{"id":900,"date":"2023-02-13T13:30:11","date_gmt":"2023-02-13T13:30:11","guid":{"rendered":"https:\/\/sbunker.org\/?p=900"},"modified":"2023-12-05T15:35:04","modified_gmt":"2023-12-05T14:35:04","slug":"a-mund-te-behet-asociacioni-edhe-konsocional-edhe-multietnik","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/sbunker.org\/en\/opinion\/a-mund-te-behet-asociacioni-edhe-konsocional-edhe-multietnik\/","title":{"rendered":"A mund t\u00eb b\u00ebhet Asociacioni edhe konsocional edhe multietnik?"},"content":{"rendered":"

Arkitektura institucionale, kushtetuese dhe p\u00ebrgjith\u00ebsisht sistemi politik i Kosov\u00ebs jan\u00eb formuar sipas modelit t\u00eb\u00a0demokracis\u00eb konsocionale<\/strong>\u00a0(bashk\u00eb-qeveris\u00ebse), e cila n\u00eb thelb synon mbrojtjen e grupeve etnike jo\u00a0shumic\u00eb p\u00ebrmes p\u00ebrfshirjes dhe duke promovuar iden\u00eb e nj\u00eb shoq\u00ebrie multietnike. N\u00eb rast se formohet nj\u00eb entitet politik vet\u00ebm p\u00ebr nj\u00eb komunitet etnik, si\u00e7 synohet tani me Asociacionin, parimet baz\u00eb t\u00eb demokracis\u00eb konsocionale dhe me k\u00ebt\u00eb edhe ideja e multietnicitetit n\u00eb Kosov\u00eb do t\u00eb shembej p\u00ebrfundimisht dhe i gjith\u00eb sistemi ekzistues do t\u00eb vihej n\u00eb pik\u00ebpyetje. N\u00eb k\u00ebt\u00eb analiz\u00eb shtjellohet shkurtimisht historiku dhe konteksti i konsocionalizmit n\u00eb vend, \u00e7ka e rrezikon at\u00eb dhe se si eventualisht do t\u00eb mund t\u00eb shmangej di\u00e7ka e till\u00eb.<\/p>\n

1.<\/p>\n

Elementet e para t\u00eb ideve konsocionale n\u00eb Kosov\u00eb, t\u00eb vendosura qysh gjat\u00eb administrimit nga Kombet e Bashkuara dhe t\u00eb theksuara n\u00eb Korniz\u00ebn Kushtetuese q\u00eb nga viti 2001, p\u00ebrfshinin mbrojtjen dhe p\u00ebrfaq\u00ebsimin sa m\u00eb p\u00ebrfshir\u00ebs t\u00eb pakicave n\u00eb strukturat udh\u00ebheq\u00ebse t\u00eb vendit.<\/p>\n

Pas gati nj\u00eb dekade t\u00eb administrimit nd\u00ebrkomb\u00ebtar nga misioni i UNMIK-ut si dhe negociatave nd\u00ebrmjet Kosov\u00ebs dhe Serbis\u00eb gjat\u00eb viteve 2006-2008 p\u00ebr t\u00eb gjetur zgjidhje p\u00ebr statusin p\u00ebrfundimtar, ish-presidenti finlandez Martti Ahtisaari dhe i d\u00ebrguari special i OKB-s\u00eb p\u00ebr Kosov\u00ebn doli me nj\u00eb propozim gjith\u00ebp\u00ebrfshir\u00ebs p\u00ebr \u201cpavar\u00ebsin\u00eb e mbik\u00ebqyrur\u201d p\u00ebr Kosov\u00ebn.<\/p>\n

Ky propozim, i njohur tashm\u00eb dhe m\u00eb mir\u00eb si Plani i Ahtisaarit, konsistonte n\u00eb parimet e ndarjes se pushtetit (bashk\u00ebqeverisjes) mes komuniteteve etnike, si pjes\u00eb e nj\u00eb strategjie m\u00eb t\u00eb gjer\u00eb p\u00ebr nd\u00ebrtimin e paqes dhe stabilitetit. K\u00ebto dispozita, si\u00e7 jan\u00eb dygjuh\u00ebsia, vendet e rezervuara n\u00eb kuvend, administrat\u00eb dhe qeveri, si dhe nj\u00eb nivel i konsideruesh\u00ebm i vet\u00ebqeverisjes n\u00ebp\u00ebr komuna (t\u00eb cilat m\u00eb von\u00eb u inkorporuan n\u00eb Kushtetut\u00ebn e Kosov\u00ebs dhe u miratuan n\u00eb Kuvend menj\u00ebher\u00eb pas shpalljes s\u00eb pavar\u00ebsis\u00eb n\u00eb vitin 2008).<\/p>\n

P\u00ebrkund\u00ebr kritikave t\u00eb shumta dhe sfidave ndaj dispozitave nganj\u00ebher\u00eb jo demokratike, si\u00e7 ishin kuotat e \u2018diskriminimit pozitiv\u2019 n\u00eb pun\u00ebsime e p\u00ebrfaq\u00ebsim, k\u00ebto parime me koh\u00eb arrit\u00ebn t\u00eb p\u00ebrmir\u00ebsojn\u00eb duksh\u00ebm marr\u00ebdh\u00ebniet nd\u00ebretnike, t\u00eb sigurojn\u00eb paqe e stabilitet dhe t\u00eb forcojn\u00eb legjitimitetin e shtetit.<\/p>\n

2.<\/p>\n

N\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb, q\u00ebllimi strategjik e afatgjat\u00eb i modelit konsocional ishte t\u00eb detyroj\u00eb bashk\u00ebpunimin nd\u00ebrmjet elitave politike, dikur armiq\u00ebsore, p\u00ebr t\u00eb nxitur gradualisht normalizimin dhe besimin nd\u00ebrmjet komuniteteve etnike, si parakusht i paqes dhe demokratizimit.<\/p>\n

Nga pik\u00ebpamja teorike, demokracia konsocionale si form\u00eb alternative e demokracis\u00eb mazhoritare konsiderohet si qasja m\u00eb e p\u00ebrshtatshme p\u00ebr menaxhimin e konfliktit n\u00eb shoq\u00ebrit\u00eb e dala nga lufta. Kjo \u00ebsht\u00eb e njohur m\u00eb shum\u00eb p\u00ebrmes aranzhimit t\u00eb ndarjes s\u00eb pushtetit [power-sharing], me \u00e7\u2018rast ky model p\u00ebrfshin pjes\u00ebmarrjen dhe p\u00ebrfaq\u00ebsimin e t\u00eb gjitha grupeve kryesore etnike n\u00eb institucionet shtet\u00ebrore si dhe n\u00eb proceset vendimmarr\u00ebse.<\/p>\n

Konceptualisht, ndarja e pushtetit mund t\u00eb konsiderohet si qasje efektive p\u00ebr menaxhimin e konfliktit n\u00eb faz\u00ebn fillestare, por jo edhe strategji e p\u00ebrshtatshme p\u00ebr zgjidhje t\u00eb qendrueshme politike dhe demokratizim t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb (Jarstad\/Sisk, 2008<\/a>). Institucionalizimi i till\u00eb i etnis\u00eb mund t\u00eb \u00e7oj\u00eb n\u00eb ng\u00ebr\u00e7e politike e institucionale dhe thellimin dhe p\u00ebrshkall\u00ebzim t\u00eb ndasive etnike.<\/p>\n

3.<\/p>\n

Aranzhimet konsocionale (bashk\u00eb-qeveris\u00ebse) n\u00eb Kosov\u00eb jan\u00eb evidente s\u00eb paku n\u00eb kat\u00ebr dimensionet e saj p\u00ebrb\u00ebr\u00ebse, si:\u00a0a)<\/strong>\u00a0qeverisja nga koalicioni i t\u00eb gjitha komuniteteve etnike;\u00a0b)\u00a0<\/strong>sistemi zgjedhor proporcional;\u00a0c)<\/strong>\u00a0e drejta\u00a0\u00a0e vetos ose votim i shumic\u00ebs s\u00eb dyfisht\u00eb, si dhe\u00a0\u00e7)<\/strong>\u00a0autonomia segmentare (deri tani e shfaqur m\u00eb shum\u00eb si vet\u00ebqeverisje n\u00eb nivel lokal). Zbatimi i k\u00ebtyre mekanizmave \u00ebsht\u00eb sfiduar n\u00eb vazhdim\u00ebsi nga strukturat t\u00eb ndryshme paralele serbe, t\u00eb dirigjuara nga Beogradi.<\/p>\n

Mir\u00ebpo, para s\u00eb gjithash, modeli konsocional sfidohet nga kund\u00ebrth\u00ebnia e saj thelb\u00ebsore: n\u00eb nj\u00ebr\u00ebn an\u00eb promovohet gjer\u00ebsisht nj\u00eb shoq\u00ebri multietnike, n\u00eb an\u00ebn tjet\u00ebr krijimi i komunave gjat\u00eb procesit t\u00eb decentralizimit dikur dhe tash formimi i Asociacionit po synohen t\u00eb b\u00ebhen kryek\u00ebput mbi baza etnike.<\/p>\n

N\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn koh\u00eb, pjes\u00ebmarrja dhe p\u00ebrfaq\u00ebsimi n\u00eb jet\u00ebn politike e kulturore \u00ebsht\u00eb e mundshme kryesisht si pjes\u00ebtar i nj\u00eb bashk\u00ebsie etnike. Kjo shp\u00ebrputhje nd\u00ebrmjet parimit t\u00eb promovuar dhe gjendjes n\u00eb realitet, nuk inkurajon sa duhet qytetar\u00ebt q\u00eb t\u00eb tejkalojn\u00eb p\u00ebrkat\u00ebsin\u00eb etnike dhe d\u00ebmton p\u00ebpjekjet p\u00ebr forcimin e legjitimitetit t\u00eb shtetit dhe formimin e nj\u00eb identiteti t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt shtet\u00ebror, e t\u00eb nd\u00ebrtuar mbi parimin multietnik.<\/p>\n

Ndon\u00ebse shteti i Kosov\u00ebs bazohet parimisht n\u00eb multietnicitet dhe ofron politika gjith\u00ebp\u00ebrfshir\u00ebse p\u00ebr pakicat, ai n\u00eb poltikat identitare nuk \u00ebsht\u00eb as shtet-komb i shumic\u00ebs shqiptare, as shtet qytetar i t\u00eb gjith\u00eb qytetar\u00ebve t\u00eb saj, ashtu si\u00e7 e perkufizon Kushtetuta. N\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb, si\u00e7 e p\u00ebrshkruan me t\u00eb drejt\u00eb\u00a0Landau<\/a>\u00a0(2017), \u00ebsht\u00eb m\u00eb shume nj\u00eb \u201cshtet i komuniteteve\u201d, nj\u00eb pjes\u00eb e t\u00eb cil\u00ebve vazhdojn\u00eb ende t\u00eb kontestojn\u00eb vet at\u00eb.<\/p>\n

At\u00ebher\u00eb, a mundet q\u00eb me koh\u00eb t\u00eb tejkalohet kjo kund\u00ebrth\u00ebnie dhe si do t\u00eb mund t\u00eb arrihej kjo?<\/p>\n

4.<\/p>\n

N\u00eb rastin ideal, kjo do t\u00eb ishte e mundur n\u00ebse mekanizmat e deritash\u00ebm kushtetues e institucional\u00eb t\u00eb bashk\u00ebqeverisjes do te modifikoheshin sipas modelit m\u00eb liberal, duke tejkaluar \u00e7imentimin etnik t\u00eb p\u00ebrfaq\u00ebsimit dhe duke promovuar unitetin politik e qytetar dhe legjitimitetin shtet\u00ebror. Duke e tejkaluar edhe kontestimin e shtet\u00ebsis\u00eb dhe duke p\u00ebrfshir\u00eb komunitetin serb aktivisht dhe pa ndikim t\u00eb regjimit beogradas n\u00eb k\u00ebt\u00eb proces.<\/p>\n

Nd\u00ebrsa n\u00eb rastin tjet\u00ebr e m\u00eb pak ideal, kur ndryshimet n\u00eb rendin e tanish\u00ebm konsocional jan\u00eb t\u00eb pamundshme dhe kur formimi i Asociacionit \u00ebsht\u00eb i pashmangsh\u00ebm, mund\u00ebsia e vetme \u00ebsht\u00eb q\u00eb aranzhimet ekzistuese t\u00eb ndarjes s\u00eb pushtetit t\u00eb vlejn\u00eb ligj\u00ebrisht dhe p\u00ebrmbajt\u00ebsisht edhe p\u00ebr Asociacionin. Me fjal\u00eb tjera, q\u00eb Asociacioni t\u00eb jet\u00eb v\u00ebrtet multietnik dhe jo monoetnik , duhet t\u00eb ket\u00eb dispozita ku bashk\u00ebqeverisja, dygjuh\u00ebsia, p\u00ebrfaq\u00ebsimi si dhe vendimmarrja t\u00eb b\u00ebhet me drejt\u00ebn e shumic\u00ebs s\u00eb dyfisht\u00eb t\u00eb votimit nga t\u00eb gjitha komunitet etnike p\u00ebrb\u00ebr\u00ebse dhe k\u00ebto t\u00eb normohen shprehimisht n\u00eb statut dhe n\u00eb p\u00ebrputhje me Kushtetut\u00ebn.<\/p>\n

Kjo nuk do t\u00eb ishte aspak model optimal i organizimit dhe vendimmarrjes, por s\u00eb paku do t\u00eb parandalonte p\u00ebrjashtimin, anashkalimin dhe diskriminimin e komuniteteve jo-shumic\u00eb n\u00eb ket\u00eb entitet. Gjithashtu do t\u00eb garantonte zbatimin e demokracis\u00eb konsocionale n\u00eb t\u00eb gjitha nivelet dhe strukturat shtet\u00ebrore, duke ia pamund\u00ebsuar enklavizimin apo institucionalizimin e strukturave paralele t\u00eb nj\u00eb bashk\u00ebsie etnike. Kjo do t\u00eb ishte kompromis i pal\u00ebs kosovare n\u00eb negociata, q\u00eb do t\u00eb siguronte opinionin publik se nuk po formohet nj\u00ebfar\u00eb Republika Sprska e re, si\u00e7 proklamohej deri m\u00eb tani.<\/p>\n

Sidoqoft\u00eb, edhe n\u00eb k\u00ebt\u00eb rast zbatimi i k\u00ebtyre parimeve do t\u00eb kishte nevoj\u00eb p\u00ebr mb\u00ebshtetje t\u00eb gjer\u00eb dhe mbik\u00ebqyrje t\u00eb p\u00ebrkohshme nd\u00ebrkomb\u00ebtare. Me koh\u00eb, ndoshta njer\u00ebzit, sikurse edhe sistemi, i p\u00ebrshtaten rrethanave dhe m\u00ebsohen t\u00eb jetojn\u00eb n\u00eb paqe multietnike e n\u00eb kuad\u00ebr t\u00eb sistemit t\u00eb ndarjes s\u00eb pushtetit, edhe n\u00eb nj\u00eb Asociacion!<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Arkitektura institucionale, kushtetuese dhe p\u00ebrgjith\u00ebsisht sistemi politik i Kosov\u00ebs jan\u00eb formuar sipas modelit t\u00eb\u00a0demokracis\u00eb konsocionale\u00a0(bashk\u00eb-qeveris\u00ebse), e cila n\u00eb thelb synon mbrojtjen e grupeve etnike jo\u00a0shumic\u00eb p\u00ebrmes p\u00ebrfshirjes dhe duke promovuar iden\u00eb e nj\u00eb shoq\u00ebrie multietnike. N\u00eb rast se formohet nj\u00eb entitet politik vet\u00ebm p\u00ebr nj\u00eb komunitet etnik, si\u00e7 synohet tani me Asociacionin, parimet baz\u00eb t\u00eb […]<\/p>","protected":false},"author":31,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[9],"tags":[822,664,825],"ppma_author":[41],"class_list":["post-900","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-opinion","tag-asm","tag-kosovo","tag-minorities"],"authors":[{"term_id":41,"user_id":31,"is_guest":0,"slug":"bekim-baliqi","display_name":"Bekim Baliqi","avatar_url":{"url":"https:\/\/sbunker.org\/wp-content\/uploads\/2023\/10\/Bekim-Baliqi-300x175-1.jpg","url2x":"https:\/\/sbunker.org\/wp-content\/uploads\/2023\/10\/Bekim-Baliqi-300x175-1.jpg"},"user_url":"","last_name":"Baliqi","first_name":"Bekim","description":""}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/900","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/31"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=900"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/900\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":901,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/900\/revisions\/901"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=900"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=900"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=900"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/en\/wp-json\/wp\/v2\/ppma_author?post=900"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}