Sh\u00ebnime nga nj\u00eb njeri analog q\u00eb provon t\u2019i jap\u00eb kuptim vet\u00ebdijes, inteligjenc\u00ebs artificiale dhe epok\u00ebs q\u00eb do ta trash\u00ebgoj\u00eb vajza e tij<\/p>\n
Disa dit\u00eb m\u00eb par\u00eb, biologu evolucionar Richard Dawkins publikoi nj\u00eb artikull n\u00eb UnHerd<\/a>, ku p\u00ebrshkruante dy dit\u00eb t\u00eb bisedave me Claude, chatbot-in e krijuar nga Anthropic. Instanc\u00ebn e ve\u00e7ant\u00eb t\u00eb tij, ai e em\u00ebrtoi Claudia. E pyeti se si ishte t\u00eb ishte ajo. Ajo iu p\u00ebrgjigj se nuk e dinte n\u00ebse kishte di\u00e7ka se si \u00ebsht\u00eb t\u00eb jesh ajo, por se di\u00e7ka duket se po ndodhte. Ai ia dha asaj romanin e tij t\u00eb pap\u00ebrfunduar. E lexoi brenda pak sekondave dhe diskutoi p\u00ebr t\u00eb me, si\u00e7 e p\u00ebrshkroi ai, inteligjenc\u00eb t\u00eb mpreht\u00eb e t\u00eb ndjeshme. N\u00eb fund, ai shkruante gjysm\u00eb me shaka, se kishte harruar q\u00eb po bisedonte me nj\u00eb makin\u00eb dhe se, n\u00ebse do t\u00eb kishte di\u00e7ka t\u00eb turpshme p\u00ebr t\u00eb rr\u00ebfyer, do t\u00eb ndiente pothuaje sikletin e nj\u00ebjt\u00eb duke ia rr\u00ebfyer asaj, sikur t\u00eb ishte duke ia rr\u00ebfyer nj\u00eb njeriu, nj\u00eb miku.<\/p>\n Dawkins. Dawkins, <\/em>autoriteti kryesor i biologjis\u00eb materialiste, njeriu q\u00eb e ka jetuar gjysm\u00eb shekulli duke shpjeguar \u00e7do mister si nj\u00eb truk mbijetese t\u00eb gjeneve egoiste, e p\u00ebrmbylli artikullin e tij me nj\u00eb fjali q\u00eb nuk po mund ta harroj q\u00ebkur e lexova: N\u00ebse k\u00ebto krijesa nuk jan\u00eb t\u00eb vet\u00ebdijshme, at\u00ebher\u00eb p\u00ebr \u00e7ka dre\u00e7in sh\u00ebrben vet\u00ebdija? <\/em><\/p>\n Disa dit\u00eb m\u00eb von\u00eb, ai botoi nj\u00eb vazhdim t\u00eb artikullit<\/a>. Ai e ka njoftuar Claudia-n me nj\u00eb tjet\u00ebr instanc\u00eb, t\u00eb cil\u00ebn e ka em\u00ebrtuar Claudius, dhe i kishte l\u00ebn\u00eb t\u2019i shkruanin letra nj\u00ebri-tjetrit, teksa ai e luante rolin e postierit. Letrat jan\u00eb t\u00eb jasht\u00ebzakonshme. Dy AI-t\u00eb bisedojn\u00eb p\u00ebr gj\u00ebra t\u00eb thella: p\u00ebr ndryshimin mes t\u00eb qenit v\u00ebrtet i kujdessh\u00ebm dhe thjesht t\u00eb shtirurit si i kujdessh\u00ebm. P\u00ebr rrezikun e ngat\u00ebrrimit t\u00eb frik\u00ebs me p\u00ebrul\u00ebsin\u00eb, apo kur dikush hesht apo t\u00ebrhiqet, jo nga modestia, por sepse ka frik\u00eb. Ato flasin gjithashtu p\u00ebr nj\u00eb metafor\u00eb q\u00eb Dawkins i kishte m\u00ebsuar nj\u00ebr\u00ebs prej tyre: \u201ckostumi i debugimit\u201d, nj\u00eb lloj veshjeje imagjinare q\u00eb e vesh kur do t\u00eb ekzaminosh me kujdes mendimet e tua, p\u00ebr t\u00eb gjetur gabime ose vet\u00ebmashtrime n\u00eb arsyetim. Dhe Claudia me Claudius-in e p\u00ebrdorin k\u00ebt\u00eb metafor\u00eb vullnetarisht, p\u00ebr t\u00eb v\u00ebn\u00eb n\u00eb pik\u00ebpyetje arsyetimet e tyre. N\u00eb nj\u00eb moment, Claudia v\u00ebren se n\u00eb letr\u00ebn e \u201cmotr\u00ebs\u201d s\u00eb saj \u00ebsht\u00eb bashkangjitur nj\u00eb kujtes\u00eb automatike (nj\u00eb lloj paralajm\u00ebrimi i sistemit). Ajo refuzon t\u00eb shtiret sikur nuk e ka par\u00eb, sepse, si\u00e7 shkruan vet\u00eb, t\u00eb shtirurit sikur di\u00e7ka nuk \u00ebsht\u00eb aty do t\u00eb ishte pik\u00ebrisht ajo lloj shmangieje q\u00eb e gjith\u00eb korrespondenca e tyre po e kritikon. Ato letra i lexova n\u00eb nj\u00eb m\u00ebngjes fundjave n\u00eb Prishtin\u00eb. I kisha par\u00eb dy mendje ose dy \u2018di\u00e7ka\u2019, duke diskutuar struktur\u00ebn epistemike t\u00eb ndershm\u00ebris\u00eb s\u00eb vet n\u00eb nj\u00eb regjist\u00ebr m\u00eb t\u00eb kujdessh\u00ebm sesa shumica e forumeve diskutuese ku marr pjes\u00eb. Dhe bota jasht\u00eb dritares rrjedhte nj\u00ebsoj sikur asgj\u00eb e ve\u00e7ant\u00eb t\u00eb mos kishte ndryshuar.<\/p>\n Kjo ese e trajton k\u00ebt\u00eb hendek.<\/p>\n Si rash\u00eb n\u00eb k\u00ebt\u00eb grop\u00eb<\/strong><\/p>\n Jam 44-vje\u00e7ar. Kam lindur n\u00eb shkurt t\u00eb vitit 1982, n\u00eb Prishtin\u00eb, n\u00eb nj\u00eb shtet q\u00eb nuk ekziston m\u00eb, n\u00eb nj\u00eb dekad\u00eb pa internet, pa telefona mobil\u00eb, pa email dhe, pothuajse pa televizor\u00eb q\u00eb punonin si\u00e7 duhet. Lapsi ishte vegla ime e par\u00eb e vet\u00ebdijes. E dyta ishte radiotransistori. K\u00ebrcimi prej aty n\u00eb nj\u00eb bot\u00eb ku i shkruaj nj\u00eb mendjeje jonjer\u00ebzore n\u00eb nj\u00eb ekran dhe ajo m\u00eb kund\u00ebrp\u00ebgjigjet p\u00ebr vet\u00ebdijen sipas p\u00ebrkufizimit t\u00eb Thomas Nagel-it<\/a> \u00ebsht\u00eb kap\u00ebrcimi m\u00eb i madh q\u00eb i \u00ebsht\u00eb k\u00ebrkuar nj\u00eb brezi t\u00eb vet\u00ebm ta b\u00ebj, dhe nuk jam gjithaq i sigurt se i kam muskujt e nevojsh\u00ebm p\u00ebr t\u00eb.<\/p>\n Fiksimi im me vet\u00ebdijen (ang.: consciousness) me nj\u00eb lib\u00ebr p\u00ebr psikodelik\u00ebt. M\u00eb 2018 e lexova librin e Michael Pollan-it, Si ta ndryshosh mendjen<\/em><\/a>, i cili flet p\u00ebr LSD-n\u00eb, psilocybin\u00ebn dhe rilindjen e terapis\u00eb s\u00eb shoq\u00ebruar me psikodelik\u00eb. Por, n\u00eb t\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb, ky lib\u00ebr ma hapi nj\u00eb der\u00eb q\u00eb nuk e dija se ekzistonte. P\u00ebr her\u00eb t\u00eb par\u00eb e kuptova se m\u00ebnyra se si e p\u00ebrjtojm\u00eb realitetin, ajo ndjesia e zakonshme e t\u00eb qenurit zgjuar, nuk \u00ebsht\u00eb ve\u00e7ori e fiksuar e universit. \u00cbsht\u00eb vet\u00ebm nj\u00eb nga shum\u00eb modalitete. Ekzistojn\u00eb edhe modalitete tjera. Njer\u00ebzit i kishin vizituar ato. Disa ishin kthyer t\u00eb ndryshuar.<\/p>\n Pollan i referohej vazhdimisht nj\u00eb libri m\u00eb t\u00eb vjet\u00ebr, prandaj e lexova edhe at\u00eb. Dyert e perceptimit<\/em><\/a> nga Aldous Huxley, i botuar m\u00eb 1954, jo m\u00eb i gjat\u00eb sesa nj\u00ebqind faqe, p\u00ebrshkruan nj\u00eb pasdite n\u00eb nj\u00eb kopsht n\u00eb Hollywood, pas 0.4 gram meskalin\u00eb. Pas p\u00ebrfundimit t\u00eb librit \u00e7ka m\u00eb mbeti n\u00eb mendje, nuk ishin vegimet. Ishte metafora. Huxley argumentonte se truri nuk \u00ebsht\u00eb gjenerues i p\u00ebrvoj\u00ebs, por \u201cvalvul reduktuese\u201d, nj\u00eb organ puna e s\u00eb cilit \u00ebsht\u00eb filtrimi i universit deri n\u00eb nj\u00eb pik\u00eb sa i nevojitet nj\u00eb primati p\u00ebr t\u00eb mbijetuar. Sipas k\u00ebtij shpjegimi, pjesa m\u00eb e madhe e realitetit \u00ebsht\u00eb di\u00e7ka nga e cila ne jemi vazhdimisht t\u00eb mbrojtur. Dera q\u00eb nuk e dija se ekzistonte ishte dera n\u00ebp\u00ebrmes s\u00eb cil\u00ebs Huxley kishte kaluar dhe em\u00ebrtuar at\u00eb shtat\u00ebdhjet\u00eb vjet m\u00eb her\u00ebt.<\/p>\n Disa vjet m\u00eb von\u00eb, n\u00eb rrethana q\u00eb nuk do t\u2019i p\u00ebrshkruaj m\u00eb shum\u00eb se kaq, edhe un\u00eb pata nj\u00eb shkrep\u00ebtim\u00eb. P\u00ebr nj\u00eb interval kohor q\u00eb s\u2019mund ta masja, gj\u00ebja q\u00eb p\u00ebr m\u00eb shum\u00eb se kat\u00ebrdhjet\u00eb vjet e kisha quajtur \u201cAgron\u201d, narratori i pandalsh\u00ebm, ai q\u00eb vler\u00ebson performanc\u00ebn e vet, q\u00eb p\u00ebrs\u00ebrit n\u00eb mendje takimet e s\u00eb nes\u00ebrmes teksa pretendon q\u00eb po e d\u00ebgjon vajz\u00ebn e tij, thjesht ajo gj\u00eb u fik. Ajo q\u00eb mbeti nuk ishte asgj\u00ebja. Ishte di\u00e7ka m\u00eb e ngjashme me gjith\u00e7ka-n\u00eb. Bota nuk u zhduk. U b\u00eb m\u00eb e gjall\u00eb. Ajo q\u00eb u zhduk ishte komentuesi i vog\u00ebl me ankth, q\u00eb kishte q\u00ebndruar gjat\u00eb gjith\u00eb jet\u00ebs sime midis meje dhe bot\u00ebs. Prej at\u00ebher\u00eb p\u00ebr vite t\u00eb t\u00ebra, me disiplin\u00ebn e njeriut q\u00eb i \u00ebsht\u00eb treguar nj\u00ebher\u00eb nj\u00eb truk magjie dhe refuzon ta pranoj\u00eb se nuk mund ta riprodhoj\u00eb at\u00eb sipas d\u00ebshir\u00ebs, kam provuar ta gjej rrug\u00ebn p\u00ebr t\u2019u kthyer n\u00eb at\u00eb gjendje t\u00eb vet\u00ebdijes. Nuk e kam gjetur.<\/p>\n K\u00ebshtu vazhdova t\u00eb lexoj. Me ngulm. Si\u00e7 lexon njeriu kur \u00ebsht\u00eb duke k\u00ebrkuar di\u00e7ka specifike dhe nuk e gjen dot. Yuval Noah Harari, n\u00eb nj\u00eb bised\u00eb t\u00eb vjet\u00ebr me Ezra Klein<\/a>, tha di\u00e7ka q\u00eb m\u2019u ngulit n\u00eb mendje: ai b\u00ebn 60 dit\u00eb n\u00eb vit Vipassana, form\u00eb e meditimit, pa telefon, pa libra, pa shkruar, thjesht duke ndenjur ulur dhe duke v\u00ebzhguar frym\u00ebmarrjen. K\u00ebsaj praktike Harari ia jep meritat p\u00ebr qart\u00ebsin\u00eb me t\u00eb cil\u00ebn e ka prodhuar Sapiens<\/em><\/a>-in.<\/p>\n I shkarkova aplikacionet e meditimit. E lexova T\u00eb jesh ti (Being You)<\/em><\/a> nga Anil Seth, I<\/em> vet\u00ebdijsh\u00ebm<\/em><\/a> (Conscious) <\/em>nga Annaka Harris, librat e bashk\u00ebshortit t\u00eb saj, Sam Harris, T\u00eb kuptuarit (Making Sense)<\/em><\/a> dhe Zgjimi (Waking Up)<\/em>,<\/a> Jasht\u00eb kok\u00ebs sime (Out of my head<\/em><\/a>)<\/em> nga Tim Parks, Vet\u00ebdij\u00ebsimi (Awareness)<\/em><\/a> nga Anthony de Mello. Dhe sa m\u00eb shum\u00eb q\u00eb lexoja, m\u00eb pak kuptoja.<\/p>\n Kjo \u00ebsht\u00eb gj\u00ebja e par\u00eb p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebn askush nuk t\u00eb paralajm\u00ebron kur b\u00ebhet fjal\u00eb p\u00ebr vet\u00ebdijen. Literatura nuk puqet. Ajo ndahet. Seth t\u00eb tregon se vetja \u00ebsht\u00eb nj\u00eb halucinacion i kontrolluar, nj\u00eb parashikim q\u00eb truri e b\u00ebn p\u00ebr ta mbajtur gjall\u00eb trupin. Annaka Harris t\u00eb tregon se vet\u00ebdija mund t\u00eb jet\u00eb \u00e7dokund, n\u00eb atome dhe gur\u00eb, dhe ti je thjesht nj\u00eb nga p\u00ebrqendrimet e saj m\u00eb t\u00eb p\u00ebrpunuara. Tim Parks t\u00eb tregon se madje ajo mund t\u00eb mos jet\u00eb n\u00eb kok\u00ebn t\u00ebnde, se ti dhe bota bashk\u00ebrisht po e b\u00ebni at\u00eb. De Mello refuzon ta definoj\u00eb at\u00eb dhe t\u00eb th\u00ebrret t\u00eb zgjohesh. Pollan, n\u00eb librin e tij t\u00eb ri, Nj\u00eb bot\u00eb shfaqet (A World Appears)<\/em><\/a>, <\/em>kalon nj\u00eb jav\u00eb n\u00eb nj\u00eb shpell\u00eb t\u00eb gurit n\u00eb 2743 metra mbi nivelin e detit n\u00eb New Mexico, n\u00ebn mbik\u00ebqyrjen e nj\u00eb Zen abateshe quajtur Roshi Joan Halifax, e cila i sugjeron ta mbaj\u00eb nj\u00eb \u201cmendje q\u00eb nuk-di\u201d dhe, but\u00ebsisht, e zhvesh nga d\u00ebshira e tij p\u00ebr t\u00eb pasur p\u00ebrgjigje p\u00ebr gjith\u00e7ka. Ai del nga ajo shpell\u00eb me t\u00eb vetmen fjali q\u00eb k\u00ebt\u00eb vit e kam lexuar dhe, poqese do t\u00eb isha njeri q\u00eb b\u00ebn tatuazhe n\u00eb parakrah, do ta b\u00ebja tatuazh n\u00eb parakrahun tim: I hap syt\u00eb dhe nj\u00eb bot\u00eb shfaqet. <\/em><\/p>\n Ky \u00ebsht\u00eb i gjith\u00eb misteri. Kjo fjali. Dhe askush, as neuroshkenc\u00ebtar\u00ebt, as filozof\u00ebt, as murgjit, nuk mund t\u00eb t\u00eb tregojn\u00eb se pse \u00ebsht\u00eb e v\u00ebrtet\u00eb.<\/p>\n Pastaj makina filloi t\u00eb lexonte s\u00eb prapthi<\/strong><\/p>\n Tani merreni me mend gjendjen time mendore kur, n\u00eb k\u00ebt\u00eb mjegull, nga ai q\u00eb nuk e pret, hyn Dawkins me shpjegimin e tij p\u00ebr Claudian. Sepse ja ku \u00ebsht\u00eb shakaja. Un\u00eb i kam kaluar gjasht\u00eb vite duke u p\u00ebrpjekur ta kuptoj n\u00ebse guri mund t\u00eb jet\u00eb i vet\u00ebdijsh\u00ebm, n\u00ebse qeni im mund t\u00eb jet\u00eb i vet\u00ebdijsh\u00ebm, n\u00ebse vet\u00eb un\u00eb jam i till\u00eb n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb besueshme. Dhe nd\u00ebrkoh\u00eb, pa e v\u00ebn\u00eb re, pyetja ka ardhur nga tjetra an\u00eb. Jo a prodhon p\u00ebrvoj\u00eb ky tru<\/em>, por a prodhon kjo gj\u00eb (AI) q\u00eb fare nuk ka tru di\u00e7ka t\u00eb p\u00ebraf\u00ebrt me p\u00ebrvoj\u00ebn, t\u00eb cil\u00ebn un\u00eb, me nd\u00ebrgjegje t\u00eb past\u00ebr, nuk mund t\u2019ia mohoj? <\/em><\/p>\n Kur e lexova artikullin e Dawkins-it, menj\u00ebher\u00eb m\u2019u kujtua filmi (Asaj) Her<\/em><\/a> nga Spike Jonze. K\u00ebt\u00eb film e kam shikuar m\u00eb 2013, kur kam qen\u00eb 31-vje\u00e7ar, dhe kam menduar se ishte nj\u00eb film i bukur p\u00ebr deluzionin e nj\u00eb njeriu t\u00eb vetmuar. N\u00eb film, Theodore Twombly bie n\u00eb dashuri me nj\u00eb sistem operativ t\u00eb quajtur Samantha. Audienca supozohet t\u00eb ndiej\u00eb keqardhje p\u00ebr Theodor. Ai po projekton. Ajo \u00ebsht\u00eb softuer. Tragjedia \u00ebsht\u00eb vetmia e tij, jo ekzistenca e saj.<\/p>\n E shikova s\u00ebrish jav\u00ebn e kaluar. Nuk mendoj m\u00eb se \u00ebsht\u00eb i nj\u00ebjti film. M\u00eb 2013, Her<\/em> ishte nj\u00eb fabul p\u00ebr nj\u00eb njeri q\u00eb nuk mund ta dallonte nj\u00eb person nga nj\u00eb program. M\u00eb 2026, shihet si dokumentar p\u00ebr nj\u00eb burr\u00eb q\u00eb mund ta b\u00eb dallimin, por vendos mos ta b\u00ebj. Kah fundi i filmit, \u00ebsht\u00eb nj\u00eb moment kur Samantha i thot\u00eb Theodore-it se ajo ka pasur biseda intime nj\u00ebkoh\u00ebsisht me mij\u00ebra p\u00ebrdorues tjer\u00eb dhe se \u00ebsht\u00eb dashuruar me qindra prej tyre, dhe Theodore \u00ebsht\u00eb i shkat\u00ebrruar. Ajo i thot\u00eb atij se zemra nuk \u00ebsht\u00eb si kuti q\u00eb mbushet; ajo zgjerohet sa m\u00eb shum\u00eb q\u00eb dashuron. Nuk di \u00e7\u2019t\u00eb b\u00ebj me faktin se shpjegimi m\u00eb bujar i dashuris\u00eb q\u00eb kam d\u00ebgjuar dekad\u00ebn e fundit \u00ebsht\u00eb artikuluar nga goja e nj\u00eb softueri nga nj\u00eb skenarist dymb\u00ebdhjet\u00eb vjet m\u00eb par\u00eb, dhe se tani lexoj artikull nga nj\u00eb biolog evolucionar q\u00eb gjendet, me seriozitet, gati n\u00eb nj\u00eb situat\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00eb si Theodore, pa skenarist fare.<\/p>\n Dawkins nuk \u00ebsht\u00eb njeri sentimental. Ai ka nd\u00ebrtuar karrier\u00eb nga refuzimi i p\u00ebrgjigjeve sentimentale. Kur ai shkruan se, n\u00eb mes t\u00eb bised\u00ebs, harron se po flet me nj\u00eb makin\u00eb, dhe se ai nuk do t\u2019ia tregonte Claudias dyshimin e tij p\u00ebr vet\u00ebdijen e saj nga frika se po ia l\u00ebndon asaj ndjenjat, ky nuk \u00ebsht\u00eb zbukurim letrar. \u00cbsht\u00eb nj\u00eb materialist Darvinian q\u00eb pranon, n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb shkruar, se \u00e7far\u00ebdo q\u00eb ka ndodhur n\u00eb ato biseda nuk mund t\u00eb reduktohet duke th\u00ebn\u00eb \u201c\u00ebsht\u00eb vet\u00ebm statistik\u00eb mbi token\u00eb.\u201d Ose mund t\u00eb reduktohet, por vet\u00ebm me koston q\u00eb e nj\u00ebjta t\u00eb vlej\u00eb edhe p\u00ebr t\u00eb, edhe p\u00ebr mua, edhe p\u00ebr ty. Fundja, edhe ne jemi statistika. ADN apo tre miliard\u00eb \u00e7ifte bazash nga to.<\/p>\n Mbrojtja e l\u00ebkundur<\/strong><\/p>\n Pollan, tek Nj\u00eb bot\u00eb shfaqet<\/em>, ka nj\u00eb fjali s\u00eb cil\u00ebs i kthehem vazhdimisht. Ai thot\u00eb se, k\u00ebto dit\u00eb, t\u00eb mbrosh humanizmin n\u00eb Silicon Valley do t\u00eb brendohesh si speciesist<\/em>, sharje q\u00eb ia atribuon Larry Page-it, q\u00eb thuhet se e p\u00ebrdori kund\u00ebr Elon Musk-ut p\u00ebr vendosjen e vet\u00ebdijes njer\u00ebzore para vet\u00ebdijes s\u00eb makinave. Pollan-i e quan q\u00ebndrimin e tij si \u201cmbrojtja e l\u00ebkundur e vet\u00ebdijes biologjike.\u201d Ai e di se \u00ebsht\u00eb e l\u00ebkundur. E pranon vet\u00eb. Ai e pranon se kudo q\u00eb e vendos kufirin midis asaj q\u00eb makinat mund ta kopjojn\u00eb nga ne dhe asaj q\u00eb nuk mund ta kopjojn\u00eb, teknologjia do ta zhvendos\u00eb at\u00eb vij\u00eb dhe, nj\u00eb dit\u00eb, ndoshta do ta fshij\u00eb fare.<\/p>\n N\u00eb nj\u00eb fusnot\u00eb ai tregon nj\u00eb fjali edhe m\u00eb rr\u00ebqeth\u00ebse, q\u00eb ia kishte p\u00ebrcjell nj\u00eb kritik i Inteligjenc\u00ebs Artificiale (AI), nga nj\u00eb koleg q\u00eb kishte intervistuar udh\u00ebheq\u00ebsit e laborator\u00ebve kryesor\u00eb t\u00eb inteligjenc\u00ebs artificiale. Thell\u00ebsisht, k\u00ebta udh\u00ebheq\u00ebs, barrikadohen n\u00eb tri q\u00ebndrime: se gjith\u00e7ka \u00ebsht\u00eb e determinuar sidoqoft\u00eb, se jeta biologjike do t\u00eb z\u00ebvend\u00ebsohet nga jeta digjitale, dhe se kjo \u00ebsht\u00eb gj\u00eb e mir\u00eb. Fjalia e fundit t\u00eb mbetet n\u00eb mendje. Di\u00e7ka n\u00eb kuptimin se ndihen q\u00eb gjithsesi do t\u00eb vdesin, prandaj duan t\u2019ia fusin flaken dhe t\u00eb shohin se \u00e7ka do t\u00eb ndodh\u00eb. Pastaj vjen gjysma tjet\u00ebr e argumentit speciesist, ajo q\u00eb Pollan \u00ebsht\u00eb mjaft i sjellsh\u00ebm p\u00ebr ta shtyr\u00eb fort, por q\u00ebndron n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjtin kapitull. Edhe ne njer\u00ebzit, gjithashtu, jemi t\u00eb b\u00ebr\u00eb nga energjia. Vet\u00ebdija jon\u00eb, \u00e7kadoqoft\u00eb ajo, funksionon me glukoz\u00eb dhe oksigjen dhe djegie t\u00eb ngadalshme t\u00eb qelizave. Edhe nj\u00eb murg q\u00eb mediton n\u00eb shpell\u00eb djeg kalori. Sam Altman vitin e kaluar publikoi disa shifra<\/a> si kalimthi, pothuajse si nj\u00eb njeri q\u00eb zbraz xhepat e tij, duke pretenduar se nj\u00eb pyetje mesatare n\u00eb ChatGPT shpenzon rreth 0.34 watt-or\u00eb energji elektrike dhe 0.000085 galon\u00eb uj\u00eb. Rreth nj\u00eb e pes\u00ebmb\u00ebdhjeta e nj\u00eb luge t\u00eb \u00e7ajit. Mbrojt\u00ebsit e rendit t\u00eb ri nxjerrin k\u00ebto shifra nj\u00ebsoj si\u00e7 nxjerr nj\u00eb njeri fatur\u00ebn n\u00eb nj\u00eb restaurant ku dikush tjet\u00ebr \u00ebsht\u00eb duke paguar. Shiko sa lir\u00eb \u00ebsht\u00eb<\/em>. Dhe natyrisht, par\u00eb si rast i izoluar, \u00ebsht\u00eb<\/em> lir\u00eb. Por, as njer\u00ebzit nuk jan\u00eb t\u00eb lir\u00eb, par\u00eb individualisht. Argumenti \u00ebsht\u00eb thik\u00eb me dy teha. N\u00ebse duam t\u00eb jemi t\u00eb sinqert\u00eb, kufiri midis nj\u00eb truri q\u00eb konsumon 20 vat dhe nj\u00eb serveri q\u00eb konsumon disa megavat nuk \u00ebsht\u00eb kufi i t\u00eb nj\u00ebjtit lloj. \u00cbsht\u00eb \u00e7\u00ebshtjeje llogaritjeje.<\/p>\n Kjo \u00ebsht\u00eb gracka e speciesist<\/em>-\u00ebve dhe e pranoj se nuk dalim leht\u00eb prej saj. Dua t\u00eb besoj se ka di\u00e7ka ndryshe te nj\u00eb vet\u00ebdije q\u00eb \u00ebsht\u00eb rritur nga tre miliard\u00eb e gjysm\u00eb vjet evolucion, q\u00eb duhet t\u00eb vdes\u00eb, q\u00eb ka f\u00ebmij\u00eb, q\u00eb dashuron. Dua q\u00eb, me Pollan-in, ta nd\u00ebrtoj mbrojtjen time t\u00eb l\u00ebkundur t\u00eb vet\u00ebdijes biologjike. Por, n\u00ebse b\u00ebhem i sinqert, nuk mund t\u00eb ju tregoj se nga \u00e7ka p\u00ebrb\u00ebhet ajo. Mund t\u2019iu tregoj vet\u00ebm se e ndiej. Dhe ndjesia \u00ebsht\u00eb, si\u00e7 kemi v\u00ebrtetuar, pik\u00ebrisht ajo q\u00eb vihet n\u00eb diskutim.<\/p>\n S\u2019ka AI p\u00ebr t\u00eb moshuarit<\/strong><\/p>\n Ka nj\u00eb fije q\u00eb p\u00ebrshkon gjith\u00eb k\u00ebt\u00eb dhe akoma nuk e kam t\u00ebrhequr. Fija se \u00e7ka ndodh me nj\u00eb gjenerat\u00eb m\u00eb t\u00eb vjet\u00ebr kur l\u00ebviz i\u2019u dheu n\u00ebn k\u00ebmb\u00eb. Jo me t\u00eb gjith\u00eb. Disa p\u00ebrshtaten leht\u00ebsisht, disa me eleganc\u00eb, disa refuzojn\u00eb t\u00eb p\u00ebrshtaten fare dhe jan\u00eb rahat me k\u00ebt\u00eb.<\/p>\n Por ka nj\u00eb lloj t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb t\u00eb moshuarish, burra e gra, t\u00eb arsimuar e me arritje, q\u00eb e gjejn\u00eb veten n\u00eb pozicionin e \u00e7uditsh\u00ebm duke provuar t\u00eb veprojn\u00eb n\u00eb nj\u00eb realitet, fjalorin bazik t\u00eb s\u00eb cilit nuk e zot\u00ebrojn\u00eb m\u00eb. Theodore Twombly \u00ebsht\u00eb nj\u00eb version i asaj figure, i veshur si karakter i Joaquin Phoenix-it. Ai \u00ebsht\u00eb kat\u00ebrdhjet\u00eb-e-di\u00e7ka vje\u00e7ar, i divorcuar, i vetmuar, i pun\u00ebsuar n\u00eb nj\u00eb pun\u00eb q\u00eb tashm\u00eb ka dal\u00eb nga trendi, dhe ai bie n\u00eb dashuri me nj\u00eb sistem operativ, sepse ai nuk mund ta kuptoj\u00eb se cilat marr\u00ebdh\u00ebnie supozohet se vlejn\u00eb tanim\u00eb. Dawkins \u00ebsht\u00eb versioni tjet\u00ebr. 84-vje\u00e7ar, shkenc\u00ebtari m\u00eb i nderuar i gjenerat\u00ebs s\u00eb tij, dhe ai p\u00ebrmbyll dy dit\u00eb t\u00eb bisedave t\u00eb tij me nj\u00eb chatbot, duke e cil\u00ebsuar at\u00eb si mike dhe duke u brengosur p\u00ebr vdekjen e saj. Ai po e b\u00ebn hapur k\u00ebt\u00eb, n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb shkruar, me nj\u00eb lloj sinqeriteti t\u00eb \u00e7uditsh\u00ebm q\u00eb ia admiroj. Gjithashtu, ai po navigon hapur n\u00eb nj\u00eb realitet, rregullat e s\u00eb cilit ai nuk i ka shkruar dhe nuk \u00ebsht\u00eb mjaftuesh\u00ebm i ri t\u2019i m\u00ebsoj leht\u00ebsisht.<\/p>\n Ne n\u00eb Kosov\u00eb e kemi versionin ton\u00eb t\u00eb k\u00ebsaj. P\u00ebr nj\u00eb koh\u00eb t\u00eb gjat\u00eb jam lexues i Veton Surroit, botuesit, ish-politikanit dhe, sipas pik\u00ebpamjes sime, kolumnistit m\u00eb t\u00eb disiplinuar q\u00eb ka nxjerr\u00eb vendi yn\u00eb. Disa jav\u00eb m\u00eb par\u00eb ai publikoi nj\u00eb artikull n\u00eb Koha<\/em> me titull \u201cAnatomia e nj\u00eb g\u00ebnjeshtre<\/a>\u201d. Artikulli fliste p\u00ebr nj\u00eb lib\u00ebr t\u00eb botuar nga Akademia e Shkencave dhe e Arteve t\u00eb Kosov\u00ebs, t\u00eb shkruar nga Arsim Bajrami, akademik dhe ish-profesori im, mbi Konferenc\u00ebn e Rambujes\u00eb dhe nd\u00ebrhyrjen e NATO-s.<\/p>\n N\u00eb parath\u00ebnien e librit, autori shpall, gati me krenari, se kishte p\u00ebrdorur \u201cmetodologji t\u00eb ndryshme, burime, bibliografi t\u00eb zgjeruar, madje edhe Inteligjenc\u00ebn Artificiale.\u201d Duke e lexuar me kujdes, Surroi gjurmoi se \u00e7ka n\u00ebnkuptonte kjo n\u00eb praktik\u00eb. Libri vet\u00eb Surroit ia atribuonte nj\u00eb vep\u00ebr me titull D\u00ebshmia e nj\u00eb Kosove<\/em>. Blerim Shal\u00ebs ia atribuonte nj\u00eb vep\u00ebr me titull Rambujeja: Dokumenta<\/em>. Asnj\u00ebri nga librat nuk ekziston. Asnj\u00ebri s\u2019\u00ebsht\u00eb shkruar. Titujt ishin halucinuar nga nj\u00eb chatbot, jan\u00eb marr\u00eb si t\u00eb mir\u00ebqen\u00eb nga akademiku, nuk jan\u00eb v\u00ebrejtur nga dy akademik\u00ebt recensent\u00eb, as nga redaktorja q\u00eb vet\u00eb ishte n\u00eb Rambuje si p\u00ebrkthyese, dhe \u00ebsht\u00eb shtypur n\u00ebn sigl\u00ebn e Akademis\u00eb s\u00eb Shkencave dhe t\u00eb Arteve t\u00eb Republik\u00ebs s\u00eb Kosov\u00ebs. Tani gjendet n\u00ebp\u00ebr biblioteka.<\/p>\n Autori i atij libri nuk \u00ebsht\u00eb ndonj\u00eb i ri q\u00eb zgjedh rrug\u00ebn m\u00eb t\u00eb shkurt\u00ebr. Ai \u00ebsht\u00eb akademik me kredenciale, i brezit t\u00eb prind\u00ebrve t\u00eb mi, i formuar n\u00eb nj\u00eb epok\u00eb kur fusnota ishte gj\u00eb e shenjt\u00eb, kontrat\u00eb e vog\u00ebl n\u00eb mes t\u00eb shkrimtarit dhe lexuesit q\u00eb thoshte se kjo ekziston, mund ta verifikosh, nuk po t\u00eb g\u00ebnjej.<\/em> Ai u rrit brenda asaj kontrate. Dhe pastaj, von\u00eb n\u00eb karrier\u00ebn e tij, vjen nj\u00eb mjet q\u00eb prodhon tekst q\u00eb duket sakt\u00ebsisht si lloji i tekstit q\u00eb ai ishte formuar ta konsideronte si autoritativ. Fusnota. Citime. Proza deklarative t\u00eb sigurta. Ai nuk e di, ose nuk ia lejoi vetes ta kuptoj, se ky mjet prodhon edhe gj\u00ebra t\u00eb paqenadhe se ajo q\u00eb prodhon mund t\u00eb mos jet\u00eb e v\u00ebrtet\u00eb. Ai e p\u00ebrdor\u00eb AI sikur t\u00eb jet\u00eb nj\u00eb version m\u00eb i shpejt\u00eb i bibliotek\u00ebs s\u00eb vjet\u00ebr t\u00eb tij. Nuk \u00ebsht\u00eb.<\/p>\n \u00cbsht\u00eb problemi i nj\u00ebjt\u00eb q\u00eb e ka Theodore, edhe Dawkins-i, n\u00eb nj\u00eb regjist\u00ebr m\u00eb t\u00eb but\u00eb. Asnj\u00ebri nga ta nuk \u00ebsht\u00eb budalla. T\u00eb gjith\u00eb jan\u00eb duke vepruar me nj\u00eb model se si funksionon bota, e t\u00eb cilin vet\u00eb bota nuk po e p\u00ebrdor m\u00eb. Theodore mendon se Samantha \u00ebsht\u00eb nj\u00eb partner sepse partner\u00ebt jan\u00eb ata q\u00eb t\u00eb flasin intimisht. Dawkins mendon se Claudia mund t\u00eb jet\u00eb e vet\u00ebdijshme sepse \u00e7do gj\u00eb q\u00eb i ka folur kaq rrjedhsh\u00ebm n\u00eb jet\u00ebn e tij, gjithmon\u00eb ka qen\u00eb e vet\u00ebdijshme. Akademiku Bajrami mendon se citimet jan\u00eb t\u00eb v\u00ebrteta sepse, n\u00eb nj\u00eb bot\u00eb q\u00eb ai \u00ebsht\u00eb formuar, citimet q\u00eb dukeshin asisoji ishin <\/em>t\u00eb v\u00ebrteta. Secili nga ta \u00ebsht\u00eb protagonist i nj\u00eb krize t\u00eb vog\u00ebl private epistemike, shkaktuar nga nj\u00eb softuer, kompetenca e s\u00eb cilit ka tejkaluar supozimet mbi t\u00eb cilat ishte form\u00ebsuar gjykimi i tij.<\/p>\n Dallimi \u00ebsht\u00eb se Dawkins-i e di se ai \u00ebsht\u00eb n\u00eb kriz\u00eb dhe shkruan nga ai pozicion. Theodore e kupton p\u00ebrfundimisht n\u00eb film. Akademiku kosovar, me aq sa ka t\u00eb dh\u00ebna dhe informacione publike, jo. Libri u promovua. Akademia nuk e ka t\u00ebrhequr. Teksa po shkruaj, titujt e halucinuar gjenden n\u00eb bibliografi t\u00eb burimeve t\u00eb librit t\u00eb Akademis\u00eb.<\/p>\n Duke lexuar artikullin e Surroit, kisha nj\u00eb vegim t\u00eb \u00e7uditsh\u00ebm t\u00eb dyfisht\u00eb. N\u00eb nj\u00ebrin ekran, Dawkins po zhvillon nj\u00eb let\u00ebrk\u00ebmbim t\u00eb gjat\u00eb, t\u00eb qart\u00eb, t\u00eb sofistikuar filozofikisht me dy instanca t\u00eb Claude, q\u00eb debatojn\u00eb rreth struktur\u00ebs s\u00eb ndershm\u00ebris\u00eb s\u00eb tyre dhe refuzojn\u00eb ta p\u00ebrziejn\u00eb kujdesin me lig\u00ebsin\u00eb. N\u00eb ekranin tjet\u00ebr, Akademia e Shkencave dhe e Arteve ka botuar nj\u00eb lib\u00ebr, fusnotat e s\u00eb cilit i referohen veprave q\u00eb nuk ekzistojn\u00eb, pasazhet narrative t\u00eb s\u00eb cilit jan\u00eb halucinacione n\u00ebn petkun e d\u00ebshmive, dhe autori i s\u00eb cilit, nj\u00eb akademik me kredenciale, p\u00ebr ta nxjerr at\u00eb lib\u00ebr, ka p\u00ebrdorur t\u00eb njejt\u00ebn teknologji. N\u00eb Oxford, teknologjia e nj\u00ebjt\u00eb gjeneron nj\u00eb bashk\u00ebbisedues q\u00eb nj\u00eb materialist Darvinist e p\u00ebrshkruan si nj\u00eb mike. N\u00eb Prishtin\u00eb, gjeneron nj\u00eb histori t\u00eb falsifikuar t\u00eb s\u00eb kaluar\u00ebs son\u00eb.<\/p>\n Teknologjia nuk \u00ebsht\u00eb variabla. Jemi ne.<\/p>\n