{"id":2397,"date":"2023-11-29T11:35:21","date_gmt":"2023-11-29T10:35:21","guid":{"rendered":"https:\/\/sbunker.org\/?p=2397"},"modified":"2024-11-05T16:06:15","modified_gmt":"2024-11-05T14:06:15","slug":"demitizimi-i-te-drejtave-dhe-nevojave-te-serbeve-te-kosoves-ne-arsim-dhe-shendetesi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/opinion\/demitizimi-i-te-drejtave-dhe-nevojave-te-serbeve-te-kosoves-ne-arsim-dhe-shendetesi\/","title":{"rendered":"Demitizimi i t\u00eb drejtave dhe nevojave t\u00eb serb\u00ebve t\u00eb Kosov\u00ebs n\u00eb arsim dhe sh\u00ebndet\u00ebsi"},"content":{"rendered":"<p>T\u00eb drejtat dhe garancit\u00eb q\u00eb u ofrohen serb\u00ebve t\u00eb Kosov\u00ebs n\u00eb fusha si sh\u00ebndet\u00ebsia, arsimi, kultura e religjioni, jan\u00eb qart\u00eb t\u00eb p\u00ebrcaktuara n\u00eb Kushtetut\u00ebn e Kosov\u00ebs dhe marr\u00ebveshjet pasuese, p\u00ebrkat\u00ebsisht n\u00eb Marr\u00ebveshjen e Brukselit t\u00eb vitit 2013, e cila u jep m\u00eb shum\u00eb kompetenca autonome komunave me shumic\u00eb serbe.<\/p>\n<p>Megjith\u00ebk\u00ebt\u00eb, ka shum\u00eb nga ata q\u00eb ende i shohin k\u00ebto si t\u00eb drejta \u201ct\u00eb ve\u00e7anta\u201d ose t\u00eb administruara nga \u201cinstitucione paralele\u201d, kryesisht p\u00ebr shkak t\u00eb lidhjeve t\u00eb tyre financuese me qeverin\u00eb serbe.<\/p>\n<p>Ndryshe nga k\u00ebto besime, \u00ebsht\u00eb e r\u00ebnd\u00ebsishme t\u00eb sqarohet se k\u00ebto institucione lejohen ligj\u00ebrisht t\u00eb marrin fonde nga burime t\u00eb ndryshme, p\u00ebrfshir\u00eb dhe qeverin\u00eb serbe, p\u00ebr aq koh\u00eb sa procesi i financimit ruan transparenc\u00ebn.<\/p>\n<p>\u00cbsht\u00eb po ashtu gabim t\u00eb mendohet q\u00eb pakicave t\u00eb tjera nuk u ofrohen k\u00ebto garanci. N\u00eb fakt,\u00a0<a href=\"https:\/\/mapl.rks-gov.net\/wp-content\/uploads\/2017\/10\/1.CONSTITUTION_OF_THE_REPUBLIC_OF_KOSOVO.pdf\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">t\u00eb gjitha pakicat kan\u00eb t\u00eb drejt\u00ebn e arsimimit n\u00eb gjuh\u00ebn e tyre,<\/a>\u00a0t\u00eb drejt\u00ebn e p\u00ebrdorimit t\u00eb flamujve t\u00eb tyre dhe t\u00eb drejt\u00ebn p\u00ebr mbrojtjen e kulturave t\u00eb tyre unike.<\/p>\n<p>Dhe, sa i p\u00ebrket kujdesit sh\u00ebndet\u00ebsor, q\u00eb \u00ebsht\u00eb negociuar posa\u00e7\u00ebrisht p\u00ebr serb\u00ebt e Kosov\u00ebs si pjes\u00eb e Marr\u00ebveshjes s\u00eb Brukselit 2013, ai \u00ebsht\u00eb i qassh\u00ebm p\u00ebr \u00e7do banor t\u00eb regjistruar t\u00eb Kosov\u00ebs.<\/p>\n<p>P\u00ebrgjegj\u00ebsia p\u00ebr mbrojtjen e k\u00ebtyre institucioneve \u00ebsht\u00eb e Qeveris\u00eb s\u00eb Kosov\u00ebs, e cila duhet t\u00eb siguroj\u00eb jo vet\u00ebm mbrojtjen e serb\u00ebve t\u00eb Kosov\u00ebs, por edhe t\u00eb grupeve t\u00eb tjera minoritare, si goran\u00ebt, rom\u00ebt, boshnjak\u00ebt dhe madje edhe shqiptar\u00ebt q\u00eb i p\u00ebrdorin k\u00ebto sh\u00ebrbime.<\/p>\n<p>Kjo situat\u00eb ngre nj\u00eb pyetje m\u00eb t\u00eb gjer\u00eb: Pse p\u00ebr serb\u00ebt e Kosov\u00ebs \u00ebsht\u00eb thelb\u00ebsore e drejta p\u00ebr t\u00eb menaxhuar me arsimin dhe kujdesin e tyre sh\u00ebndet\u00ebsor?<\/p>\n<p><strong>Sfidat n\u00eb arsim<\/strong><\/p>\n<p>Ve\u00e7 \u00e7\u00ebshtjeve q\u00eb lidhen me m\u00ebsimdh\u00ebnien e historis\u00eb, e cila \u00ebsht\u00eb nj\u00eb sfid\u00eb si n\u00eb Kosov\u00eb p\u00ebr shkak t\u00eb munges\u00ebs s\u00eb m\u00ebsimdh\u00ebnies multiperspektive, ashtu edhe n\u00eb Serbi p\u00ebr shkak t\u00eb mospranimit t\u00eb krimeve t\u00eb luft\u00ebs n\u00eb ish-Jugosllavi, portabiliteti i kualifikimeve paraqet nj\u00eb \u00e7\u00ebshtje t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme p\u00ebr komunitetin serb t\u00eb Kosov\u00ebs.<\/p>\n<p>Duke pasur parasysh tendenc\u00ebn e shum\u00eb serb\u00ebve t\u00eb Kosov\u00ebs p\u00ebr t\u00eb migruar ose p\u00ebr t\u00eb ndjekur mund\u00ebsi t\u00eb p\u00ebrkohshme p\u00ebr pun\u00ebsim dhe arsimim t\u00eb lart\u00eb n\u00eb Serbi, \u00ebsht\u00eb thelb\u00ebsore p\u00ebr ta q\u00eb kualifikimet e tyre t\u00eb njihen dhe t\u00eb pranohen n\u00eb vendin e destinacionit.<\/p>\n<p>P\u00ebr shembull, nj\u00eb student serb i Kosov\u00ebs q\u00eb synon t\u00eb ndjek\u00eb studimet n\u00eb Universitetin e Beogradit p\u00ebrballet me sfida t\u00eb m\u00ebdha si i diplomuar n\u00eb sistemin e Kosov\u00ebs, pasi Serbia aktualisht zgjedh t\u00eb mos i njoh\u00eb diplomat e saj.<\/p>\n<p>P\u00ebr m\u00eb tep\u00ebr, sistemi serb ofron nj\u00eb diplom\u00eb t\u00eb shkoll\u00ebs s\u00eb mesme t\u00eb nivelit m\u00eb t\u00eb ul\u00ebt, duke ua b\u00ebr\u00eb t\u00eb mundur student\u00ebve serb\u00eb q\u00eb nuk planifikojn\u00eb t\u00eb ndjekin studimet universitare t\u00eb ndjekin kurse profesionale, teknike dhe po ashtu praktika t\u00eb ndryshme. Edhe pse Kosova ofron shkolla teknike dhe mund\u00ebsi p\u00ebr praktika, sistemi mbetet goxha i dob\u00ebt.<\/p>\n<p>Kosova ofron kurrikul\u00ebn e saj n\u00eb gjuh\u00ebn e pakicave boshnjake dhe turke \u2013 ndon\u00ebse jo n\u00eb gjuh\u00ebn rome \u2013 dhe shkolla m\u00eb e madhe n\u00eb Kosov\u00eb\u00a0<a href=\"https:\/\/new-perspektiva.com\/jeta-mesimet-dhe-enderrat-ne-boten-multikulturore-te-prizrenit\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">\u00ebsht\u00eb faktikisht multilinguale<\/a>.<\/p>\n<p class=\" translation-block\">Ani pse n\u00eb Kosov\u00eb ka shkolla q\u00eb&nbsp;<a href=\"https:\/\/new-perspektiva.com\/nxenes-shqiptare-e-serbe-ne-aktivitete-te-perbashketa\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">akomodojn\u00eb nx\u00ebn\u00ebs serb\u00eb dhe shqipfol\u00ebs<\/a>, posa\u00e7\u00ebrisht n\u00eb zonat p\u00ebrreth Gjilanit, Qeveria e Kosov\u00ebs ka b\u00ebr\u00eb p\u00ebrpjekje t\u00eb kufizuara p\u00ebr t\u00eb arritur te serb\u00ebt e Kosov\u00ebs dhe pakicat e tjera q\u00eb p\u00ebrdorin sistemin serb.<\/p>\n<p class=\" translation-block\">Megjith\u00ebk\u00ebt\u00eb, jan\u00eb b\u00ebr\u00eb p\u00ebrpjekje q\u00eb t\u00eb filloj\u00eb njohja e diplomave serbe nga Universiteti i Mitrovic\u00ebs s\u00eb Veriut dhe shkollat e mesme t\u00eb sistemit serb. Elizabeth Gowing, k\u00ebshilltarja e kryeministrit Albin Kurti p\u00ebr \u00e7\u00ebshtjet e komunitetit,&nbsp;<a href=\"https:\/\/x.com\/sharenao\/status\/1721188792701255954?s=20\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">n\u00eb buletinin e saj mujor<\/a>&nbsp;n\u00ebnvizoi se Komisioni p\u00ebr Verifikimin e Diplomave do t\u00eb filloj\u00eb me njohjen e diplomave nga Universiteti i Mitrovic\u00ebs s\u00eb Veriut dhe s\u00eb shpejti nga shkollat e mesme serbe t\u00eb Kosov\u00ebs.<\/p>\n<p>Sidoqoft\u00eb, si student\u00ebt kosovar\u00eb, ashtu edhe ata serb\u00eb, jan\u00eb ende n\u00eb pritje t\u00eb njohjes s\u00eb diplomave t\u00eb tyre nga institucionet e t\u00eb dyja vendeve, ashtu sikund\u00ebr \u00ebsht\u00eb r\u00ebn\u00eb dakord me Marr\u00ebveshjen e Brukselit t\u00eb vitit 2013.<\/p>\n<p class=\" translation-block\">Mir\u00ebpo, pabarazia m\u00eb e madhe q\u00ebndron n\u00eb domosdoshm\u00ebrin\u00eb e arsimit t\u00eb hersh\u00ebm, q\u00eb \u00ebsht\u00eb jetik p\u00ebr suksesin e ardhsh\u00ebm t\u00eb f\u00ebmij\u00ebve n\u00eb rrug\u00ebn e arsimimit. N\u00eb Kosov\u00eb,&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.unicef.org\/kosovoprogramme\/what-we-do\/early-childhood-development\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">vet\u00ebm 15%<\/a>&nbsp;e f\u00ebmij\u00ebve ndjekin arsimin e hersh\u00ebm, nd\u00ebrkoh\u00eb q\u00eb n\u00eb Serbi&nbsp;<a href=\"https:\/\/www.unicef.org\/serbia\/sites\/unicef.org.serbia\/files\/2018-08\/Booklet_Investing_in_Early_Childhood_Education_in_Serbia.pdf\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">kjo p\u00ebrqindje shkon n\u00eb 48<\/a>. Nj\u00eb tjet\u00ebr faktor i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm \u00ebsht\u00eb fakti se n\u00eb sistemin serb arsimi i hersh\u00ebm \u00ebsht\u00eb falas, nd\u00ebrsa n\u00eb Kosov\u00eb shpesh nuk \u00ebsht\u00eb.<\/p>\n<p><strong>Sfidat n\u00eb kujdesin sh\u00ebndet\u00ebsor<\/strong><\/p>\n<p>Kujdesi sh\u00ebndet\u00ebsor \u00ebsht\u00eb po ashtu i lidhur me barrierat gjuh\u00ebsore dhe konsideratat financiare. P\u00ebrve\u00e7 k\u00ebsaj, kujdesi sh\u00ebndet\u00ebsor serb \u00ebsht\u00eb universal, nd\u00ebrkoh\u00eb q\u00eb sistemi i Kosov\u00ebs k\u00ebrkon q\u00eb sigurimi ose tarifat t\u00eb paguhen n\u00eb koh\u00ebn e ofrimit t\u00eb kujdesit sh\u00ebndet\u00ebsor.<\/p>\n<p class=\" translation-block\">Shpesh, institucionet e Kosov\u00ebs jan\u00eb absente n\u00eb \u00e7\u00ebshtjet q\u00eb lidhen me komunitetet pakic\u00eb, pasi kan\u00eb munges\u00eb t\u00eb stafit q\u00eb mund t\u00eb flas\u00eb gjuh\u00ebt e pakicave, ve\u00e7an\u00ebrisht serbishten. Pavar\u00ebsisht se gjuha shqipe dhe ajo serbe jan\u00eb gjuh\u00eb zyrtare n\u00eb Kosov\u00eb, institucionet shtet\u00ebrore shpeshher\u00eb&nbsp;<a href=\"https:\/\/ngoaktiv.org\/wp-content\/uploads\/2022\/12\/2022-05-06-Preporuke-engleski1.pdf\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">d\u00ebshtojn\u00eb<\/a>&nbsp;ta p\u00ebrmbushin k\u00ebt\u00eb k\u00ebrkes\u00eb ligjore. Kjo mang\u00ebsi krijon pask\u00ebtaj v\u00ebshtir\u00ebsi p\u00ebr serb\u00ebt e Kosov\u00ebs n\u00eb qasjen n\u00eb sh\u00ebndet\u00ebsi apo sh\u00ebrbime t\u00eb tjera qeveritare.<\/p>\n<p>Qendra spitalore n\u00eb Mitrovic\u00ebn e Veriut nga shum\u00eb v\u00ebzhgues konsiderohet si nj\u00eb nga spitalet m\u00eb t\u00eb mira n\u00eb Kosov\u00eb. Po ashtu, ajo sh\u00ebrben edhe si spital m\u00ebsimor p\u00ebr Universitetin e Mitrovic\u00ebs s\u00eb Veriut.<\/p>\n<p>P\u00ebr m\u00eb tep\u00ebr, sistemi sh\u00ebndet\u00ebsor n\u00eb veri t\u00eb Kosov\u00ebs mbetet i financuar dhe mb\u00ebshtetur m\u00eb mir\u00eb sesa sistemi i Kosov\u00ebs, i cili jo vet\u00ebm ka probleme me reform\u00ebn e brendshme, por edhe me mjek\u00eb e infermier\u00eb t\u00eb kualifikuar q\u00eb emigrojn\u00eb p\u00ebr paga m\u00eb t\u00eb larta dhe me pajisje jo t\u00eb sofistikuara n\u00eb institucionet e veta mjek\u00ebsore.<\/p>\n<p>P\u00ebr shembull, l\u00ebndimet sportive\u00a0<a href=\"https:\/\/kosovotwopointzero.com\/en\/the-injured-and-the-damaged\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">nuk mbulohen nga sigurimet<\/a>\u00a0n\u00eb Kosov\u00eb, nj\u00eb \u00e7\u00ebshtje tjet\u00ebr kjo q\u00eb e l\u00eb mbrapa popullat\u00ebn e Kosov\u00ebs.<\/p>\n<p>Dallimet midis dy sistemeve ishin m\u00eb t\u00eb theksuara p\u00ebrgjat\u00eb pandemis\u00eb COVID-19, kur Serbia, duke p\u00ebrfituar nga struktura e saj autokratike shtet\u00ebrore dhe marr\u00ebdh\u00ebniet e favorshme, si me Per\u00ebndimin, ashtu edhe me Lindjen, administroi vaksinat m\u00eb her\u00ebt sesa shum\u00eb shtete europiane.<\/p>\n<p>Kjo \u00e7oi drejt nj\u00eb situate t\u00eb \u00e7ekuilibruar, ku serb\u00ebt e Kosov\u00ebs dhe pakicat e tjera i mor\u00ebn vaksinat e tyre her\u00ebt, nd\u00ebrkoh\u00eb q\u00eb shum\u00eb shqiptar\u00eb t\u00eb Kosov\u00ebs ishin nd\u00ebr t\u00eb fundit n\u00eb Europ\u00eb q\u00eb u vaksinuan.<\/p>\n<p>Kujdesi sh\u00ebndet\u00ebsor universal, sistemi i shumic\u00ebs s\u00eb vendeve t\u00eb industrializuara me p\u00ebrjashtim t\u00eb Shteteve t\u00eb Bashkuara, do t\u00eb ndihmonte shum\u00eb n\u00eb Kosov\u00eb dhe do ta mund\u00ebsonte kujdesin e hersh\u00ebm parandalues. Aplikimi i hersh\u00ebm dhe i rregullt i kujdesit parandalues n\u00ebnkupton m\u00eb pak para t\u00eb shpenzuara m\u00eb von\u00eb p\u00ebr s\u00ebmundje serioze. Kjo do t\u00eb lejonte, p\u00ebr shembull, m\u00eb shum\u00eb njer\u00ebz q\u00eb t\u00eb merren me sport lirisht, pa u shqet\u00ebsuar p\u00ebr l\u00ebndimet.<\/p>\n<p>Kosova duhet t\u00eb punoj\u00eb me komunitetet e saj pakic\u00eb dhe t\u00eb m\u00ebsoj\u00eb prej tyre \u00e7do gj\u00eb q\u00eb \u00ebsht\u00eb e nevojshme p\u00ebr t\u2019i mbrojtur t\u00eb drejtat e tyre. N\u00eb vend se k\u00ebto dallime t\u00eb shihen si dob\u00ebsi, ato duhen par\u00eb si pika t\u00eb forta. N\u00eb fund t\u00eb fundit, kjo e nd\u00ebrton vendin n\u00eb t\u00ebr\u00ebsi n\u00ebp\u00ebrmjet diversitetit, si dhe siguron p\u00ebrfshirje adekuate.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>T\u00eb drejtat dhe garancit\u00eb q\u00eb u ofrohen serb\u00ebve t\u00eb Kosov\u00ebs n\u00eb fusha si sh\u00ebndet\u00ebsia, arsimi, kultura e religjioni, jan\u00eb qart\u00eb t\u00eb p\u00ebrcaktuara n\u00eb Kushtetut\u00ebn e Kosov\u00ebs dhe marr\u00ebveshjet pasuese, p\u00ebrkat\u00ebsisht n\u00eb Marr\u00ebveshjen e Brukselit t\u00eb vitit 2013, e cila u jep m\u00eb shum\u00eb kompetenca autonome komunave me shumic\u00eb serbe. Megjith\u00ebk\u00ebt\u00eb, ka shum\u00eb nga ata q\u00eb [&hellip;]<\/p>","protected":false},"author":17,"featured_media":8407,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[9],"tags":[743,664,12],"ppma_author":[27],"class_list":["post-2397","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-opinion","tag-human-rights","tag-kosovo","tag-serbia"],"authors":[{"term_id":27,"user_id":17,"is_guest":0,"slug":"bronwyn-jones","display_name":"Bronwyn Jones","avatar_url":{"url":"https:\/\/sbunker.org\/wp-content\/uploads\/2023\/10\/2-2.jpg","url2x":"https:\/\/sbunker.org\/wp-content\/uploads\/2023\/10\/2-2.jpg"},"user_url":"","last_name":"Jones","first_name":"Bronwyn","description":"Bronwyn Jones is a writer, editor and media practitioner who currently is the Executive Director of New Perspektiva a media NGO that highlights the issues of majority-minority relationships in Kosovo."}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2397","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/17"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2397"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2397\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":9626,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2397\/revisions\/9626"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/media\/8407"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2397"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2397"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2397"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/ppma_author?post=2397"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}