media t\u00eb ndryshme, Syri.net dhe Gazeta Shekulli publikuan nj\u00eb lajm n\u00eb t\u00eb cilin ata i b\u00ebnin thirrje popullat\u00ebs q\u00eb t\u00eb linin sht\u00ebpit\u00eb e tyre, gj\u00eb q\u00eb ndodhi, kryesisht p\u00ebr shkak t\u00eb frik\u00ebs nga d\u00ebmet e shkaktuara nga t\u00ebrmeti nj\u00eb dit\u00eb m\u00eb par\u00eb n\u00eb af\u00ebrsi t\u00eb Durr\u00ebsit.<\/p>\n<p>Paniku nga lajmi i rrem\u00eb ishte nj\u00eb arsye e mjaftueshme p\u00ebr t\u00eb ndaluar gazetar\u00ebt, megjith\u00ebse nd\u00ebrkoh\u00eb t\u00eb dy mediat shpejt t\u00ebrhoq\u00ebn lajmet n\u00eb fjal\u00eb. Por megjithat\u00eb, nj\u00eb gj\u00eb tjet\u00ebr u konfirmua &#8211; fuqia e madhe e lajmeve t\u00eb rreme p\u00ebr t\u00eb b\u00ebr\u00eb d\u00ebm.<\/p>\n<p>Ky rrezik, ve\u00e7an\u00ebrisht vjen n\u00eb shprehje n\u00eb koh\u00eb krizash t\u00eb m\u00ebdha, komb\u00ebtare ose globale, stresi i madh kur njer\u00ebzit ndihen t\u00eb pambrojtur, k\u00ebshtu q\u00eb ata arrijn\u00eb n\u00eb nj\u00eb gjendje t\u00eb vet\u00ebmbrojtjes dhe t\u00eb bien pre e pranimit t\u00eb narrativ\u00ebs ose dizinformimit, q\u00eb do t&#8217;i lejoj\u00eb ata t\u00eb ndjehen m\u00eb t\u00eb sigurt t\u00eb pakt\u00ebn p\u00ebr nj\u00eb moment.<\/p>\n<h5><strong>Alarmi n\u00eb nivel global u ndez menj\u00ebher\u00eb<\/strong><\/h5>\n<p>Globalisht, aktor\u00ebt kryesor\u00eb n\u00eb politik\u00ebn nd\u00ebrkomb\u00ebtare dhe organizatat nd\u00ebrkomb\u00ebtare t\u00eb specializuara n\u00eb sh\u00ebndetin publik, si\u00e7 \u00ebsht\u00eb, p\u00ebr shembull Organizata Bot\u00ebrore e Sh\u00ebndet\u00ebsis\u00eb (OBSH), kan\u00eb identifikuar menj\u00ebher\u00eb rreziqet e dizinformimit, lajmeve t\u00eb pasakta ose lajmeve t\u00eb rreme, paralelisht rreziqeve q\u00eb lindin nga viruset gjithsesi, t\u00eb tilla si koronavirusi i ri dhe mutacionet e tij.<\/p>\n<p>Sekretari i P\u00ebrgjithsh\u00ebm i KB-ve Antonio Guterres n\u00eb fazat e hershme t\u00eb pandemis\u00eb m\u00eb 28 maj 2020,\u00a0<a href=\"https:\/\/twitter.com\/antonioguterres\/status\/1243748397019992065?ref_src=twsrc%5Etfw%7Ctwcamp%5Etweetembed%7Ctwterm%5E1243748397019992065%7Ctwgr%5E%7Ctwcon%5Es1_&amp;ref_url=https%3A%2F%2Fwww.un.org%2Fen%2Fun-coronavirus-communications-team%2Fun-tackling-E28098infodemicE28099-misinformation-and-cybercrime-covid-19\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">e quajti<\/a>\u00a0k\u00ebt\u00eb k\u00ebrc\u00ebnim informacioni &#8220;infodemi&#8221; (infodemic), para tij t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn e b\u00ebri njeriu i par\u00eb i OBSH-s\u00eb\u00a0<strong>Tedros Gebresius<\/strong>, kurse UNODOK paralajm\u00ebroi qysh m\u00eb 31 mars, duke njoftuar se OKB-ja po merr hapa p\u00ebr t\u00eb luftuar krime t\u00eb ndryshme t\u00eb lidhura me virusin (&#8220;nga shitja e ila\u00e7eve t\u00eb falsifikuara anti-virus p\u00ebrmes porositjes n\u00eb internet deri n\u00eb sulme kibernetike n\u00eb spitale ose sisteme t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme informacioni&#8221;), por gjithashtu\u00a0<a href=\"https:\/\/www.un.org\/en\/un-coronavirus-communications-team\/un-tackling-%E2%80%98infodemic%E2%80%99-misinformation-and-cybercrime-covid-19\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">\u201ekund\u00ebr p\u00ebrhapjes s\u00eb informacionit t\u00eb rrem\u00eb n\u00eb lidhje me virusin\u201c<\/a>.<\/p>\n<p>N\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn koh\u00eb u publikua se n\u00eb fund t\u00eb muajit mars 2020 [sht\u00eb krijuar faqja e internetit\u00a0<a href=\"https:\/\/www.un.org\/en\/coronavirus\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">\u201eP\u00ebrgjigje p\u00ebr Kovid 19 \u201c<\/a>, kurse OBSH-ja hapi faqen e internetit &#8220;Shkat\u00ebrruesi i miteve&#8221; (Mythbuster) ose\u00a0<a href=\"https:\/\/www.who.int\/emergencies\/diseases\/novel-coronavirus-2019\/advice-for-public\/myth-busters\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">\u201eK\u00ebshilla p\u00ebr publikun n\u00eb lidhje me Kovid 19: shkat\u00ebrruesi i miteve\u201c<\/a>.<\/p>\n<p>Pas k\u00ebsaj pasuan nj\u00eb seri fushatash publike nd\u00ebrkomb\u00ebtare. Nj\u00ebra prej tyre \u00ebsht\u00eb\u00a0<a href=\"https:\/\/pledgetopause.org\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">\u043afushata e KB-ve \u201ePauzo\u201c<\/a>, e cila i k\u00ebshillon njer\u00ebzit t\u00eb mendojn\u00eb p\u00ebr disa gj\u00ebra para se t\u00eb ndajn\u00eb informacionin (&#8220;burimin e informacionit&#8221;, &#8220;kur \u00ebsht\u00eb botuae&#8221;, &#8220;kush m\u00eb d\u00ebrgoi materialin&#8221;, &#8220;pse ta ndaj me t\u00eb tjer\u00ebt&#8221;). ..). Pik\u00ebrisht kjo fushat\u00eb \u2013\u00a0<a href=\"https:\/\/www.un.org\/sites\/un2.un.org\/files\/press_release_pause_campaign_final_1_july.pdf\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">e njoftuar koh\u00ebt e fundit nga KB-ja<\/a>\u00a0\u2013 q\u00eb, sipas hulumtimit nga instituti i famsh\u00ebm MIT (Instituti i Teknologjis\u00eb i Masa\u00e7usetsit), n\u00eb Shtetet e Bashkuara dhe Britanin\u00eb e Madhe, ndihmoi n\u00eb ngadal\u00ebsimin e p\u00ebrhapjes s\u00eb dizinformatave dhe lajmeve t\u00eb rreme.<\/p>\n<h5><strong>Kontrollimi i fakteve \u00ebsht\u00eb i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm si p\u00ebr mediat ashtu edhe p\u00ebr rrjetet sociale<\/strong><\/h5>\n<p>Nd\u00ebr kund\u00ebrmasat e informacionit ishte forcimi i mekanizmit t\u00eb kontrollit\/verifikimit t\u00eb fakteve, i cili u zhvillua n\u00eb dy nivele. Nj\u00eb nivel u mor n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb autonome nga an\u00ebtar\u00ebt tashm\u00eb t\u00eb verifikuar t\u00eb Rrjetit Nd\u00ebrkomb\u00ebtar t\u00eb Verifikuesve t\u00eb Fakteve (IFCN &#8211; pjes\u00eb e Institutit Pointer), t\u00eb cil\u00ebt, qysh gjat\u00eb pun\u00ebs s\u00eb tyre t\u00eb rregullt, filluan t\u00eb kontrollonin faktet n\u00eb lidhje me informacione t\u00eb ndryshme t\u00eb mediave q\u00eb kishin t\u00eb b\u00ebnin me virusin dhe s\u00ebmundjen.<\/p>\n<p>Niveli i dyt\u00eb ishte nd\u00ebrmarrja e veprimeve t\u00eb p\u00ebrgjegjshme nga kompanit\u00eb q\u00eb sot zot\u00ebrojn\u00eb rrjetet m\u00eb t\u00eb fuqishme sociale, t\u00eb tilla si Facebook, i cili n\u00eb\u00a0<a href=\"https:\/\/about.fb.com\/news\/tag\/misinformation\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb pavarur<\/a>\u00a0vendosi t\u00eb kund\u00ebrshtoj\u00eb dizinformimin n\u00eb dy m\u00ebnyra &#8211; t&#8217;i identifikoj\u00eb automatikisht vet\u00eb ato ose t&#8217;i kontrolloj\u00eb manualisht dhe t&#8217;i heq\u00eb ose err\u00ebsoj\u00eb postimet. Ata zbuluan se p\u00ebr besueshm\u00ebrin\u00eb e procesit, \u00ebsht\u00eb m\u00eb mir\u00eb t\u00eb p\u00ebrdoren sh\u00ebrbimet e serviseve t\u00eb kontrollit t\u00eb fakteve q\u00eb sipas rregullave t\u00eb caktuara t\u00eb krijuara nga Facebook, nd\u00ebrsa p\u00ebrdorin t\u00eb gjitha metodat e kontrollit t\u00eb fakteve, do t\u00eb regjistrojn\u00eb pretendime t\u00eb rreme ose pjes\u00ebrisht t\u00eb rreme n\u00eb postimet. Facebook m\u00eb pas i err\u00ebson ata dhe l\u00eb nj\u00eb lidhje me informacionin p\u00ebr shkakun e err\u00ebsimit. Masa e fundit e marr\u00eb nga Facebook \u00ebsht\u00eb nj\u00eb\u00a0<a href=\"https:\/\/about.fb.com\/news\/2021\/05\/taking-action-against-people-who-repeatedly-share-misinformation\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">paralajm\u00ebrim p\u00ebr gjith\u00eb profilin<\/a>, ku shkruan q\u00eb ky profil vazhdimisht po p\u00ebrhap lajme t\u00eb rreme ose dizinformata. N\u00eb k\u00ebt\u00eb\u00a0<a href=\"https:\/\/www.facebook.com\/journalismproject\/programs\/third-party-fact-checking\/partner-map?__cft__%5b0%5d=AZVRpLPRfOren4paVGyCVTmDUdzeNt6ZUcLTbzB_eBkc4VXCYsKsdaYOD9rrIv_p5Dderb_HeFPYSEqCnNIMPfhNnOGAotX2djuhDVBal4O8dipy-RxeVCPYgpGZwebRGI2pElKviBJCq86-Fwa2MhrpPvxEtguPfGyNarGfHIvKSjea2LXN6nefJPgCClJmO9A&amp;__tn__=-UK-R\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">rrjet nd\u00ebrkomb\u00ebtar<\/a>\u00a0t\u00eb &#8220;kontrolluesve t\u00eb fakteve&#8221; q\u00eb kan\u00eb nj\u00eb marr\u00ebveshje bashk\u00ebpunimi me Facebook nga gushti i kaluar \u00ebsht\u00eb edhe &#8220;V\u00ebrtetmat\u00ebs&#8221; (Vistinomer), e vetmja media e verifikuar nga ana e IFCN-s\u00eb q\u00eb kontrollon faktet n\u00eb RMV.<\/p>\n<h5><strong>Lajmi i rrem\u00eb t\u00eb vret<\/strong><strong>!<\/strong><\/h5>\n<p>Pandemia gjat\u00eb vitit 2020 dhe 2021 me p\u00ebrhapjen e koronavirusit \u00ebsht\u00eb shembulli m\u00eb i fundit i k\u00ebtij fenomeni t\u00eb vjet\u00ebr, tani i shfaqur n\u00eb nj\u00eb form\u00eb t\u00eb re, i cili mund t\u00eb analizohet edhe n\u00eb RMV, sepse efektet n\u00eb shoq\u00ebrin\u00eb maqedonase jan\u00eb t\u00eb dukshme. \u0412\u0430\u0436\u043d\u043e \u0435 \u0434\u0430 \u0441\u0435 \u0438\u0441\u0442\u0430\u043a\u043d\u0435 \u0434\u0435\u043a\u0430 \u00cbsht\u00eb e r\u00ebnd\u00ebsishme t\u00eb theksohet se\u00a0<a href=\"https:\/\/www.facebook.com\/dw.macedonian\/posts\/3019187874793107?__cft__%5b0%5d=AZWKnJIITQPKXnhGBXZCLgVYOJddP-RJiXgLzLchXVjF6OG-1F_kRdTZkEGqfPzDpb730t1Aq3MwV99iR58ONMpvQwaEzuVFRLMrBKtl_XJl_iQkLBMIkZt61T44YBU22kCNv9GsNt7LdgJtaMJK8Iqu&amp;__tn__=%2CO%2CP-R\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">lajmet e rreme mund t\u00eb vrasin<\/a>! Dhe kjo \u00ebsht\u00eb provuar jo vet\u00ebm gjat\u00eb pandemis\u00eb, por gjat\u00eb gjith\u00eb historis\u00eb shekullore t\u00eb dizinformimit, e cila n\u00eb vendin ton\u00eb, p\u00ebr shembull, mund t\u00eb shihej gjat\u00eb nj\u00eb krize tjet\u00ebr, at\u00eb t\u00eb vitit 2001. Nj\u00eb nga burimet m\u00eb relevante mund t\u00eb konsiderohet libri\u00a0<a href=\"https:\/\/macedonianhistory.ca\/Stefov_Risto\/Svedoshtva%20-%202001%20-%20e-book%20Macedonian.pdf\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">D\u00ebshmi 2001<\/a>\u00a0nga gjenerali tani i ndjer\u00eb Pande Petrovski, n\u00eb at\u00eb koh\u00eb Shef i Shtabit t\u00eb P\u00ebrgjithsh\u00ebm t\u00eb ARM (shih f.88, f.91, f.194 &#8230;).<\/p>\n<p>Kjo \u00ebsht\u00eb arsyeja pse lufta kund\u00ebr dizinformimit \u00ebsht\u00eb kaq e r\u00ebnd\u00ebsishme, sepse nuk b\u00ebhet fjal\u00eb vet\u00ebm p\u00ebr nj\u00eb \u00e7\u00ebshtje mediatike ose si \u00ebsht\u00eb orientuar nj\u00eb sistem mediatik, por \u00ebsht\u00eb nj\u00eb \u00e7\u00ebshtje shum\u00eb m\u00eb e r\u00ebnd\u00ebsishme dhe m\u00eb e madhe, e cila \u00ebsht\u00eb kryesisht politike, dhe e cila, th\u00ebn\u00eb thjesht, shnd\u00ebrrohet n\u00eb nj\u00eb luft\u00eb t\u00eb forcave pro-demokratike kund\u00ebr atyre anti-demokratike.<\/p>\n<p>N\u00eb fakt, problemi me dizinformatat dhe lajmet e rreme \u00ebsht\u00eb nj\u00eb lloj i ri lufte dhe 75 p\u00ebrqind e qytetar\u00ebve t\u00eb Ballkanit Per\u00ebndimor bien dakord p\u00ebr k\u00ebt\u00eb, kurse sipas t\u00eb nj\u00ebjtit\u00a0<a href=\"https:\/\/www.rcc.int\/securimeter\/database\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">hulumtim<\/a>\u00a0(Sekjurimetar RSS), madje 82% e qytetar\u00ebve t\u00eb Maqedonis\u00eb s\u00eb Veriut kan\u00eb t\u00eb nj\u00ebjtin mendim.<\/p>\n<p><img decoding=\"async\" class=\"size-full wp-image-11217\" src=\"https:\/\/cdn.respublica.edu.mk\/wp-content\/uploads\/2021\/07\/Borbata-protiv-laznite-vesti-e-izbor-da-se-bide-ili-ne.jpg\" alt=\"Borbata protiv laznite vesti e izbor da se bide ili ne\" \/><\/p>\n<p>Burimi: makfax.com.mk<\/p>\n<h5><strong>Trendet n\u00eb RMV jan\u00eb t\u00eb ngjashme ose t\u00eb nj\u00ebjta me ato globale<\/strong><\/h5>\n<p>Fondacioni Metamorfozis nga Shkupi, i cili \u00ebsht\u00eb gjithashtu botuesi i projektit mediatik &#8220;V\u00ebrtetmat\u00ebs&#8221;, koh\u00ebt e fundit publikoi nj\u00eb analiz\u00eb t\u00eb dizinformimit n\u00eb lidhje me Kovid 19 n\u00eb vendin ton\u00eb. Qysh n\u00eb hyrjen e Analiz\u00ebs n\u00ebnvizohet ky p\u00ebrfundim:<\/p>\n<p>&#8220;Analiza e dizinformimit n\u00eb lidhje me pandemin\u00eb Kovid-19 tregon se forca e tyre varet nga faktor\u00ebt ekzistues shoq\u00ebror\u00eb, t\u00eb cil\u00ebt jan\u00eb t\u00eb favorsh\u00ebm p\u00ebr p\u00ebrhapjen e formave t\u00eb ndryshme t\u00eb manipulimit (kohezioni social, nivelet e arsimit, besimi n\u00eb institucione, shkalla e respektimit t\u00eb t\u00eb drejtave t\u00eb njeriut, midis tjerash edhe liria e shprehjes) dhe se n\u00eb Republik\u00ebn e Maqedonis\u00eb s\u00eb Veriut ekzistonte tashm\u00eb nj\u00eb terren pjellor p\u00ebr p\u00ebrhapjen e infodemis\u00eb edhe p\u00ebrmes strukturave ekzistuese t\u00eb propagand\u00ebs (lidhur me abuzimin n\u00eb kontekstin politik lokal) dhe p\u00ebrmes rrjeteve sociale nga individ\u00eb dhe grupe t\u00eb pand\u00ebrlidhura me qendra t\u00eb etabluara me pushtet. Nj\u00eb pjes\u00eb e madhe e dizinformatave nuk ishin origjinale, por t\u00eb importuara nga sfera globale e medias ose ishin dizinformata nd\u00ebrkufitare, t\u00eb cilat po p\u00ebrhapen n\u00eb rajonin e Ballkanit.&#8221;<\/p>\n<p>P\u00ebrfundimet dhe v\u00ebzhgimet e Analiz\u00ebs u bazuan n\u00eb af\u00ebrsisht 500 dizinformata t\u00eb zbuluara dhe t\u00eb publikuara, nga &#8220;V\u00ebrtetmat\u00ebsi&#8221;, &#8220;CriThink&#8221; dhe nga puna e rregullt e mediave META dhe Portalb, t\u00eb cilat gjithashtu botohen nga &#8220;Metamorfozis&#8221;.<\/p>\n<p>Sa i p\u00ebrket p\u00ebrqindjes s\u00eb dizinformatave n\u00eb lidhje me teorit\u00eb e konspiracionit, kryeson narrativa se &#8220;<em>Pandemia \u00ebsht\u00eb nj\u00eb virus artificial i l\u00ebshuar n\u00eb vendin ton\u00eb<\/em>&#8221; me 9% t\u00eb mostr\u00ebs, pastaj se \u00ebsht\u00eb pun\u00eb e &#8220;<em>nj\u00eb rendi t\u00eb ri bot\u00ebror, mason\u00ebve, antiglobalist\u00ebve<\/em>&#8221; me 6 p\u00ebrqind, 5 p\u00ebrqind i referohen narrativ\u00ebs se &#8220;<em>s\u00ebmundja nuk ekziston<\/em>&#8221; ose k\u00ebtu\u00a0<em>ka gisht Bill Gates<\/em>, 4 p\u00ebrqind i referohen shpjegimit se &#8220;<em>pandemia \u00ebsht\u00eb rezultat i zhvillimit t\u00eb rrjetit 5G<\/em>&#8220;, etj.<\/p>\n<h5><strong>Tre burime dhe bart\u00ebs t\u00eb dizinformatave<\/strong><\/h5>\n<p>Praktika konfirmon q\u00eb origjina e dizinformimit \u00ebsht\u00eb vendase ose e huaj\/globale. Shum\u00eb e r\u00ebnd\u00ebsishme gjat\u00eb analizimit t\u00eb burimeve dhe platformave t\u00eb dizinformimit, \u00ebsht\u00eb identifikimi i ndikimit t\u00eb tre aktor\u00ebve\/bart\u00ebsve:\u00a0<strong>a)<\/strong>\u00a0partit\u00eb politike;\u00a0<strong>b)<\/strong>\u00a0kapacitetet e vet\u00eb mediave (t\u00eb cil\u00ebt me k\u00ebt\u00eb model t\u00eb funksionimit t\u00eb biznesit shpesh jan\u00eb shp\u00ebrndar\u00ebs t\u00eb pambrojtur dhe t\u00eb q\u00ebllimsh\u00ebm ose shp\u00ebrndar\u00ebs t\u00eb paq\u00ebllimt\u00eb t\u00eb dizinformatave p\u00ebr shkak t\u00eb munges\u00ebs s\u00eb kapacitetit p\u00ebr t\u00eb pun\u00ebsuar gazetar\u00eb me standarde profesionale, pastaj p\u00ebrdorimi i tepruar i gazetaris\u00eb &#8220;copy-paste&#8221; dhe d\u00ebshira e zjarrt\u00eb p\u00ebr sensacionaliz\u00ebm si m\u00ebnyr\u00eb afirmiteti, pra gazetari &#8220;clickbait&#8221; &#8230;);\u00a0<strong>c)<\/strong>\u00a0profilet n\u00eb rrjetet sociale (ku gjithashtu, mund t\u00eb diferencohen dizinformatat e p\u00ebrhapura nga injoranca dhe mos-verifikimi ose dizinformata dhe lajme t\u00eb rreme q\u00ebllimisht t\u00eb p\u00ebrhapura me q\u00ebllime dhe efekte t\u00eb synuara n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb rigoroze).<\/p>\n<p>N\u00eb RMV gjat\u00eb pandemis\u00eb 2020\/2021 t\u00eb tre burimet e dizinformimit ose lajmeve t\u00eb rreme ishin dhe jan\u00eb n\u00eb loj\u00eb, me faktin se, n\u00eb nivelin e p\u00ebrshtypjes praktike, mund t\u00eb thuhet se mediat tradicionale ose mediat q\u00eb veprojn\u00eb n\u00eb nj\u00eb treg t\u00eb rregulluar (mediat radiodifuzive), ishin dhe jan\u00eb nj\u00eb burim ose bart\u00ebs i vog\u00ebl i dizinformimit nga shpejt\u00ebsia dhe injoranca, por jo edhe kur luajn\u00eb rolin e platformave t\u00eb dizinformimit me origjin\u00eb nga partit\u00eb politike. Kjo mund t\u00eb v\u00ebrehet m\u00eb s\u00eb shumti p\u00ebrmes raportimit t\u00eb nj\u00ebansh\u00ebm n\u00eb favor t\u00eb vet\u00ebm nj\u00eb partie, m\u00eb s\u00eb shpeshti partis\u00eb m\u00eb t\u00eb madhe opozitare, por edhe kur raportohet nj\u00ebansh\u00ebm p\u00ebr suksesin e qeveris\u00eb n\u00eb luft\u00ebn kund\u00ebr pandemis\u00eb.<\/p>\n<p>N\u00eb vendin e dyt\u00eb jan\u00eb mediat online, ku edhe mes tyre ka nj\u00eb diferencim midis atyre profesionale (me redaksi dhe impresum) dhe atyre &#8220;pa adres\u00eb&#8221; &#8211; njeri portal.<\/p>\n<p>N\u00eb mediat online, si\u00e7 \u00ebsht\u00eb theksuar tashm\u00eb, problemi kryesor jan\u00eb kapacitetet dhe sensacionalizmi, dhe kjo konfirmohet nga\u00a0<a href=\"https:\/\/complaints.semm.mk\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">statistikat e ankesave t\u00eb analizuara t\u00eb pranuara nga K\u00ebshilli i Etik\u00ebs s\u00eb Mediave n\u00eb Maqedoni (KEMM),<\/a>\u00a0p\u00ebr periudh\u00ebn mars 2020 &#8211; shkurt 2021.<\/p>\n<p>S\u00eb fundmi, n\u00eb rrjetet sociale, t\u00eb cilat jan\u00eb b\u00ebr\u00eb burimi dhe transmetuesi kryesor i dizinformimit, problemi kryesor \u00ebsht\u00eb fuqia q\u00eb rrjedh nga madh\u00ebsia e tyre dhe lidhja globale dhe qasja e ekuilibruar p\u00ebr respektimin e liris\u00eb s\u00eb fjal\u00ebs me masat aktive t\u00eb marra nga vet\u00eb kompanit\u00eb p\u00ebr etiketimin dhe heqjen e postimeve. Dihet mir\u00eb se \u00e7far\u00eb polemikash kan\u00eb lindur p\u00ebr k\u00ebt\u00eb, ve\u00e7an\u00ebrisht kur\u00a0<a href=\"https:\/\/www.bbc.com\/news\/technology-57338035\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Donald Trump u ndalua t\u00eb p\u00ebrdor\u00eb profilin e tij zyrtar dhe personal<\/a>\u00a0pas p\u00ebrfundimit t\u00eb mandatit t\u00eb tij, dhe dihet mir\u00eb se me\u00a0<a href=\"https:\/\/meta.mk\/govorot-na-omraza-protiv-metamorfozis-ostanuva-nekaznet-da-gi-strelame-ili-doma-da-im-nosime-posmrtni-venczi\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">\u00e7far\u00eb gjuh\u00eb urrejtjeje p\u00ebrballen punonj\u00ebsit e Metamorfozis<\/a>, p\u00ebr shembull, n\u00eb nj\u00eb fushat\u00eb q\u00eb zgjat tashm\u00eb 8 muaj, n\u00eb t\u00eb cil\u00ebn k\u00ebrc\u00ebnimet p\u00ebr dhun\u00eb, p\u00ebrfshi thirrjet p\u00ebr lin\u00e7im ose vrasje, nuk jan\u00eb t\u00eb rralla. Dhe mbi t\u00eb gjitha, madje edhe me masa t\u00eb tilla n\u00eb luft\u00ebn kund\u00ebr dizinformimit n\u00eb rrjetet sociale, duket se efektet nuk jan\u00eb shum\u00eb t\u00eb m\u00ebdha, megjith\u00ebse jan\u00eb t\u00eb dukshme n\u00eb aspekt t\u00eb zvog\u00eblimit t\u00eb shp\u00ebrndarjes s\u00eb tyre.<\/p>\n<h5><strong>Transparenca aktive dhe gjysm\u00eb aktive?<\/strong><\/h5>\n<p>\u00c7\u00ebshtja se si t\u00eb luftohet dizinformimi, si\u00e7 mund t\u00eb shihet edhe n\u00eb pjes\u00ebn e par\u00eb t\u00eb k\u00ebtij teksti, \u00ebsht\u00eb globale, jo vet\u00ebm lokale. Megjith\u00ebse Qeveria e RMV-s\u00eb d\u00ebshiron t\u00eb mburret n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb pahijshme se ka koh\u00eb q\u00eb ka nj\u00eb\u00a0<a href=\"https:\/\/vlada.mk\/node\/18640\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Plan p\u00ebr luft\u00ebn kund\u00ebr dizinformimit<\/a>, si dhe nj\u00eb Protokoll p\u00ebr menaxhimin e krizave, faktori themelor dhe m\u00eb i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm i t\u00eb cilit \u00ebsht\u00eb e ashtuquajtura transparenc\u00eb aktive, n\u00eb praktik\u00eb jo gjithmon\u00eb funksionojn\u00eb gj\u00ebrat, megjith\u00ebse, pa dyshim, disa nga aktivitetet ishin t\u00eb dobishme dhe ndihmuan n\u00eb zvog\u00eblimin e shp\u00ebrndarjes s\u00eb dizinformatave dhe lajmeve t\u00eb rreme.<\/p>\n<p>Por, \u00e7ka n\u00ebse transparenca \u00ebsht\u00eb gjysm\u00eb aktive ose kur vet\u00eb qeveria si pronare e informacionit \u00ebsht\u00eb shkaktari i disa prej dizinformatave? Po \u00e7far\u00eb n\u00ebse\u00a0<a href=\"https:\/\/vistinomer.mk\/kontraspin-so-radosni-vesti-i-optimizam-protiv-kolektivna-depresi%d1%98a\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">nuk d\u00ebshirojn\u00eb t\u00eb interpretojn\u00eb disa nga masat n\u00eb m\u00ebnyr\u00ebn e duhur<\/a>\u00a0ose t\u00eb trajtojn\u00eb n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb jo konsistente shkel\u00ebsit e masave. Si shembuj do t\u00eb p\u00ebrmendja vet\u00ebm masat m\u00eb t\u00eb rrepta t\u00eb mbylljes s\u00eb plot\u00eb t\u00eb shpjeguar n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb pamjaftueshme ose t\u00eb prezantuara m\u00eb von\u00eb, t\u00eb tilla si vitin e kaluar\u00a0<a href=\"https:\/\/mia.mk\/pochna-85-chasovniot-veligdenski-karantin\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">gjat\u00eb festave t\u00eb m\u00ebdha fetare<\/a>\u00a0t\u00eb dy feve m\u00eb t\u00eb m\u00ebdha n\u00eb vend ose,\u00a0<a href=\"https:\/\/time.mk\/c\/37ef5ce3ff\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">zbatimin jo konsistent t\u00eb masave<\/a>, kontrollin e respektimit t\u00eb or\u00ebs policore,\u00a0<a href=\"https:\/\/www.dw.com\/mk\/%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%93%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B5-%D0%BF%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B8%D0%BB%D0%B5-38-%D0%BC%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D0%BE%D0%BD%D0%B8-%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B0-%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%BD%D0%B8-%D0%B7%D0%B0-%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D1%81%D0%B5%D1%9A%D0%B5-%D0%BC%D0%B0%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D0%B2%D0%BE-%D0%BF%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%98%D0%B0%D1%82%D0%B0\/a-57754810\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">d\u00ebnimin e tepruar ose t\u00eb pamjaftuesh\u00ebm<\/a>, personelin me sh\u00ebrbime t\u00eb dob\u00ebta t\u00eb inspektimit (t\u00eb cilat, sidoqoft\u00eb, duhet th\u00ebn\u00eb se kan\u00eb qen\u00eb t\u00eb zellshme &#8211; t\u00eb pakt\u00ebn Inspektorati i Tregut), etj.<\/p>\n<p>Si nj\u00eb nga shembujt m\u00eb t\u00eb m\u00ebdhenj kur vet\u00eb qeveria \u00ebsht\u00eb shkaktari (i q\u00ebllimsh\u00ebm ose i paq\u00ebllimsh\u00ebm) i dizinformimit, \u00ebsht\u00eb fundi i vitit t\u00eb kaluar dhe\u00a0<a href=\"https:\/\/vistinomer.mk\/kontraspin-so-24-000-vakcini-ne-mozhe-da-se-sprovede-masovna-vakcinaci%d1%98a\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">fillimi i k\u00ebtij viti<\/a>, kur Kryeministri dhe Ministri i Sh\u00ebndet\u00ebsis\u00eb paralajm\u00ebronin p\u00ebr \u00e7do dit\u00eb arrdhjen e vaksinave, por sasit\u00eb e deklaruara t\u00eb vaksinave nuk vinin aspak.<\/p>\n<p>Pas gjith\u00eb p\u00ebrvoj\u00ebs dhe m\u00ebsimeve t\u00eb marra, \u00ebsht\u00eb e r\u00ebnd\u00ebsishme q\u00eb lufta kund\u00ebr lajmeve t\u00eb rreme dhe dizinformimit \u00ebsht\u00eb shum\u00eb m\u00eb e v\u00ebshtir\u00eb se t\u00eb gjitha masat dhe aktivitetet e nd\u00ebrmarra nd\u00ebrkomb\u00ebtarisht dhe t\u00eb miratuara ose t\u00eb zbatuara n\u00eb vend. \u00cbsht\u00eb nj\u00eb proces kompleks n\u00eb t\u00eb cilin as media, as institucionet, as organizatat e shoq\u00ebris\u00eb civile, t\u00eb pakt\u00ebn individ\u00ebt nuk mund t\u00eb luftojn\u00eb t\u00eb vet\u00ebm. M\u00eb e r\u00ebnd\u00ebsishmja, procesi \u00ebsht\u00eb i gjat\u00eb, shum\u00ebvje\u00e7ar, n\u00eb t\u00eb cilin nj\u00eb nga faktor\u00ebt kryesor\u00eb \u00ebsht\u00eb edukimi i p\u00ebrgjithsh\u00ebm dhe mediatik. Por, m\u00eb e r\u00ebnd\u00ebsishmja, n\u00ebse nuk fillojm\u00eb menj\u00ebher\u00eb n\u00eb baz\u00eb t\u00eb nj\u00eb plani strategjik,\u00a0<a href=\"https:\/\/meta.mk\/vladata-so-akcziski-plan-%D1%9Ce-se-bori-protiv-dezinformacziite-i-lazhnite-vesti\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">i cili do t\u00eb p\u00ebrfshij\u00eb edhe masa t\u00eb mira<\/a>\u00a0dhe q\u00eb natyrisht duhet t\u00eb zbatohet n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb p\u00ebrpikt\u00eb, d\u00ebmi mund t\u00eb jet\u00eb shum\u00eb m\u00eb i madh se ai q\u00eb po shohim sot. B\u00ebhet fjal\u00eb p\u00ebr pasoja me p\u00ebrmasa kataklizmike, n\u00eb fakt, si pas \u00e7do lufte t\u00eb madhe kur n\u00eb aren\u00eb dalin forcat e drit\u00ebs p\u00ebrball\u00eb forcave t\u00eb err\u00ebsir\u00ebs!<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong><em>Teksti \u00ebsht\u00eb pjes\u00eb e edicionit \u201c<\/em><\/strong><a href=\"https:\/\/respublica.edu.mk\/blog-sq\/politika-sq\/lufta-kunder-dizinformatave-dhe-lajmeve-te-rreme-eshte-nje-zgjedhje-te-jemi-apo-te-mos-jemi\/sr-cnr-bs\/prikazni-od-regionot\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><strong><em>Tales from the Region\u201d<\/em><\/strong><\/a><strong><em>initiative led by\u00a0<\/em><\/strong><a href=\"https:\/\/respublica.edu.mk\/blog-sq\/politika-sq\/lufta-kunder-dizinformatave-dhe-lajmeve-te-rreme-eshte-nje-zgjedhje-te-jemi-apo-te-mos-jemi\/sr-cnr-bs\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><strong><em>Res Publica<\/em><\/strong><\/a><strong><em>\u00a0and\u00a0<\/em><\/strong><a href=\"https:\/\/iks.edu.mk\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><strong><em>Institute of Communication Studies,<\/em><\/strong><\/a><strong>\u00a0<em>in cooperation with partners from Montenegro (<\/em><\/strong><a href=\"https:\/\/www.pcnen.com\/portal\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><strong><em>PCNEN),<\/em><\/strong><\/a><strong><em>), Kroacia (<\/em><\/strong><a href=\"https:\/\/www.lupiga.com\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><strong><em>Lupiga<\/em><\/strong><\/a><strong><em>, Kosova,<\/em><\/strong><a href=\"https:\/\/sbunker.net\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><strong><em>Sbunker<\/em><\/strong><\/a><strong><em>, Serbia,<\/em><\/strong><a href=\"https:\/\/nedavimobeograd.rs\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><strong><em>Ne Davimo Beograd<\/em><\/strong><\/a><strong><em>), Bosnja dhe Hercegovina (<\/em><\/strong><a href=\"https:\/\/analiziraj.ba\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><strong><em>Analiziraj.ba<\/em><\/strong><\/a><strong><em>), Shqip\u00ebri (<\/em><\/strong><a href=\"https:\/\/www.monitor.al\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><strong>Monitor.al<\/strong><\/a><strong><em>) dhe Greqia (<\/em><\/strong><a href=\"https:\/\/www.macropolis.gr\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><strong><em>Macropolis<\/em><\/strong><\/a><strong><em>), n\u00eb kuad\u00ebr t\u00eb projektit &#8220;Bashko pikat: politika t\u00eb p\u00ebrmir\u00ebsuara p\u00ebrmes pjes\u00ebmarrjes qytetare &#8221; me mb\u00ebshtetjen e Ambasad\u00ebs Britanike n\u00eb Shkup.<\/em><\/strong><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Lufta kund\u00ebr lajmeve t\u00eb rreme dhe dizinformimit \u00ebsht\u00eb shum\u00eb m\u00eb e v\u00ebshtir\u00eb se t\u00eb gjitha masat dhe aktivitetet e nd\u00ebrmarra nd\u00ebrkomb\u00ebtarisht dhe t\u00eb miratuara ose t\u00eb zbatuara n\u00eb vend. \u00cbsht\u00eb nj\u00eb proces kompleks n\u00eb t\u00eb cilin as media, as institucionet, as organizatat e shoq\u00ebris\u00eb civile, t\u00eb pakt\u00ebn individ\u00ebt, nuk mund t\u00eb luftojn\u00eb t\u00eb vet\u00ebm, kurse [&hellip;]<\/p>","protected":false},"author":101,"featured_media":7540,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[13],"tags":[1127,1095],"ppma_author":[118],"class_list":["post-7539","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-analize","tag-1127","tag-histori-nga-rajoni"],"authors":[{"term_id":118,"user_id":101,"is_guest":0,"slug":"teofil-blazevski","display_name":"Teofil Blazevski","avatar_url":{"url":"https:\/\/sbunker.org\/wp-content\/uploads\/2023\/10\/download-2-5.jpg","url2x":"https:\/\/sbunker.org\/wp-content\/uploads\/2023\/10\/download-2-5.jpg"},"user_url":"","last_name":"Blazevski","first_name":"Teofil","description":"Teofil Blazevski \u00ebsht\u00eb redaktor dhe gazetar n\u00eb Fondacionin Metamorfozis, n\u00eb projektet mediatike Sh\u00ebrbimi p\u00ebr kontrollin e fakteve n\u00eb media dhe n\u00eb V\u00ebrtetmat\u00ebs q\u00eb nga viti 2015. Ai \u00ebsht\u00eb nj\u00eb gazetar i diplomuar, dhe ka 33 vjet p\u00ebrvoj\u00eb pune n\u00eb gazetari, nga t\u00eb cil\u00ebt mbi 27 profesionalisht si reporter, redaktor dhe kryeredaktor (9 vjet), n\u00eb disa media t\u00eb shkruara dhe elektronike. Ai \u00ebsht\u00eb gjithashtu an\u00ebtar i Komisionit p\u00ebr ankesa n\u00eb K\u00ebshillin p\u00ebr Etik\u00ebn e Mediave n\u00eb Maqedoni q\u00eb nga viti 2014, an\u00ebtar i Bordit Ekzekutiv t\u00eb LSMP, si dhe an\u00ebtar i Bordit t\u00eb Transparency International - Maqedoni."}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7539","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/101"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=7539"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7539\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7541,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7539\/revisions\/7541"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/7540"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=7539"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=7539"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=7539"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/ppma_author?post=7539"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}