{"id":12365,"date":"2025-02-03T12:59:00","date_gmt":"2025-02-03T10:59:00","guid":{"rendered":"https:\/\/sbunker.org\/?p=12365"},"modified":"2025-02-03T13:01:13","modified_gmt":"2025-02-03T11:01:13","slug":"ndikimi-i-teknologjise-ne-femijeri-mesime-nga-libri-the-anxious-generation-i-jonathan-haidt","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/kritike\/ndikimi-i-teknologjise-ne-femijeri-mesime-nga-libri-the-anxious-generation-i-jonathan-haidt\/","title":{"rendered":"Ndikimi i teknologjis\u00eb n\u00eb f\u00ebmij\u00ebri: m\u00ebsime nga libri \u201cThe Anxious Generation\u201d i Jonathan Haidt"},"content":{"rendered":"<p><span style=\"font-weight: 400;\">Botimi m\u00eb i fundit i autorit Jonathan Haidt, \u201c<\/span><i><span style=\"font-weight: 400;\">The Anxious Generation: How the Great Rewiring of Childhood is Causing an Epidemic of Mental Illness<\/span><\/i><span style=\"font-weight: 400;\">\u201d (n\u00eb shqip: \u201cGjenerata e ankthit: si po shkaktohet nj\u00eb epidemi e \u00e7rregullimeve t\u00eb sh\u00ebndetit mendor nga transformimi rr\u00ebnj\u00ebsor i f\u00ebmij\u00ebris\u00eb\u201d), i botuar m\u00eb 2024, trajton ndikimin e thell\u00eb t\u00eb teknologjis\u00eb n\u00eb sh\u00ebndetin mendor te t\u00eb rinjt\u00eb.\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Autori p\u00ebrshkruan transformimin rr\u00ebnj\u00ebsor t\u00eb f\u00ebmij\u00ebris\u00eb, e cila, nga nj\u00eb eksperienc\u00eb q\u00eb bazohej n\u00eb koh\u00ebn m\u00eb t\u00eb madhe n\u00eb loj\u00ebra dhe marr\u00ebdh\u00ebnie sociale t\u00eb drejtp\u00ebrdrejta, \u00ebsht\u00eb shnd\u00ebrruar n\u00eb nj\u00eb p\u00ebrvoj\u00eb t\u00eb dominuar nga teknologjia dhe bota virtuale.\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Sipas Haidt, ky fenomen ka shkaktuar nj\u00eb kriz\u00eb globale t\u00eb sh\u00ebndetit mendor te f\u00ebmij\u00ebt, duke p\u00ebrkeq\u00ebsuar nivelet e depresionit dhe ankthit, si dhe t\u00eb izolimit social.\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Haidt fokusohet n\u00eb analiz\u00ebn e rritjes dramatike t\u00eb problemeve t\u00eb sh\u00ebndetit mendor tek adoleshent\u00ebt q\u00eb nga fillimi i viteve 2010, duke u bazuar n\u00eb r\u00ebnien e dukshme t\u00eb f\u00ebmij\u00ebris\u00eb tradicionale t\u00eb bazuar n\u00eb loj\u00ebra fizike dhe video-loj\u00ebra, te kalimi drejt nj\u00eb f\u00ebmij\u00ebrie t\u00eb bazuar n\u00eb p\u00ebrdorimin e telefonave dhe rrjeteve sociale.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Gjithashtu, libri p\u00ebrfshin rekomandime praktike p\u00ebr prind\u00ebrit, shkollat, qeverit\u00eb dhe kompanit\u00eb teknologjike, p\u00ebr t\u00eb rikthyer nj\u00eb f\u00ebmij\u00ebri m\u00eb t\u00eb sh\u00ebndetshme dhe m\u00eb t\u00eb ekuilibruar.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Autori vendos gjithashtu n\u00eb fokus kat\u00ebr pasoja kryesore t\u00eb tejp\u00ebrdorimit t\u00eb teknologjis\u00eb nga f\u00ebmij\u00ebt dhe adoleshent\u00ebt: \u00e7rregullimet e gjumit, izolimin social, munges\u00ebn e v\u00ebmendjes dhe var\u00ebsin\u00eb kronike ndaj teknologjis\u00eb. Ai v\u00eb n\u00eb dukje se masivizimi i p\u00ebrdorimit t\u00eb telefonave t\u00eb men\u00e7ur dhe rrjeteve sociale n\u00eb periudh\u00ebn 2010-2015 sh\u00ebnoi fillimin e nj\u00eb \u201ctransformimi t\u00eb madh\u201d t\u00eb f\u00ebmij\u00ebris\u00eb, duke ndikuar negativisht n\u00eb zhvillimin emocional dhe social t\u00eb gjenerat\u00ebs s\u00eb re.\u00a0<\/span><\/p>\n<p><b>Dallimi gjinor: p\u00ebrdorimi i teknologjis\u00eb ka ndikim m\u00eb negativ te vajzat<\/b><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Autori thekson se p\u00ebrdorimi i rrjeteve sociale \u00ebsht\u00eb i d\u00ebmsh\u00ebm m\u00eb shum\u00eb p\u00ebr vajzat, sesa p\u00ebr djemt\u00eb. Vajzat jan\u00eb m\u00eb t\u00eb ndjeshme ndaj presionit t\u00eb krahasimit social dhe kritikave online, q\u00eb shpesh amplifikohen nga algoritmet e rrjeteve sociale.\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Fotot dhe postimet \u201cperfekte\u201d q\u00eb shp\u00ebrndahen n\u00eb platformat si \u201cInstagram\u201d, krijojn\u00eb standarde t\u00eb pav\u00ebrteta dhe t\u00eb paarritshme t\u00eb bukuris\u00eb, duke promovuar nj\u00eb imazh t\u00eb nj\u00eb personi ideal. K\u00ebto standarde shpesh ndikojn\u00eb negativisht n\u00eb vet\u00ebvler\u00ebsimin e p\u00ebrdoruesve, duke \u00e7uar n\u00eb rritjen e niveleve t\u00eb ankthit dhe depresionit.\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">P\u00ebr m\u00eb tep\u00ebr, personazhet e famshme nga bota e muzik\u00ebs apo mod\u00ebs, p\u00ebrmes montazhit n\u00eb fotografit\u00eb e tyre, kan\u00eb vendosur standarde t\u00eb reja t\u00eb bukuris\u00eb. K\u00ebto standarde idealiste shtyjn\u00eb vajzat t\u00eb krahasojn\u00eb pamjen e tyre reale me nj\u00eb imazh t\u00eb idealizuar dhe jorealist, i cili \u00ebsht\u00eb pothuajse i pamundur t\u00eb arrihet n\u00eb jet\u00ebn reale.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Vajzat kan\u00eb m\u00eb shum\u00eb gjasa t\u00eb p\u00ebrjetojn\u00eb krahasime t\u00eb vetes me imazhe t\u00eb idealizuara, gj\u00eb q\u00eb \u00e7on n\u00eb rritje t\u00eb ndjenjave t\u00eb pamjaftueshm\u00ebris\u00eb, pak\u00ebnaq\u00ebsis\u00eb trupore dhe ankthit social. Kjo situat\u00eb thekson ndikimin e d\u00ebmsh\u00ebm t\u00eb rrjeteve sociale n\u00eb sh\u00ebndetin mendor, ve\u00e7an\u00ebrisht gjat\u00eb periudh\u00ebs s\u00eb zhvillimit emocional dhe fizik.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">N\u00eb an\u00ebn tjet\u00ebr, djemt\u00eb kan\u00eb tendenca q\u00eb ta p\u00ebrdorin teknologjin\u00eb kryesisht p\u00ebr video-loj\u00ebra, ose p\u00ebr t\u00eb shikuar p\u00ebrmbajtje t\u00eb materialeve pornografike. K\u00ebto aktivitete, sipas Haidt, promovojn\u00eb izolimin social t\u00eb djemve, por nuk shkaktojn\u00eb krahasim social n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn mas\u00eb si te vajzat.\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Sipas autorit, natyra e aktiviteteve q\u00eb djemt\u00eb b\u00ebjn\u00eb n\u00eb internet apo rrjete sociale dhe tendencat e tyre t\u00eb ndryshme zhvillimore dhe psikologjike i b\u00ebjn\u00eb ata m\u00eb pak t\u00eb preksh\u00ebm ndaj efekteve negative t\u00eb teknologjis\u00eb, n\u00eb krahasim me vajzat.\u00a0<\/span><\/p>\n<p><b>Nd\u00ebrlidhshm\u00ebria e librit me Kosov\u00ebn<\/b><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Ndon\u00ebse libri i Haidt fokusohet kryesisht n\u00eb Shtetet e Bashkuara dhe vendet e zhvilluara, efektet e tejp\u00ebrdorimit t\u00eb teknologjis\u00eb jan\u00eb po aq t\u00eb dukshme edhe n\u00eb Kosov\u00eb. Nga v\u00ebzhgimet klinike, mund t\u00eb konstatohet se ekziston nj\u00eb lidhshm\u00ebri nd\u00ebrmjet rezultateve t\u00eb librit t\u00eb Haidt dhe sjelljes s\u00eb f\u00ebmij\u00ebve dhe adoleshent\u00ebve n\u00eb Kosov\u00eb.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Edhe pse n\u00eb Kosov\u00eb nuk ka hulumtime t\u00eb konsoliduara mir\u00eb, vler\u00ebsohet se f\u00ebmij\u00ebt dhe adoleshent\u00ebt n\u00eb Kosov\u00eb kalojn\u00eb mesatarisht rreth <\/span><a href=\"https:\/\/almakos.com\/te-dhena-shqetesuese-femijet-ne-vend-kalojne-mbi-5-ore-ne-dite-ne-internet\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><span style=\"font-weight: 400;\">5 or\u00eb<\/span><\/a><span style=\"font-weight: 400;\"> n\u00eb dit\u00eb n\u00eb pajisje digjitale, shpesh duke sakrifikuar aktivitetet fizike dhe koh\u00ebn e kaluar me familjen.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">N\u00eb Kosov\u00eb, pjesa m\u00eb e madhe e djemve e kalojn\u00eb pjes\u00ebn d\u00ebrrmuese t\u00eb koh\u00ebs n\u00eb internet duke luajtur video-loj\u00ebra, t\u00eb tilla si \u201cRoblox\u201d. Nd\u00ebrsa vajzat e grupmosh\u00ebs s\u00eb nj\u00ebjt\u00eb p\u00ebrdorin m\u00eb shum\u00eb aplikacione p\u00ebr kurimin e imazhit, si \u201cInstagrami\u201d dhe \u201cTikToku\u201d, ky i fundit duke qen\u00eb nj\u00eb nga aplikacionet m\u00eb t\u00eb p\u00ebrdorura t\u00eb rrjeteve sociale nga f\u00ebmij\u00ebt e mosh\u00ebs 12-17 vje\u00e7, ku 63% e tyre e p\u00ebrdorin \u00e7do <\/span><a href=\"https:\/\/sbunker.org\/sr\/opinion\/si-ndikon-tiktok-u-ne-shendetin-mendor-te-adoleshenteve\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><span style=\"font-weight: 400;\">jav\u00eb<\/span><\/a><span style=\"font-weight: 400;\">.\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Nj\u00eb <\/span><a href=\"https:\/\/kallxo.com\/lajm\/perdorimi-teper-i-madh-i-mjeteve-digjitale-nga-femijet\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><span style=\"font-weight: 400;\">sondazh<\/span><\/a><span style=\"font-weight: 400;\"> i Shoqat\u00ebs Digjitale Bitkom tregon se mosha e p\u00ebrdoruesve t\u00eb par\u00eb t\u00eb internetit po ulet gjithnj\u00eb e m\u00eb shum\u00eb. P\u00ebr shembull, mbi 70% e f\u00ebmij\u00ebve n\u00eb klas\u00ebn e par\u00eb (gjasht\u00eb deri n\u00eb shtat\u00eb vje\u00e7) jan\u00eb tashm\u00eb online, nd\u00ebrsa p\u00ebr f\u00ebmij\u00ebt tet\u00eb deri n\u00eb n\u00ebnt\u00eb vje\u00e7 kjo p\u00ebrqindje rritet n\u00eb 85%. P\u00ebr mosh\u00ebn 12 vje\u00e7 e m\u00eb shum\u00eb, pothuajse t\u00eb gjith\u00eb (mbi 99%) kan\u00eb p\u00ebrvoja me internetin.\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">P\u00ebrdorimi i lart\u00eb i internetit dhe mungesa e mb\u00ebshtetjes sociale n\u00eb shkolla e p\u00ebrkeq\u00ebsojn\u00eb situat\u00ebn n\u00eb Kosov\u00eb. Institucionet arsimore rrall\u00eb ofrojn\u00eb programe p\u00ebr mb\u00ebshtetje emocionale, duke l\u00ebn\u00eb f\u00ebmij\u00ebt dhe adoleshent\u00ebt t\u00eb ekspozuar ndaj presionit social dhe d\u00ebmeve psikologjike t\u00eb shkaktuara nga rrjetet sociale.\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">P\u00ebr m\u00eb tep\u00ebr, infrastruktura p\u00ebr aktivitete jasht\u00ebshkollore mbetet e kufizuar, duke mos u dh\u00ebn\u00eb t\u00eb rinjve hap\u00ebsira t\u00eb mjaftueshme p\u00ebr loj\u00ebra dhe aktivitete fizike q\u00eb stimulojn\u00eb zhvillimin emocional dhe social.<\/span><\/p>\n<p><b>Rekomandimet e librit<\/b><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Pjesa e fundit e librit t\u00eb Haidt ofron zgjidhje konkrete p\u00ebr t\u00eb zvog\u00ebluar ndikimin negativ t\u00eb tejp\u00ebrdorimit t\u00eb teknologjis\u00eb te f\u00ebmij\u00ebt dhe adoleshent\u00ebt.\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Masa t\u00eb tilla p\u00ebrfshijn\u00eb ndalimin e p\u00ebrdorimit t\u00eb telefonave t\u00eb men\u00e7ur gjat\u00eb shkollimit fillor, kufizimin e qasjes n\u00eb media sociale p\u00ebrpara mosh\u00ebs 16 vje\u00e7e dhe promovimin e loj\u00ebrave fizike n\u00eb ambiente t\u00eb hapura.\u00a0<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Haidt n\u00ebnvizon se k\u00ebto ndryshime jan\u00eb t\u00eb mundshme, por k\u00ebrkojn\u00eb bashk\u00ebpunim t\u00eb ngusht\u00eb mes prind\u00ebrve, shkollave dhe politik\u00ebb\u00ebr\u00ebsve, n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb q\u00eb ta arrijn\u00eb efektin e duhur.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Libri i Haidt na fton t\u00eb reflektojm\u00eb mbi m\u00ebnyr\u00ebn se si teknologjia po transformon f\u00ebmij\u00ebrin\u00eb dhe ofron nj\u00eb thirrje t\u00eb qart\u00eb p\u00ebr veprim. P\u00ebr Kosov\u00ebn, kjo p\u00ebrfshin investime m\u00eb t\u00eb m\u00ebdha n\u00eb edukimin p\u00ebr sh\u00ebndetin mendor n\u00eb shkolla, nxitjen e prind\u00ebrimit aktiv dhe kufizimin e or\u00ebve t\u00eb p\u00ebrdorimit t\u00eb teknologjis\u00eb p\u00ebr f\u00ebmij\u00ebt.<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-weight: 400;\">Ndryshimi nuk \u00ebsht\u00eb vet\u00ebm i mundsh\u00ebm, por edhe i domosdosh\u00ebm. N\u00eb nj\u00eb bot\u00eb gjithnj\u00eb e m\u00eb t\u00eb dominuar nga teknologjia, \u00ebsht\u00eb p\u00ebrgjegj\u00ebsia jon\u00eb t\u00eb sigurojm\u00eb q\u00eb f\u00ebmij\u00ebt t\u00eb ken\u00eb nj\u00eb zhvillim t\u00eb plot\u00eb dhe t\u00eb pacenuar fizik dhe emocional.\u00a0<\/span><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Botimi m\u00eb i fundit i autorit Jonathan Haidt, \u201cThe Anxious Generation: How the Great Rewiring of Childhood is Causing an Epidemic of Mental Illness\u201d (n\u00eb shqip: \u201cGjenerata e ankthit: si po shkaktohet nj\u00eb epidemi e \u00e7rregullimeve t\u00eb sh\u00ebndetit mendor nga transformimi rr\u00ebnj\u00ebsor i f\u00ebmij\u00ebris\u00eb\u201d), i botuar m\u00eb 2024, trajton ndikimin e thell\u00eb t\u00eb teknologjis\u00eb n\u00eb [&hellip;]<\/p>","protected":false},"author":334,"featured_media":12366,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[14],"tags":[2442,2440,624,1237,1467,2441],"ppma_author":[346],"class_list":["post-12365","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-kritike","tag-ankthi","tag-jonathan-haidt","tag-kryesore","tag-shendeti-mendor","tag-teknologjia","tag-the-anxious-generation"],"authors":[{"term_id":346,"user_id":334,"is_guest":0,"slug":"violeta-zefi","display_name":"Violeta Zefi","avatar_url":{"url":"https:\/\/sbunker.org\/wp-content\/uploads\/2023\/10\/ssjdoals-e1776417820433.png","url2x":"https:\/\/sbunker.org\/wp-content\/uploads\/2023\/10\/ssjdoals-e1776417820433.png"},"user_url":"","last_name":"Zefi","first_name":"Violeta","description":"Violeta Zefi ka ndjekur studimet themelore dhe ato master, n\u00eb fush\u00ebn e Psikologjis\u00eb, n\u00eb Universitetin e Prishtin\u00ebs. N\u00eb vitin 2017 ka p\u00ebrfunduar studimet e doktorat\u00ebs n\u00eb Masaryk University, Republik\u00eb \u00c7eke. Aktualisht \u00ebsht\u00eb ligj\u00ebruese n\u00eb Kolegjin \u201cUBT\u201d, dhe n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn koh\u00eb ndjek specializimin n\u00eb fush\u00ebn e \u201cPsikologjis\u00eb Klinike\u201d. Nga viti 2006 ka punuar p\u00ebr organizata t\u00eb ndryshme vendore dhe nd\u00ebrkomb\u00ebtare. P\u00ebrpos ligj\u00ebrimit ajo punon edhe si Psikologe n\u00eb Asociacionin Kosovar t\u00eb Personave q\u00eb Jetojn\u00eb me HIV\/AIDS (n\u00eb kuad\u00ebr t\u00eb Global Fund p\u00ebr HIV\/AIDS) dhe nj\u00ebkoh\u00ebsisht \u00ebsht\u00eb e angazhuar si psikologe, konsulente dhe trajnere n\u00eb projekte t\u00eb ndryshme."}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/12365","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/334"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=12365"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/12365\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":12367,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/12365\/revisions\/12367"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/media\/12366"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=12365"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=12365"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=12365"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/ppma_author?post=12365"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}