{"id":1313,"date":"2022-07-07T14:45:53","date_gmt":"2022-07-07T13:45:53","guid":{"rendered":"https:\/\/sbunker.org\/?p=1313"},"modified":"2023-12-18T15:23:30","modified_gmt":"2023-12-18T14:23:30","slug":"aborti-e-drejte-e-pakompromis","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/analize\/aborti-e-drejte-e-pakompromis\/","title":{"rendered":"Aborti: E drejt\u00eb e pakompromis"},"content":{"rendered":"<p><em>Cenimi i s\u00eb drejt\u00ebs p\u00ebr t\u00eb abortuar nuk p\u00ebrmbyllet brenda kufijve shtet\u00ebror\u00eb t\u00eb nj\u00eb vendi, pavar\u00ebsisht nd\u00ebrhyrjes s\u00eb dhunshme n\u00eb jet\u00ebt e personave atje. Kthimi i ligjit \u201cRoe v. Wade\u201d nga Gjykata e Lart\u00eb Amerikane, p\u00ebrtej SHBA-s\u00eb, ngre shqet\u00ebsim n\u00eb\u00a0<\/em><a href=\"https:\/\/www.cbsnews.com\/news\/supreme-court-roe-v-wade-abortion-rights-international-response\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><em>Europ\u00eb<\/em><\/a><em>\u00a0dhe m\u00eb gjer\u00eb.<\/em><\/p>\n<p><em>N\u00eb t\u00eb gjith\u00eb Ballkanin, p\u00ebrfshir\u00eb Shqip\u00ebrin\u00eb, e drejta p\u00ebr t\u00eb abortuar mbrohet p\u00ebrmes ligjit. Ajo nuk ka qen\u00eb realisht pjes\u00eb e diskutimit publik deri\u00a0<\/em><a href=\"https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=aU2eGoWmgwA\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><em>s\u00eb fundmi<\/em><\/a><em>. Papritur, kjo \u00e7\u00ebshtje q\u00eb deri dje n\u00eb Shqip\u00ebri \u00ebsht\u00eb marr\u00eb p\u00ebr e mir\u00ebqen\u00eb,\u00a0<\/em><a href=\"https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=8G1ZPgIUUE0\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><em>tashm\u00eb<\/em><\/a><em>\u00a0\u00ebsht\u00eb kthyer n\u00eb v\u00ebmendje. (Shih gjithashtu\u00a0<\/em><a href=\"https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=I0y5vbG7d8w\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><em>k\u00ebtu<\/em><\/a><em>,\u00a0<\/em><a href=\"https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=hmalde1Nul8\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><em>k\u00ebtu<\/em><\/a><em>\u00a0dhe\u00a0<\/em><a href=\"https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=Hq5iLOAeppQ\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><em>k\u00ebtu<\/em><\/a><em>.) Diskursi mbi t\u00eb, r\u00ebndom i dominuar\u00a0<\/em><a href=\"https:\/\/youtu.be\/8LPONZG2M2Q\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><em>vet\u00ebm<\/em><\/a><em>\u00a0nga burrat, \u00ebsht\u00eb manipuluar p\u00ebrmes ofrimit t\u00eb t\u00eb dh\u00ebnave t\u00eb rreme, q\u00eb v\u00ebn\u00eb n\u00eb rrezik sigurin\u00eb dhe mir\u00ebqenien e vajzave dhe grave.<\/em><\/p>\n<p><em>Aborti nuk mund t\u00eb jet\u00eb objekt spektakli mediatik dhe as debat me dy kahe, q\u00eb zhvillohet n\u00eb var\u00ebsi t\u00eb \u201copinioneve\u201d q\u00eb mund t\u00eb ken\u00eb pal\u00ebt, ve\u00e7an\u00ebrisht ata n\u00eb pozita pushteti. Siguria sh\u00ebndet\u00ebsore fem\u00ebrore dhe jet\u00ebt e grave nuk mund t\u00eb jen\u00eb debat i odave t\u00eb burrave, q\u00eb rrezikojn\u00eb t\u00eb na kthejn\u00eb n\u00eb praktika mesjetare e t\u00eb na marrin jet\u00ebn.<\/em><\/p>\n<p><em>Ky shkrim lind si nevoj\u00eb e p\u00ebrpjekjes p\u00ebr autonomi dhe drejt\u00ebsi n\u00eb hap\u00ebsir\u00ebn e p\u00ebrbashk\u00ebt publike, aktualisht nj\u00eb monopol patriarkal. Nj\u00eb p\u00ebrsiatje q\u00eb reflekton sesi dhunimi i grave diku, p\u00ebrb\u00ebn nj\u00ebkoh\u00ebsisht dhunim t\u00eb secil\u00ebs grua kudo tjet\u00ebr.<\/em><\/p>\n<p><strong>Nj\u00eb histori e shkurt\u00ebr e ligjit \u201cRoe v. Wade\u201d n\u00eb SHBA<\/strong><\/p>\n<p>M\u00eb 22 janar 1973, Gjykata e Lart\u00eb e SHBA-s\u00eb, bazuar n\u00eb\u00a0<a href=\"https:\/\/constitution.congress.gov\/browse\/amendment-14\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Amendamentin 14<\/a>\u00a0t\u00eb Kushtetut\u00ebs, ku citohet se \u201c<em>&#8230;asnj\u00eb shtet nuk do t\u00eb privoj\u00eb asnj\u00eb qytetar\/e amerikan\/e nga e drejta p\u00ebr jet\u00ebn, lirin\u00eb dhe pron\u00ebn<\/em>\u201d dhe\u00a0<a href=\"https:\/\/constitution.congress.gov\/constitution\/amendment-9\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Amendamentin 9<\/a>\u00a0ku citohet se \u201c.<em>..t\u00eb drejtat q\u00eb nuk i parashikon kushtetuta nuk i p\u00ebrkasin qeveris\u00eb federale por qytetar\u00ebve<\/em>\u201d,\u00a0<a href=\"https:\/\/tile.loc.gov\/storage-services\/service\/ll\/usrep\/usrep410\/usrep410113\/usrep410113.pdf\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">vendosi<\/a>\u00a0se liria e nj\u00eb gruaje p\u00ebr t\u00eb abortuar do t\u00eb mbrohej p\u00ebrmes ligjit n\u00eb t\u00eb gjith\u00eb vendin.<\/p>\n<p>Rasti e kishte\u00a0<a href=\"https:\/\/www.britannica.com\/event\/Roe-v-Wade\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">pik\u00ebnisjen<\/a>\u00a0n\u00eb vitin 1970 kur\u00a0<a href=\"https:\/\/www.smithsonianmag.com\/smart-news\/who-was-norma-mccorvey-the-woman-behind-roe-v-wade-180980311\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Norma McCorvey<\/a>, n\u00ebn pseudonimin ligjor \u201cJane Roe\u201d, asokohe shtatz\u00ebn\u00eb p\u00ebr t\u00eb tret\u00ebn her\u00eb dhe n\u00eb pamund\u00ebsi ligjore p\u00ebr t\u00eb abortuar, me ndihm\u00ebn e avokateve, paditi p\u00ebrfaq\u00ebsuesin e qarkut t\u00eb Dallas-it\u00a0<a href=\"https:\/\/www.washingtonpost.com\/news\/retropolis\/wp\/2018\/08\/21\/roe-v-wades-forgotten-loser-the-story-of-dallas-prosecutor-henry-wade\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Henry Wade<\/a>, n\u00ebn pretendimin se ligji i Teksasit ishte jokushtetues.<\/p>\n<p>Fillimisht, \u00e7\u00ebshtja e Roe-s\u00eb, sikurse ajo e \u201c<a href=\"https:\/\/tile.loc.gov\/storage-services\/service\/ll\/usrep\/usrep410\/usrep410179\/usrep410179.pdf\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Doe v. Bolton<\/a>\u201d (Georgia), gjithashtu mbi t\u00eb drejt\u00ebn p\u00ebr abort dhe e paditur n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn koh\u00eb, nuk u trajtuan me prioritet nga gjykata. Kjo e fundit refuzoi t\u00eb vepronte n\u00ebn pretekstin se duhej t\u2019i jepte zgjidhje t\u00eb tjera \u00e7\u00ebshtjeve n\u00eb radh\u00eb.<\/p>\n<p>Si p\u00ebrfundim, padia e Roe-s\u00eb e pati d\u00ebgjes\u00ebn e par\u00eb m\u00eb von\u00eb nga gjyqtar\u00ebt\u00a0<a href=\"https:\/\/www.texasbar.com\/AM\/Template.cfm?Section=Making_the_Case&amp;Template=\/CM\/HTMLDisplay.cfm&amp;ContentID=14879\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Sarah T. Hughes<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/openjurist.org\/judge\/william-mclaughlin-taylor-jr\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">William McLaughlin Taylor Jr.<\/a>\u00a0dhe\u00a0<a href=\"https:\/\/openjurist.org\/judge\/irving-loeb-goldberg\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Irving Loeb Goldberg<\/a>\u00a0t\u00eb Gjykat\u00ebs s\u00eb Apelit t\u00eb SHBA-s\u00eb p\u00ebr qarkun e pest\u00eb. Pas nj\u00eb s\u00ebr\u00eb seancash dhe nj\u00eb procesi tri vje\u00e7ar, Gjykata e Lart\u00eb i dha t\u00eb drejt\u00eb McCorvey-it. S\u00eb bashku, edhe \u00e7\u00ebshtjes shoq\u00ebruese \u201cDoe v. Bolton\u201d. Ligji i Teksasit p\u00ebr abortin u deklarua se shkelte Amendamentin 9 dhe 14 t\u00eb SHBA-s\u00eb, dhe u shpall jokushtetues.<\/p>\n<p>Pa\u00e7ka se McCorvey prej ngritjes s\u00eb padis\u00eb dhe n\u00eb muajt q\u00eb e pasuan at\u00eb iu n\u00ebnshtrua ndjekjes s\u00eb shtatzanis\u00eb s\u00eb pad\u00ebshiruar dhe m\u00eb pas lindjes, fitimi i \u00e7\u00ebshtjes tri vite m\u00eb von\u00eb, i ofroi asaj t\u00eb drejt\u00ebn e mohuar si grua dhe nj\u00ebkoh\u00ebsisht \u00e7eli nj\u00eb perspektiv\u00eb p\u00ebr vajzat dhe grat\u00eb e tjera amerikane, ve\u00e7an\u00ebrisht vajzat dhe grat\u00eb e varfra, t\u00eb zeza, latine, etj.<\/p>\n<p>Pes\u00eb dekada m\u00eb von\u00eb,\u00a0 p\u00ebrkat\u00ebsiht, m\u00eb 24 qershor, Gjykata e Lart\u00eb e SHBA-s\u00eb, p\u00ebrmes rastit \u201cDobbs v. Jackson Women&#8217;s Health Organization\u201d\u00a0<a href=\"https:\/\/www.nytimes.com\/live\/2022\/06\/24\/us\/roe-wade-abortion-supreme-court\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">zhb\u00ebri 49 vite progres<\/a>, duke e kthyer ligjin \u201cRoe v. Wade\u201d me 5 vota n\u00eb favor. Ishin gjykat\u00ebsit konservator\u00eb\u00a0<a href=\"https:\/\/www.npr.org\/2020\/10\/26\/927640619\/senate-confirms-amy-coney-barrett-to-the-supreme-court\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Amy Coney Barrett<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/www.cnbc.com\/2018\/07\/05\/trump-picks-brett-kavanaugh-for-supreme-court.html\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Brett M. Kavanaugh<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/www.nytimes.com\/2017\/01\/31\/us\/politics\/supreme-court-nominee-trump.html\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Neil M. Gorsuch<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/supremecourthistory.org\/supreme-court-justices\/associate-justice-anthony-alito-jr\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Samuel A. Alito Jr.<\/a>\u00a0dhe\u00a0<a href=\"https:\/\/supremecourthistory.org\/supreme-court-justices\/associate-justice-clarence-thomas\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Clarence Thomas<\/a>\u00a0ata q\u00eb (ri)p\u00ebrcaktuan \u201cfatin\u201d e \u201cRoe v. Wade\u201d dhe k\u00ebsisoj, at\u00eb t\u00eb miliona grave n\u00eb SHBA.<\/p>\n<p>Ky vendim vjen n\u00eb kund\u00ebrshtim me bindjen e\u00a0<a href=\"https:\/\/www.nytimes.com\/2022\/05\/04\/upshot\/polling-abortion-states.html\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">m\u00eb shum\u00eb se gjysm\u00ebs<\/a>\u00a0s\u00eb popullsis\u00eb amerikane, e cila shprehet n\u00eb favor t\u00eb s\u00eb drejt\u00ebs s\u00eb grave, burrave transgjinor\u00eb dhe personave me gjini jo normative p\u00ebr t\u00eb abortuar. Pa\u00e7ka se q\u00ebndrimi mbi abortin ndryshon nga nj\u00ebri shtet n\u00eb tjetrin,\u00a0<a href=\"https:\/\/news.gallup.com\/poll\/1576\/abortion.aspx\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">shumica d\u00ebrrmuese<\/a>\u00a0e qytetare\/\u00ebve n\u00eb SHBA e\u00a0<a href=\"https:\/\/www.pewresearch.org\/fact-tank\/2022\/06\/13\/about-six-in-ten-americans-say-abortion-should-be-legal-in-all-or-most-cases-2\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">p\u00ebrkrahin<\/a>\u00a0at\u00eb.<\/p>\n<p>Tri nga gjyqtar\u00ebt q\u00eb votuan kund\u00ebr \u201cRoe v. Wade\u201d jan\u00eb zgjedhur n\u00eb krye t\u00eb Gjykat\u00ebs s\u00eb Lart\u00eb viteve t\u00eb fundit nga Presidenti Donald Trump, i cili fitoi zgjedhjet presidenciale, pavar\u00ebsisht humbjes s\u00eb vot\u00ebs popullore n\u00eb zgjedhjet 2016.<\/p>\n<p>Vendimi aktual i Gjykat\u00ebs s\u00eb Lart\u00eb t\u00eb SHBA-s\u00eb p\u00ebr abortin ka shkaktuar protesta dhe reagime anemban\u00eb. Teksa nj\u00eb pjes\u00eb e konsiderojn\u00eb k\u00ebt\u00eb vendim \u201ct\u00eb drejt\u00eb\u201d, n\u00ebn perspektiv\u00ebn konservatore se \u201caborti \u00ebsht\u00eb vrasje\u201d, pjesa tjet\u00ebr e konsideron at\u00eb shkelje t\u00eb s\u00eb drejt\u00ebs bazike t\u00eb sh\u00ebndetit riprodhues fem\u00ebror, duke argumentuar se kriminalizimi i abortit nuk e ndalon abortin, por ai thjesht ndalon abortin e sigurt, duke rrezikuar k\u00ebsisoj jet\u00ebt e vajzave dhe grave.<\/p>\n<p><strong>Kush ishte Ruth Bader Ginsburg?<\/strong><\/p>\n<p>Ruth Bader Ginsburg (R.G.B.) ishte Gjyqtare e Asociuar n\u00eb Gjykat\u00ebn e Lart\u00eb t\u00eb SHBA-s\u00eb, prej vitit 1993 deri n\u00eb 18 shtator 2020, kur edhe nd\u00ebrroi jet\u00eb.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/youtu.be\/ZbsbKI3K9m4\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Q\u00ebndrimi i saj<\/a>\u00a0p\u00ebr abortin ka qen\u00eb\u00a0<a href=\"https:\/\/youtu.be\/-VfUB7PgW4o\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">gjithnj\u00eb<\/a>\u00a0i qart\u00eb. Sipas\u00a0<a href=\"https:\/\/www.aclu.org\/news\/reproductive-freedom\/for-justice-ginsburg-abortion-was-about-equality\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">saj<\/a><em>: \u201cE drejta p\u00ebr t\u00eb pasur ose jo f\u00ebmij\u00eb \u00ebsht\u00eb thelb\u00ebsore n\u00eb jet\u00ebn e nj\u00eb gruaje, p\u00ebr mir\u00ebqenien dhe dinjitetin e saj. Kur qeveria nd\u00ebrhyn te ky vendim, at\u00ebher\u00eb gruaja trajtohet si person gjysm\u00eb i rritur, e paaft\u00eb p\u00ebr t\u00eb zgjedhur vet\u00eb.\u201d<\/em><\/p>\n<p>Megjithat\u00eb, teksa diskursi dhe praktika e Ginsburg kan\u00eb respektuar gjithnj\u00eb autonomin\u00eb e grave mbi trupin e tyre, refuzimi i saj p\u00ebr t\u00eb dh\u00ebn\u00eb dor\u00ebheqjen nga Gjykata e Lart\u00eb (nj\u00eb karrier\u00eb e p\u00ebrjetshme p\u00ebr t\u00eb gjith\u00eb gjyqtar\u00ebt e k\u00ebsaj gjykate) \u00ebsht\u00eb\u00a0<a href=\"https:\/\/www.theguardian.com\/commentisfree\/2014\/feb\/14\/ruth-bader-ginsburg-retire-liberal-judge\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">kritikuar<\/a>\u00a0<a href=\"https:\/\/www.washingtonpost.com\/blogs\/plum-line\/wp\/2013\/11\/29\/yes-stephen-breyer-and-ruth-bader-ginsburg-should-still-retire\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">vazhdimisht<\/a>, p\u00ebrfshir\u00eb kritikat q\u00eb ajo ka marr\u00eb\u00a0<a href=\"https:\/\/www.independent.co.uk\/news\/world\/americas\/us-election-2020\/bill-maher-ruth-bader-ginsburg-retire-trump-supreme-court-seat-b1427718.html\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">post-mortum<\/a>, sidomos pas z\u00ebvend\u00ebsimit me Amy C. Barrett.<\/p>\n<p>N\u00eb mosh\u00ebn 77-vje\u00e7are, R.G.B. u shnd\u00ebrrua n\u00eb gjykat\u00ebsen m\u00eb t\u00eb vjet\u00ebr n\u00eb detyr\u00eb. Pavar\u00ebsisht t\u00eb qenit e diagnostikuar disa her\u00eb me kancer ajo s\u00ebrish\u00a0<a href=\"https:\/\/www.nytimes.com\/2020\/09\/25\/us\/politics\/rbg-retirement-obama.html\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">refuzoi<\/a>\u00a0t\u00eb hiqte dor\u00eb nga Gjykata e Lart\u00eb.<\/p>\n<p>Por, refuzimi p\u00ebr t\u2019u dor\u00ebhequr nga Gjykata e Lart\u00eb \u00ebsht\u00eb praktik\u00eb e njohur mes gjykat\u00ebsve n\u00eb SHBA, r\u00ebndom n\u00eb situata t\u00eb ngjashme me R.G.B., sikurse arrin n\u00eb p\u00ebrfundime\u00a0<a href=\"https:\/\/www.ncbi.nlm.nih.gov\/pmc\/articles\/PMC3000028\/#:~:text=Discrete%2DTime%20Probability%20Models,2.8%25%20of%20justice%2Dyears.\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">ky studim<\/a>.<\/p>\n<p>Disa\u00a0<a href=\"https:\/\/www.theguardian.com\/commentisfree\/2014\/feb\/14\/ruth-bader-ginsburg-retire-liberal-judge\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">besojn\u00eb<\/a>\u00a0se vendimi i R.G.B. p\u00ebr t\u2019u dor\u00ebhequr do t\u2019i kishte hapur rrug\u00ebn Demokrat\u00ebve p\u00ebr t\u00eb em\u00ebruar nga radh\u00ebt e tyre dik\u00eb me nj\u00eb bot\u00ebkuptim progresiv, teksa Partia Demokratike zot\u00ebronte ende Senatin. Megjithat\u00eb, shumica demokrate zgjati deri n\u00eb zgjedhjet 2014, n\u00eb mes t\u00eb mandatit t\u00eb Obam\u00ebs, \u00e7ka i ofroi k\u00ebtij t\u00eb fundit vet\u00ebm nj\u00eb afat dy vje\u00e7ar p\u00ebr t\u00eb nominuar, hipotetikisht, nj\u00eb gjykat\u00ebs\/e progresiv\/e.<\/p>\n<p>Megjithat\u00eb nuk \u00ebsht\u00eb e sigurt n\u00ebse Obama do t\u00eb kishte nominuar dik\u00eb v\u00ebrtet\u00eb progresiv. Nominimet e tij t\u00eb m\u00ebhershme, si p\u00ebr shembull,\u00a0<a href=\"https:\/\/www.usatoday.com\/story\/news\/politics\/2020\/08\/04\/elena-kagan-after-10-years-supreme-court-justice-wields-influence\/5490349002\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Elena Kagan<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/supremecourthistory.org\/supreme-court-justices\/associate-justice-elena-kagan\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">aktualisht<\/a>\u00a0pjes\u00eb e Gjykat\u00ebs s\u00eb Lart\u00eb apo\u00a0<a href=\"https:\/\/www.usatoday.com\/story\/news\/2016\/03\/16\/merrick-garland-supreme-court-obama-nominee\/81529760\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Merrick Garland<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/www.nytimes.com\/2016\/03\/17\/us\/politics\/obama-supreme-court-nominee.html\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">v\u00ebshtir\u00eb<\/a>\u00a0se mund t\u00eb konsiderohen zgjedhje \u201cprogresiste\u201d. N\u00eb an\u00ebn tjet\u00ebr, vet\u00eb R.G.B. ishte\u00a0<a href=\"https:\/\/www.newyorker.com\/news\/amy-davidson\/ruth-bader-ginsburgs-retirement-dissent\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">skeptike<\/a>\u00a0q\u00eb nj\u00eb nominim i mundsh\u00ebm nga Obama p\u00ebr z\u00ebvend\u00ebsimin e saj, do t\u00eb kalonte pa u rr\u00ebzuar nga Republikan\u00ebt.<\/p>\n<p><strong>\u00c7far\u00eb ndryshon pas vendimit t\u00eb 24 qershorit n\u00eb SHBA?<\/strong><\/p>\n<p>\u201cRoe v. Wade\u201d i ndalonte shtetet federale t\u00eb aplikonin kufizime mbi t\u00eb drejt\u00ebn p\u00ebr t\u00eb abortuar deri n\u00eb tremujorin e par\u00eb t\u00eb shtatzanis\u00eb. Tashm\u00eb q\u00eb ky ligj \u00ebsht\u00eb vendosur t\u00eb kthehet, me ekzekutimin e m\u00ebtejsh\u00ebm t\u00eb vendimit, shteteve iu lind e drejta q\u00eb t\u00eb marrin masa kufizuese ose ta ndalojn\u00eb plot\u00ebsisht abortin brenda juridiksionit t\u00eb tyre.<\/p>\n<p>Shtete si Alabama, West Virginia dhe Wisconsin kan\u00eb ende n\u00eb fuqi kufizime mbi abortin, q\u00eb ekzistojn\u00eb p\u00ebrpara marrjes s\u00eb vendimit mbi \u201cRoe v. Wade\u201d. N\u00eb an\u00ebn tjet\u00ebr, shtete si Arkansas, Idaho, Kentucky, Louisiana, Mississippi, Missouri, North Dakota, Oklahoma, South Dakota, Tennessee, Texas, Utah dhe Wyoming jan\u00eb t\u00eb pajisura me ligje t\u00eb njohura si\u00a0<a href=\"https:\/\/www.guttmacher.org\/article\/2022\/06\/13-states-have-abortion-trigger-bans-heres-what-happens-when-roe-overturned\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">\u201ctrigger laws\u201d<\/a>, t\u00eb cilat ose hyjn\u00eb menj\u00ebher\u00eb n\u00eb fuqi ose 30 dit\u00eb m\u00eb pas, num\u00ebrim q\u00eb nis nga data 24 qershor. Aktualisht, aborti \u00ebsht\u00eb i mbrojtur me ligj n\u00eb SHBA\u00a0<a href=\"https:\/\/news.trust.org\/item\/20201231112641-qfynt\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">vet\u00ebm n\u00eb 20 shtete nga 50<\/a>\u00a0n\u00eb total.<\/p>\n<p>Nd\u00ebrsa ekzistojn\u00eb mund\u00ebsi alternative p\u00ebr ndalimin e shtatzanis\u00eb n\u00eb faz\u00eb t\u00eb hershme, si\u00e7\u00a0\u00ebsht\u00eb\u00a0<a href=\"https:\/\/www.plannedparenthood.org\/learn\/abortion\/the-abortion-pill\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">pilula me dy doza e abortit<\/a>, qasja te ky medikament mund t\u00eb varioj\u00eb nga nj\u00ebri shtet n\u00eb tjetrin dhe ajo ofrohet vet\u00ebm nga nj\u00eb mjek\/e, infermier\/e, klinik\u00eb aborti ose qend\u00ebr p\u00ebr planifikimin familjar.<\/p>\n<p>Me kthimin e \u201cRoe v. Wade\u201d, gjasat jan\u00eb q\u00eb qarkullimi i k\u00ebsaj pilule t\u00eb kufizohet ose ndalohet. Kontraceptiv\u00ebt e emergjenc\u00ebs, nga ana tjet\u00ebr, nuk jan\u00eb alternativ\u00eb ndaj pilul\u00ebs s\u00eb abortit ose abortit q\u00eb kryhet n\u00eb klinik\u00eb sepse ata thjesht kufizojn\u00eb mund\u00ebsin\u00eb p\u00ebr t\u00eb mbetur shtatz\u00ebn\u00eb por nuk e nd\u00ebrpresin dot shtatzanin\u00eb, n\u00ebse kjo tashm\u00eb ka ndodhur.<\/p>\n<p>E nd\u00ebrsa vajzat dhe grat\u00eb lejohen t\u00eb udh\u00ebtojn\u00eb drejt shteteve ku aborti \u00ebsht\u00eb i ligjsh\u00ebm, kjo mund\u00ebsi n\u00eb vetvete n\u00ebnkupton ekskluzivitet klasor, social, racor dhe ableist. Jo t\u00eb gjitha grat\u00eb g\u00ebzojn\u00eb mund\u00ebsin\u00eb fizike ose ekonomike p\u00ebr t\u00eb udh\u00ebtuar, sidomos n\u00eb nj\u00eb kontekst gjeografik ku distancat jan\u00eb t\u00eb m\u00ebdha, pa llogaritur shpenzimet p\u00ebr q\u00ebndrimin, ushqimin dhe \u00e7\u2019\u00ebsht\u00eb m\u00eb e r\u00ebnd\u00ebsishmja, p\u00ebrftimin e sh\u00ebrbimit t\u00eb abortit dhe t\u00eb tjera sh\u00ebrbimeve mjek\u00ebsore lidhur me t\u00eb.<\/p>\n<p>Gjithashtu, kur nj\u00eb grua vidhet nga e drejta p\u00ebr t\u00eb zgjedhur mbi trupin e saj, ajo detyrohet t\u00eb sjell\u00eb n\u00eb jet\u00eb nj\u00eb f\u00ebmij\u00eb, i cili n\u00ebse q\u00ebllon t\u00eb jet\u00eb pakic\u00eb, vazhdimisht do t\u00eb diskriminohet. N\u00eb ato kontekste amerikane ku mbizot\u00ebron supremacia e bardh\u00eb, f\u00ebmij\u00ebt kan\u00eb gjasa t\u00eb pranohen vet\u00ebm n\u00ebse ata jan\u00eb n\u00eb p\u00ebrshtatje me standardin e paracaktuar p\u00ebr ta: heteronormativ, t\u00eb krishter\u00eb dhe patriarkal.<\/p>\n<p>Nga ana tjet\u00ebr, cenimi i abortit nuk vjen gjithashtu me nj\u00eb\u00a0<em>alternativ\u00eb\u00a0<\/em>shoq\u00ebruese, t\u00eb mb\u00ebshtetur mbi parimin e s\u00eb ashtuquajtur\u00ebs \u201ct\u00eb drejt\u00eb p\u00ebr jet\u00eb\u201d. E drejta p\u00ebr jet\u00eb do t\u00eb duhej minimalisht t\u00eb garantonte edhe t\u00eb drejt\u00ebn p\u00ebr nj\u00eb jet\u00eb dinjitoze: qasjen falas n\u00eb sh\u00ebrbime cil\u00ebsore mjek\u00ebsore dhe edukative; pushim prind\u00ebror t\u00eb paguar; pajisje t\u00eb rregullt me formul\u00eb p\u00ebr foshnjet; p\u00ebrkushtim t\u00eb nj\u00ebmendt\u00eb n\u00eb uljen e shkall\u00ebs s\u00eb vdekshm\u00ebris\u00eb gjat\u00eb lindjes, ve\u00e7an\u00ebrisht te komunitetet me ngjyr\u00eb dhe t\u00eb t\u00eb zinjve.<\/p>\n<p>Padyshim, nj\u00eb plan i till\u00eb nuk p\u00ebrb\u00ebn nj\u00ebmend alternativ\u00eb sepse e vetmja alternativ\u00eb kund\u00ebr abortit t\u00eb sigurt \u00ebsht\u00eb s\u00ebmundja dhe vdekja. Dinjiteti p\u00ebr jet\u00ebn n\u00ebnkupton garancin\u00eb e t\u00eb gjitha sh\u00ebrbimeve jetike, p\u00ebrfshir\u00eb qasjen n\u00eb sh\u00ebrbimet profesionale dhe t\u00eb sigurta t\u00eb abortit.<\/p>\n<p>P\u00ebr pasoj\u00eb, \u201ce drejta p\u00ebr jet\u00eb\u201d, n\u00eb rrethana ku jeta vlen kaq pak dhe rreziku q\u00eb ajo t\u00eb humb\u00eb \u00ebsht\u00eb gjithnj\u00eb i pranish\u00ebm, mbetet nj\u00eb thirrje boshe, n\u00eb mos hipokrite. \u00c7far\u00eb e drejte qenk\u00ebsh kjo kur p\u00ebr shembull, shteti akomodon koorporata si Shoqata Komb\u00ebtare e Arm\u00ebve (<a href=\"https:\/\/home.nra.org\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">NRA<\/a>)\u00a0shitja\u00a0<em>en masse<\/em>\u00a0e arm\u00ebve s\u00eb t\u00eb cilave, shpesh me \u00e7mimin e nj\u00eb laptopi, u merr jet\u00ebn\u00a0jo vet\u00ebm f\u00ebmij\u00ebve t\u00eb d\u00ebshiruar dhe t\u00eb imponuar, por \u00e7dokujt tjet\u00ebr n\u00eb\u00a0<em>k\u00ebt\u00eb<\/em>\u00a0shoq\u00ebri? SHBA-ja \u00ebsht\u00eb ndoshta i vetmi realitet ku e drejta p\u00ebr t\u2019u pajisur me arm\u00eb, p\u00ebrfshir\u00eb arm\u00eb t\u00eb kalibrit ushtarak, vlen m\u00eb shum\u00eb se jet\u00ebt e grave dhe e drejta e tyre p\u00ebr t\u00eb zgjedhur mbi trupin e tyre.<\/p>\n<p><strong>Si mund t\u00eb ndikoj\u00eb n\u00eb Europ\u00eb nj\u00eb vendim i till\u00eb?<\/strong><\/p>\n<p>N\u00eb pjes\u00ebn m\u00eb t\u00eb madhe t\u00eb vendeve europiane, aborti\u00a0<a href=\"https:\/\/reproductiverights.org\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/European-abortion-law-a-comparative-review.pdf\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">lejohet<\/a>\u00a0brenda tremujorit t\u00eb par\u00eb t\u00eb shtatzanis\u00eb, me p\u00ebrjashtim t\u00eb\u00a0<a href=\"https:\/\/www.rfsu.se\/contentassets\/48adfec3a7254bd590c07c79766000a8\/en_om_abort.pdf\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Suedis\u00eb<\/a>, ku kjo e drejt\u00eb shtrihet deri n\u00eb jav\u00ebn e 18 dhe\u00a0<a href=\"https:\/\/www.government.nl\/topics\/abortion\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Holland\u00ebs<\/a>, q\u00eb e garanton at\u00eb deri n\u00eb jav\u00ebn e 24.<\/p>\n<p>In the latest\u00a0<a href=\"https:\/\/www.bbc.com\/news\/uk-northern-ireland-politics-56041849\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Irland\u00ebn e Veriut<\/a>\u00a0aborti u\u00a0<a href=\"https:\/\/www.amnesty.org.uk\/abortion-rights-northern-ireland-timeline\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">dekriminalizua<\/a>\u00a0n\u00eb tetor 2019 dhe sh\u00ebrbimet e ligjshme t\u00eb abortit hyn\u00eb n\u00eb fuqi prej dat\u00ebs 31 mars 2020. Nd\u00ebrsa n\u00eb\u00a0<a href=\"https:\/\/www.civicus.org\/index.php\/media-resources\/news\/interviews\/5551-san-marino-there-was-an-overwhelming-demand-for-women-to-gain-the-right-to-choose\">San Marino<\/a>\u00a0e drejta p\u00ebr abort u garantua pas nj\u00eb\u00a0<a href=\"https:\/\/www.theguardian.com\/world\/2021\/sep\/26\/san-marino-votes-in-referendum-on-lifting-abortion-ban\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">referendumi<\/a>\u00a0popullor n\u00eb shtator 2021.<\/p>\n<p>Megjithat\u00eb,\u00a0<a href=\"https:\/\/abortion-clinics.eu\/abortion-europe\/abortion-prohibited\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Andorra<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/www.monaco-tribune.com\/en\/2019\/11\/abortion-is-finally-decriminalised-in-monaco-but-it-will-have-to-be-done-elsewhere\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Monako<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/www.loc.gov\/item\/global-legal-monitor\/2011-09-27\/liechtenstein-no-to-legalized-abortion\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Lihtenshtajni<\/a>\u00a0dhe\u00a0<a href=\"https:\/\/www.nytimes.com\/2022\/06\/12\/world\/europe\/poland-abortion-ban.html\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Polonia<\/a>\u00a0jan\u00eb t\u00eb vetmet vende ku aborti lejohet vet\u00ebm n\u00eb rastet kur shtatzania ka ardhur si pasoj\u00eb e p\u00ebrdhunimit apo kur jeta e gruas \u00ebsht\u00eb n\u00eb rrezik.\u00a0<a href=\"https:\/\/www.euronews.com\/2022\/07\/01\/malta-to-review-abortion-policy-after-prudente-case-causes-outrage\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Malta<\/a>\u00a0\u00ebsht\u00eb i vetmi vend europian ku aborti \u00ebsht\u00eb plot\u00ebsisht i ndaluar, pavar\u00ebsisht t\u00eb gjitha rrethanave.<\/p>\n<p>N\u00eb Poloni\u00a0<a href=\"https:\/\/edition.cnn.com\/2022\/06\/28\/europe\/poland-abortion-law-izabela-sajbor-death-intl-cmd\/index.html\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">p\u00ebr rreth tri dekada<\/a>, aborti \u00ebsht\u00eb lejuar n\u00eb rast p\u00ebrdhunimi, incesti, anormaliteti t\u00eb fetusit, ose kur jeta e gruas ndodhej n\u00eb rrezik si pasoj\u00eb e shtatzanis\u00eb. Megjithat\u00eb, n\u00eb 2015 kur partia\u00a0<a href=\"https:\/\/www.britannica.com\/topic\/Law-and-Justice\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">\u201cPrawo i Sprawiedliwo\u015b\u0107\u201d (PiS)<\/a>\u00a0u ngjit n\u00eb pushtet, ajo u zotua p\u00ebr tkurrjen e m\u00ebtejshme t\u00eb s\u00eb drejt\u00ebs p\u00ebr abort, duke p\u00ebrjashtuar nga ligji (edhe) rrethan\u00ebn e \u201canormalitetit t\u00eb fetusit\u201d. N\u00eb 2020 qeveria polake nd\u00ebrmori masa drakoniane p\u00ebr ligjin mbi abortin, duke imponuar k\u00ebsisoj nj\u00eb\u00a0<a href=\"https:\/\/edition.cnn.com\/2021\/01\/28\/europe\/poland-abortion-restrictions-law-intl-hnk\/index.html\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">ndalimin pothuajse t\u00eb plot\u00eb t\u00eb abortit<\/a>\u00a0\u00e7ka n\u00eb\u00a0<a href=\"https:\/\/www.theguardian.com\/world\/2020\/oct\/24\/thousands-join-poland-protests-against-strict-abortion-laws\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">tetor<\/a>\u00a0dhe\u00a0<a href=\"https:\/\/www.theguardian.com\/world\/2021\/nov\/02\/polish-activists-protest-after-first-death-in-wake-of-stricter-abortion-law\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">n\u00ebntor<\/a>\u00a02020 nxiti protesta masive n\u00eb mbar\u00eb vendin.<\/p>\n<p><a href=\"https:\/\/edition.cnn.com\/2021\/11\/07\/europe\/poland-abortion-ban-march-intl\/index.html\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Izabela Sajbor<\/a>\u00a0vdiq nj\u00eb vit m\u00eb par\u00eb, n\u00eb mosh\u00ebn 30-vje\u00e7are, nga shoku septik sepse mjek\u00ebt nuk mund t\u2019i performonin nd\u00ebrhyrjen cezariane, p\u00ebr aq koh\u00eb sa fetusi nuk konsiderohej ende i vdekur. Ky \u00ebsht\u00eb vet\u00ebm nj\u00eb nga\u00a0<a href=\"https:\/\/www.theguardian.com\/global-development\/2022\/jan\/26\/poland-death-of-woman-refused-abortion\">rastet<\/a>\u00a0e grave q\u00eb kan\u00eb humbur jet\u00ebn n\u00eb Poloni, si pasoj\u00eb e refuzimit t\u00eb mjekve p\u00ebr t\u00eb nd\u00ebrhyr\u00eb nga frika e heqjes s\u00eb li\u00e7enc\u00ebs dhe nd\u00ebshkimit t\u00eb m\u00ebtejsh\u00ebm me burgim. Vdekja e Izabel\u00ebs nxiti\u00a0<a href=\"https:\/\/www.nytimes.com\/2020\/10\/27\/world\/europe\/poland-abortion-ruling-protests.html\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">t\u00eb tjera protesta masive<\/a>\u00a0n\u00eb Poloni.<\/p>\n<p>Situata nuk \u00ebsht\u00eb m\u00eb premtuese as n\u00eb Hungari, ku pa\u00e7ka se aborti \u00ebsht\u00eb i ligjsh\u00ebm,\u00a0<a href=\"https:\/\/balkaninsight.com\/2020\/11\/19\/activists-fear-abortion-at-risk-in-hungary-from-orbans-family-first-crusade\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">burokracit\u00eb<\/a>\u00a0e panevojshme e v\u00ebshtir\u00ebsojn\u00eb qasjen n\u00eb t\u00eb. Mbi t\u00eb gjitha, autoritarizmi i Viktor Orban dhe q\u00ebndrimet konservatore t\u00eb qeveris\u00eb q\u00eb ai p\u00ebrfaq\u00ebson, si\u00e7 ishte edhe sjellja e papritur n\u00eb v\u00ebmendje e \u00e7\u00ebshtjes s\u00eb\u00a0<a href=\"https:\/\/balkaninsight.com\/2020\/11\/19\/activists-fear-abortion-at-risk-in-hungary-from-orbans-family-first-crusade\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">abortit<\/a>\u00a0n\u00eb tetor 2020 dhe propaganda e vazhdueshme mbi\u00a0<a href=\"https:\/\/balkaninsight.com\/2020\/11\/11\/fidesz-submits-new-laws-to-shore-up-position-before-next-election\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">familjen e vlerat e krishtera<\/a>\u00a0ngjallin pasiguri, jo vet\u00ebm ndaj t\u00eb drejt\u00ebs s\u00eb grave hungareze p\u00ebr abort, por gjithashtu edhe ndaj individ\u00ebve LGBTQ+, t\u00eb cil\u00ebt n\u00eb nj\u00eb kontekst t\u00eb till\u00eb gjenden vazhdimisht n\u00eb shenjest\u00ebr.<\/p>\n<p>Ndon\u00ebse n\u00eb Europ\u00eb dominon e drejta p\u00ebr t\u00eb abortuar dhe vet\u00eb europian\u00ebt jan\u00eb qart\u00ebsisht pro abortit, kjo nuk n\u00ebnkupton se t\u00eb drejtat e grave jan\u00eb t\u00eb sigurta, sikurse d\u00ebshmohet n\u00eb rastet e Polonis\u00eb, Malt\u00ebs, Monakos etj. Nga ana tjet\u00ebr, ekziston gjithmon\u00eb mund\u00ebsia q\u00eb kthimi i \u201cRoe v. Wade\u201d n\u00eb SHBA, t\u00eb motivoj\u00eb m\u00eb tej grupet e ekstremit t\u00eb djatht\u00eb n\u00eb Europ\u00eb, p\u00ebr t\u00eb ecur n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn rrug\u00eb, ve\u00e7an\u00ebrisht teksa viteve t\u00eb fundit k\u00ebto grupe kan\u00eb gjetur gjithmon\u00eb e m\u00eb shum\u00eb terren, n\u00eb nj\u00eb bashk\u00ebsi thell\u00ebsisht t\u00eb polarizuar.<\/p>\n<p><strong>T\u00eb drejtat riprodhuese n\u00eb Ballkanin Per\u00ebndimor<\/strong><\/p>\n<p>N\u00eb t\u00eb gjitha republikat ish-jugosllave, aborti \u00ebsht\u00eb i ligjsh\u00ebm dhe garantohet deri n\u00eb tremujorin e par\u00eb t\u00eb shtat\u00ebzanis\u00eb. Kjo e drejt\u00eb ka qen\u00eb fillimisht e mund\u00ebsuar\u00a0<a href=\"https:\/\/kosovotwopointzero.com\/en\/walking-back-abortion-rights\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">gjat\u00eb regjimit socialist jugosllav<\/a>, fillimisht n\u00eb 1952, m\u00eb pas n\u00eb 1974 dhe s\u00eb fundmi n\u00eb 1978. M\u00eb pas, vendet p\u00ebrkat\u00ebse e kan\u00eb p\u00ebrdit\u00ebsuar ose rregulluar at\u00eb.<\/p>\n<p>N\u00eb Bosnj\u00eb dhe Hercegovin\u00eb aborti lejohet gjat\u00eb dhjet\u00eb jav\u00ebve t\u00eb para t\u00eb shtatzanis\u00eb. Nga java e dhjet\u00eb deri n\u00eb t\u00eb nj\u00ebzet\u00ebn, k\u00ebrkohet q\u00eb paraprakisht, aborti t\u00eb miratohet nga nj\u00eb komision i posa\u00e7\u00ebm mjek\u00ebsor dhe n\u00eb k\u00ebt\u00eb faz\u00eb, ai lejohet vet\u00ebm n\u00eb rast nd\u00ebrlikimesh sh\u00ebndet\u00ebsore ose p\u00ebr arsye t\u00eb ve\u00e7anta psiko-sociale. Pas jav\u00ebs s\u00eb 20-t\u00eb, aborti lejohet vet\u00ebm p\u00ebr t\u00eb shp\u00ebtuar jet\u00ebn e gruas. Problemi n\u00eb rastin e Bsonj\u00ebs q\u00ebndron te fakti se ligji\u00a0<a href=\"https:\/\/balkaninsight.com\/2020\/01\/30\/abortion-access-uneven-in-decentralised-bosnia\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">jo gjithmon\u00eb gjen zbatim<\/a>\u00a0pasi n\u00eb disa raste, ofruesit e ligjsh\u00ebm t\u00eb k\u00ebtij sh\u00ebrbimi refuzojn\u00eb ta zbatojn\u00eb k\u00ebt\u00eb t\u00eb drejt\u00eb.<\/p>\n<p>N\u00eb Serbi, aborti \u00ebsht\u00eb legalizuar plot\u00ebsisht m\u00eb 1978. Ai lejohet deri n\u00eb jav\u00ebn e dhjet\u00eb t\u00eb shtatzanis\u00eb, nd\u00ebrsa pas k\u00ebsaj jave deri n\u00eb t\u00eb nj\u00ebzet\u00ebn, aborti lejohet n\u00eb baz\u00eb t\u00eb rrethanave t\u00eb ve\u00e7anta, nj\u00eblloj si n\u00eb Bosnj\u00eb dhe Hercegovin\u00eb. Madje,\u00a0<a href=\"https:\/\/www.jstor.org\/stable\/3775604\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">m\u00eb her\u00ebt<\/a>, aborti ka funksionuar si mas\u00eb mbizot\u00ebruese kund\u00ebr shtatzanis\u00eb, n\u00eb vend t\u00eb formave paraprake profilaktike. Ky realitet gjen shtrirje edhe tjet\u00ebrkund n\u00eb ish-Jugosllavi (e nj\u00ebjta gj\u00eb vlen edhe p\u00ebr Shqip\u00ebrin\u00eb) dhe arsye p\u00ebr k\u00ebt\u00eb ishte mungesa e edukat\u00ebs seksuale. Duke mos patur njohuri ose r\u00ebndom qasje n\u00eb forma kontraceptive p\u00ebr marr\u00ebdh\u00ebnie seksuale t\u00eb sigurta, partner\u00ebt p\u00ebrfundonin n\u00eb marr\u00ebdh\u00ebnie t\u00eb pasigurta, q\u00eb shpesh rezultonin n\u00eb shtatzani t\u00eb pad\u00ebshiruara dhe p\u00ebr pasoj\u00eb, n\u00eb aborte t\u00eb shpeshta.<\/p>\n<p>I nj\u00ebjti ligj i vitit 1978 vlen edhe p\u00ebr Maqedonin\u00eb e Veriut. Por ndryshe nga vendet e tjera t\u00eb rajonit, ky ligj u tkurr\u00a0<a href=\"https:\/\/openventio.org\/wp-content\/uploads\/The-Right-to-Abortion-in-North-Macedonia-WHOJ-7-139.pdf\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">n\u00eb vitin 2013<\/a>, n\u00eb baz\u00eb t\u00eb vendimit konservator t\u00eb qeveris\u00eb s\u00eb koh\u00ebs dhe mbeti i till\u00eb deri n\u00eb 2019 kur u\u00a0<a href=\"https:\/\/openventio.org\/wp-content\/uploads\/The-Right-to-Abortion-in-North-Macedonia-WHOJ-7-139.pdf\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">liberalizua s\u00ebrish<\/a>.<\/p>\n<p>N\u00eb Mal t\u00eb Zi, ligji i vitit 1978 \u00ebsht\u00eb p\u00ebrdit\u00ebsuar n\u00eb 2009 dhe ai e shtrin t\u00eb drejt\u00ebn p\u00ebr t\u00eb abortuar pas jav\u00ebs 32 t\u00eb shtatzanis\u00eb. Gjithsesi, nd\u00ebrmjet jav\u00ebs 20 dhe 32, aborti k\u00ebrkohet t\u00eb miratohet nga nj\u00eb komision i posa\u00e7\u00ebm dhe vet\u00ebm p\u00ebr rrethana t\u00eb ve\u00e7anta mjek\u00ebsore, si p\u00ebr shembull, anomali t\u00eb fetusit. Nd\u00ebrsa pas 32 jav\u00ebsh aborti lejohet vet\u00ebm p\u00ebr t\u00eb shp\u00ebtuar jet\u00ebn e gruas n\u00eb rast nd\u00ebrlikimesh sh\u00ebndet\u00ebsore. Nd\u00ebrkoh\u00eb, aborti selektiv \u00ebsht\u00eb i ndaluar. Sipas k\u00ebtij rregulli, testet p\u00ebr t\u00eb m\u00ebsuar seksin e fetusit jan\u00eb gjithashtu t\u00eb ndaluara gjat\u00eb tremujorit t\u00eb par\u00eb t\u00eb shtatzanis\u00eb.<\/p>\n<p>N\u00eb Kosov\u00eb, pa\u00e7ka se aborti garantohet nj\u00eblloj me ligj si n\u00eb vendet e tjera t\u00eb rajonit, shpesh, kjo e drejt\u00eb cenohet nga norma t\u00eb moralit patriarkal, ku r\u00ebndom, grat\u00eb q\u00eb abortojn\u00eb turp\u00ebrohen shoq\u00ebrisht. N\u00eb nj\u00eb kontekst q\u00eb e redukton gruan te roli i n\u00ebn\u00ebs dhe sh\u00ebrbimi riprodhues, t\u00eb sfiduarit e k\u00ebtij roli pritet me p\u00ebrbuzje. P\u00ebrsa i p\u00ebrket mosh\u00ebs, deri n\u00eb 18 vje\u00e7 k\u00ebrkohet miratim prind\u00ebror n\u00eb rast zgjedhjeje p\u00ebr t\u00eb abortuar,\u00a0<a href=\"https:\/\/artpolis-ks.com\/wp-content\/uploads\/2019\/10\/ABORTIONS-IN-KOSOVO-1.pdf\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">ndryshe nga periudha e ish-Jugosllavis\u00eb<\/a>, ku miratimi prind\u00ebror k\u00ebrkohej deri n\u00eb mosh\u00ebn 16 vje\u00e7.<\/p>\n<p>N\u00eb Shqip\u00ebri, aborti \u00ebsht\u00eb legalizuar fillimisht n\u00eb vitin 1989 dhe ligji njihte t\u00eb drejt\u00ebn p\u00ebr t\u00eb abortuar vet\u00ebm n\u00eb rast p\u00ebrdhunimi, incesti ose kur pacienti ishte n\u00ebn mosh\u00ebn 16-vje\u00e7are. N\u00eb 1991 e drejta p\u00ebr abort u zgjerua, por megjithat\u00eb ajo mbeti e kufizuar te vendimi i nj\u00eb bordi mjek\u00ebsh dhe jo ai i vet\u00eb gruas. Aborti u legalizua vet\u00ebm n\u00eb 7 dhjetor 1995. Nga ky vit, aborti lejohet brenda tremujorit t\u00eb par\u00eb dhe m\u00eb pas, n\u00eb rrethana t\u00eb ve\u00e7anta t\u00eb parashikuara nga ligji (p\u00ebr shembull, n\u00ebse jeta e n\u00ebn\u00ebs \u00ebsht\u00eb n\u00eb rrezik, n\u00eb rast anormaliteti t\u00eb fetusit, etj.).<\/p>\n<p><strong>Aborti: Nj\u00eb e drejt\u00eb e pakompromis<\/strong><\/p>\n<p>Sa her\u00eb q\u00eb qeverit\u00eb mohojn\u00eb t\u00eb drejt\u00ebn e personave p\u00ebr t\u00eb abortuar, ato jo vet\u00ebm cenojn\u00eb lirin\u00eb e grave p\u00ebr t\u00eb zgjedhur mbi trupat e tyre por gjithashtu i infantilizojn\u00eb grat\u00eb, duke i paraqitur ato si t\u00eb paafta p\u00ebr t\u00eb b\u00ebr\u00eb zgjedhje t\u00eb matura.<\/p>\n<p>Nd\u00ebr t\u00eb tjera, pamund\u00ebsia p\u00ebr t\u00eb abortuar n\u00eb klinika gjinekologjike t\u00eb akredituara p\u00ebr ofrimin e k\u00ebtyre sh\u00ebrbimeve nga mjek\u00eb\/e profesionist\u00eb\/e, i ekspozon vajzat dhe grat\u00eb te sharlatan\u00eb t\u00eb mjek\u00ebsis\u00eb, q\u00eb pretendojn\u00eb se kan\u00eb njohurit\u00eb e duhura pa nj\u00eb edukim dhe praktik\u00eb profesionale mir\u00ebfilli. Aborti i pasigurt\u00eb shton rrezikun p\u00ebr infeksione dhe s\u00ebmundje t\u00eb tjera afatgjata e po aq, k\u00ebrc\u00ebnimin e jet\u00ebs s\u00eb gruas.<\/p>\n<p>Historia ka\u00a0<a href=\"https:\/\/shota.al\/pandemic\/cradles-and-coffins\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">treguar<\/a>\u00a0se grat\u00eb nuk kan\u00eb ndaluar asnj\u00ebher\u00eb s\u00eb abortuari, pavar\u00ebsisht n\u00ebse aborti \u00ebsht\u00eb kriminalizuar. Ato thjesht kan\u00eb gjetur m\u00ebnyra rrethanore p\u00ebr t\u00eb b\u00ebr\u00eb nj\u00eb zgjedhje, q\u00eb mbetet kaq personale.<\/p>\n<p>Shkenca dhe teknologjia kan\u00eb p\u00ebrparuar mjaftuesh\u00ebm p\u00ebr t\u00eb ndikuar n\u00eb mir\u00ebqenien dhe jet\u00ebgjat\u00ebsin\u00eb ton\u00eb. Aborti, nj\u00eb tjet\u00ebr aspekt i sh\u00ebndetit riprodhues fem\u00ebror, nuk mund t\u00eb shihet p\u00ebrtej perspektiv\u00ebs s\u00eb shkenc\u00ebs s\u00eb mjek\u00ebsis\u00eb. Qasjet fantastike, t\u00eb bazuara n\u00eb mitologji t\u00eb koh\u00ebs s\u00eb gjyqeve t\u00eb shtrigave d\u00ebmtojn\u00eb jo vet\u00ebm grat\u00eb, por shoq\u00ebrin\u00eb mbar\u00eb.<\/p>\n<p>P\u00ebrpjekja p\u00ebr t\u00eb nd\u00ebrhyr\u00eb te trupat e grave \u00ebsht\u00eb thell\u00ebsisht dashakeqe dhe mizogjine. Ajo nuk q\u00ebmton fakte mbi \u201ct\u00eb drejt\u00ebn p\u00ebr jet\u00eb\u201d, por intensifikon instrumentet e kontrollit dhe t\u00eb pushtetit. P\u00ebrndryshe, si \u00ebsht\u00eb e mundur q\u00eb qeverit\u00eb dhe shoq\u00ebrit\u00eb gjenden ende t\u00eb ng\u00ebrthyera mes brek\u00ebve t\u00eb grave? Atyre nuk u ka vajtur asnj\u00ebher\u00eb nd\u00ebrmend q\u00eb p\u00ebr \u201cmbrojtjen e jet\u00ebs\u201d, t\u00eb proprozojn\u00eb p\u00ebr shembull, vasektomin\u00eb si zgjidhje, p\u00ebrpara s\u00eb t\u00eb kriminalizojn\u00eb abortin e l\u00ebngut veshtullor amniotik, t\u00eb ngjizur padashje brenda mitr\u00ebs.<\/p>\n<p>Pavar\u00ebsisht arsyeve q\u00eb nj\u00eb grua mund t\u00eb ket\u00eb p\u00ebr t\u00eb abortuar, aborti mbetet nj\u00eb liri dhe e drejt\u00eb e pakompromis, q\u00eb meriton t\u00eb mbrohet plot\u00ebsisht me ligj, si kusht p\u00ebr shoq\u00ebri m\u00eb t\u00eb drejta dhe t\u00eb barabarta.<\/p>\n<p>Manipulimi i diskutimit publik sikurse ka ndodhur dit\u00ebve t\u00eb fundit n\u00eb Shqip\u00ebri meriton kritik\u00eb sistematike dhe p\u00ebrpjekje kolektive p\u00ebr rifitimin e hap\u00ebsir\u00ebs publike nga grat\u00eb p\u00ebr grat\u00eb. P\u00ebr abortin zgjedhim dhe flasim vet\u00eb!<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Cenimi i s\u00eb drejt\u00ebs p\u00ebr t\u00eb abortuar nuk p\u00ebrmbyllet brenda kufijve shtet\u00ebror\u00eb t\u00eb nj\u00eb vendi, pavar\u00ebsisht nd\u00ebrhyrjes s\u00eb dhunshme n\u00eb jet\u00ebt e personave atje. Kthimi i ligjit \u201cRoe v. Wade\u201d nga Gjykata e Lart\u00eb Amerikane, p\u00ebrtej SHBA-s\u00eb, ngre shqet\u00ebsim n\u00eb\u00a0Europ\u00eb\u00a0dhe m\u00eb gjer\u00eb. N\u00eb t\u00eb gjith\u00eb Ballkanin, p\u00ebrfshir\u00eb Shqip\u00ebrin\u00eb, e drejta p\u00ebr t\u00eb abortuar mbrohet p\u00ebrmes [&hellip;]<\/p>","protected":false},"author":222,"featured_media":1314,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[13],"tags":[705,706,673],"ppma_author":[233],"class_list":["post-1313","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-analize","tag-abortion","tag-gender-equality","tag-western-balkans"],"authors":[{"term_id":233,"user_id":222,"is_guest":0,"slug":"gresa-hasa","display_name":"Gresa Hasa","avatar_url":{"url":"https:\/\/sbunker.org\/wp-content\/uploads\/2023\/10\/download-17-3.jpg","url2x":"https:\/\/sbunker.org\/wp-content\/uploads\/2023\/10\/download-17-3.jpg"},"user_url":"","last_name":"Hasa","first_name":"Gresa","description":"Gresa Hasa \u00ebsht\u00eb bashk\u00ebthemeluese dhe kryeredaktore e revist\u00ebs \u201cShota\u201d. Ajo ka studiuar \"Shkenca Politike\" n\u00eb Universitetin e Tiran\u00ebs dhe prej vitesh \u00ebsht\u00eb angazhuar n\u00eb \u00e7\u00ebshtjet gjinore, organizimin studentor dhe at\u00eb sindikal n\u00eb Shqip\u00ebri. Nj\u00ebkoh\u00ebsisht, Gresa kontribuon n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb rregullt, si publiciste e pavarur n\u00eb fush\u00ebn politike, shoq\u00ebrore dhe kulturore, n\u00eb nj\u00eb s\u00ebr\u00eb mediash, brenda dhe jasht\u00eb vendit. Gjithashtu, ajo \u00ebsht\u00eb angazhuar me p\u00ebrkthimin e nj\u00eb s\u00ebr\u00eb teksteve t\u00eb natyr\u00ebs politike, publicistike, kulturore dhe teori feministe."}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1313","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/222"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1313"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1313\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1315,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1313\/revisions\/1315"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1314"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1313"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1313"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1313"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/ppma_author?post=1313"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}