{"id":2798,"date":"2017-01-16T15:15:30","date_gmt":"2017-01-16T13:15:30","guid":{"rendered":"https:\/\/sbunker.org\/?p=2798"},"modified":"2025-01-16T15:19:32","modified_gmt":"2025-01-16T13:19:32","slug":"a-duhet-te-rehabilitohen-luftetaret-e-huaje","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/opinion\/a-duhet-te-rehabilitohen-luftetaret-e-huaje\/","title":{"rendered":"A duhet t\u00eb rehabilitohen luft\u00ebtar\u00ebt e huaj\u00eb"},"content":{"rendered":"<p>P\u00ebrderisa Kosova ende p\u00ebrballet me luft\u00ebn ndaj ekstremizmit t\u00eb dhunsh\u00ebm, sfid\u00eb kryesore mbeten t\u00eb kthyerit nga luft\u00ebrat e huaja, respektivisht nga Siria dhe Iraku. Nga 130 luft\u00ebtar\u00eb t\u00eb kthyer n\u00eb Kosov\u00eb, 120 prej tyre jan\u00eb arrestuar n\u00ebn dyshimin p\u00ebr terroriz\u00ebm dhe po gjykohen nga organet e drejt\u00ebsis\u00eb. Pyetja shtrohet: a duhet t\u00eb p\u00ebrdoren mjetet represive apo duhet nj\u00eb qasje m\u00eb e but\u00eb e shtetit q\u00eb do t\u00eb mund\u00ebsonte riintegrimin e tyre n\u00eb shoq\u00ebri?<\/p>\n<p>Riintegrimi i ish luft\u00ebtar\u00ebve t\u00eb huaj n\u00eb Kosov\u00eb \u00ebsht\u00eb nj\u00eb fenomen i ri dhe shum\u00eb qytetar\u00eb nuk kan\u00eb informacion t\u00eb mjaftuesh\u00ebm se \u00e7far\u00eb n\u00ebnkupton ky koncept. Riintegrimi \u00ebsht\u00eb nj\u00eb proces shum\u00eb i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm i cili tenton t\u00eb ofroj\u00eb mb\u00ebshtetje individ\u00ebve me q\u00ebllim t\u00eb shk\u00ebputjes s\u00eb tyre nga ideologjit\u00eb e dhunshme. \u00cbsht\u00eb nj\u00eb proces kompleks i cili k\u00ebrkon koh\u00eb dhe p\u00ebrfshirje t\u00eb akter\u00ebve t\u00eb ndrysh\u00ebm. Natyrisht q\u00eb kjo k\u00ebrkon kund\u00ebrp\u00ebrgjigje p\u00ebr t\u00eb gjith\u00eb shkaktar\u00ebt t\u00eb cil\u00ebt kan\u00eb \u00e7uar deri n\u00eb radikalizim. Meqen\u00ebse k\u00ebrkohet nj\u00eb qasje e ve\u00e7ant\u00eb duke ju p\u00ebrshtatur psiqik\u00ebs s\u00eb secilit individ t\u00eb radikalizuar dhe personave t\u00eb tjer\u00eb t\u00eb cil\u00ebt potencialisht mund t\u00eb preken nga ky fenomen (p.sh t\u00eb burgosurit tjer\u00eb), \u00ebsht\u00eb e r\u00ebnd\u00ebsishme t\u00eb b\u00ebhet kategorizimi i personave t\u00eb radikalizuar t\u00eb cil\u00ebt paraqesin rrezik p\u00ebr shoq\u00ebrin\u00eb.<\/p>\n<p>Grupin e par\u00eb e p\u00ebrb\u00ebjn\u00eb ata t\u00eb cil\u00ebt jan\u00eb kthyer me vullnetin e tyre, t\u00eb penduar p\u00ebr at\u00eb se \u00e7far\u00eb kan\u00eb b\u00ebre. Konsiderohet se k\u00ebta persona nuk paraqesin ndonj\u00eb rrezik meq\u00eb i kan\u00eb rezistuar ideologjive ekstremiste. N\u00eb grupin e dyt\u00eb hyjn\u00eb ata t\u00eb cil\u00ebt kan\u00eb marr\u00eb pjes\u00eb n\u00eb luft\u00ebra, jan\u00eb kthyer por q\u00eb nuk pendohen, thjesht mendojn\u00eb se kan\u00eb b\u00ebr\u00eb at\u00eb q\u00eb \u00ebsht\u00eb dashur. K\u00ebta persona konsiderohen potencialisht t\u00eb rreziksh\u00ebm p\u00ebr arsye se ende p\u00ebrkrahin ideologjin\u00eb ekstremiste islamiste, e q\u00eb po t\u2019ju jepej rasti, do t\u00eb shkonin p\u00ebrs\u00ebri.<\/p>\n<p>Pa paragjykuar, dua t\u00eb them se n\u00eb grupin e tret\u00eb hyjn\u00eb ata persona q\u00eb jan\u00eb kthyer me nj\u00eb q\u00ebllim jo t\u00eb mir\u00eb e mbase edhe rekrutim t\u00eb t\u00eb tjer\u00ebve. Kjo natyrisht q\u00eb paraqet rrezik p\u00ebr shoq\u00ebrin\u00eb ton\u00eb. Grupin e fundit e p\u00ebrb\u00ebjn\u00eb personat e radikalizuar por t\u00eb cil\u00ebt ende nuk kan\u00eb kryer ndonj\u00eb vep\u00ebr inkriminuese: ata leht\u00eb mund t\u00eb shnd\u00ebrrohen ne kryrer\u00ebs t\u00eb veprave t\u00eb nd\u00ebrlidhura me ekstremizmin e dhunsh\u00ebm si dhe rekrutues e indoktrinues t\u00eb personave tjer\u00eb. Andaj, pa trajtimin e k\u00ebtyre personave de-radikalizmi \u00ebsht\u00eb pothuajse i pamundur.<\/p>\n<p>Riintegrimi i luft\u00ebtar\u00ebve t\u00eb huaj n\u00ebp\u00ebr vendet e ndryshme t\u00eb bot\u00ebs tashm\u00eb \u00ebsht\u00eb b\u00ebr\u00eb nj\u00eb nd\u00ebr top prioritetet sa i p\u00ebrket luftimit t\u00eb terrorizmit (ekstremizmit t\u00eb dhunsh\u00ebm). Shumica e vendeve t\u00eb ndryshme si Danimarka, Norvegjia, Gjermania, tashm\u00eb kan\u00eb programet e tyre rehabilituese dhe riintegruese p\u00ebr ish luft\u00ebtar\u00ebt e huaj. K\u00ebto vende njihen p\u00ebr qasjen e tyre t\u00eb \u201cbut\u00eb\u201d ndaj ish luft\u00ebtar\u00ebve t\u00eb huaj duke ju dh\u00ebn\u00eb mb\u00ebshtetje n\u00eb ofrimin i vendeve t\u00eb pun\u00ebs, p\u00ebrmir\u00ebsim t\u00eb kushteve t\u00eb banimit, dhe mb\u00ebshtetja mjek\u00ebsore e k\u00ebshillimet psikologjike n\u00eb k\u00ebto programe jan\u00eb principet kryesore q\u00eb parashihen n\u00eb strategjit\u00eb e tyre. Nj\u00eb element shum\u00eb i r\u00ebnd\u00ebsishme q\u00eb padyshim do t\u00eb zinte vend edhe n\u00eb programet e Kosov\u00ebs p\u00ebr riintegrim \u00ebsht\u00eb edhe roli i familjes n\u00eb vet\u00ebdijesimin e qytetar\u00ebve dhe krijimin e narrativ\u00ebs kund\u00ebr ekstremizmit t\u00eb dhunsh\u00ebm.<\/p>\n<p>Programe t\u00eb tilla patjet\u00ebr q\u00eb duhet t\u00eb ket\u00eb edhe Kosova. \u00a0Por a \u00ebsht\u00eb e gatshme Kosova t\u00eb krijoj\u00eb nj\u00eb model t\u00eb till\u00eb t\u00eb risocializimit t\u00eb t\u00eb kthyerve?<\/p>\n<p>Neni 5 i \u201cLigjit p\u00ebr ekzekutimin e sanksioneve penale\u201d thekson se riintegrimi dhe trajtimi human i personave t\u00eb d\u00ebnuar \u00ebsht\u00eb mjet i domosdosh\u00ebm p\u00ebr normalizimin dhe rikthimin e tyre n\u00eb shoq\u00ebri. Rrjedhimisht k\u00ebrkohet nj\u00eb p\u00ebrkushtim n\u00eb trajtimin e k\u00ebtij fenomeni t\u00eb individ\u00ebve t\u00eb p\u00ebrfshir\u00eb n\u00eb luft\u00ebrat e huaja.<\/p>\n<p>Pavar\u00ebsisht paragjykimeve t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb kosovare ndaj tyre, rezultate nga hulumtime t\u00eb ndryshme tregojn\u00eb q\u00eb ka nj\u00eb vullnet p\u00ebr rehabilitimin dhe rikthimin e tyre n\u00eb shoq\u00ebri. Kosova e ka tashm\u00eb strategjin\u00eb kund\u00ebr ekstremizmit t\u00eb dhunsh\u00ebm, ku parashihet nj\u00eb p\u00ebrfshirje e gjer\u00eb drejt parandalimit dhe de-radikalizimit, por zbatimi i saj nuk ka filluar ende.<\/p>\n<p>Masat e vetme t\u00eb cilat po aplikohen tek k\u00ebta persona jan\u00eb d\u00ebnimet me burgje q\u00eb shum\u00ebher\u00eb din\u00eb t\u00eb jen\u00eb t\u00eb kund\u00ebr-efektshme. Momentalisht zbatimi i k\u00ebsaj strategjie ballafaqohet me shum\u00eb sfida. Deradikalizmi dhe programet riintegruese k\u00ebrkojn\u00eb investim t\u00eb madh t\u00eb resurseve por zhvillimi jo i mir\u00eb ekonomik e b\u00ebn\u00eb m\u00eb t\u00eb v\u00ebshtir\u00eb. Andaj, ndihmesa nga partner\u00ebt nd\u00ebrkomb\u00ebtar\u00eb si dhe ekspertiza e jashtme jan\u00eb vendimtare p\u00ebr nj\u00eb proces t\u00eb suksessh\u00ebm t\u00eb de-radikalizmit. Sfid\u00eb tjet\u00ebr p\u00ebrb\u00ebn edhe mungesa e stafit profesional t\u00eb specializuar t\u00eb cil\u00ebt do t\u00eb mund t\u2019i trajnonin k\u00ebta individ\u00eb n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb adekuate, si dhe buxheti i kufizuar i cili nuk mund t\u2019i mbuloj\u00eb t\u00eb gjitha k\u00ebto.<\/p>\n<p>N\u00eb p\u00ebrballjen me k\u00ebto sfida duhet angazhim dhe p\u00ebrkushtim maksimal i akter\u00ebve p\u00ebrfshir\u00ebs dhe\u00a0 kontribuesve ky\u00e7, si akter\u00ebt shtet\u00ebror ashtu dhe ata joshtet\u00ebror. Fundja, izolimi dhe margjinalizimi i k\u00ebtyre personave nuk sjell asnj\u00eb dobi, pos nj\u00eb revoltimi q\u00eb shpie p\u00ebrs\u00ebri n\u00eb destabilizim.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>P\u00ebrderisa Kosova ende p\u00ebrballet me luft\u00ebn ndaj ekstremizmit t\u00eb dhunsh\u00ebm, sfid\u00eb kryesore mbeten t\u00eb kthyerit nga luft\u00ebrat e huaja, respektivisht nga Siria dhe Iraku. Nga 130 luft\u00ebtar\u00eb t\u00eb kthyer n\u00eb Kosov\u00eb, 120 prej tyre jan\u00eb arrestuar n\u00ebn dyshimin p\u00ebr terroriz\u00ebm dhe po gjykohen nga organet e drejt\u00ebsis\u00eb. Pyetja shtrohet: a duhet t\u00eb p\u00ebrdoren mjetet represive [&hellip;]<\/p>","protected":false},"author":627,"featured_media":12008,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[9],"tags":[11,2367,2368],"ppma_author":[2366],"class_list":["post-2798","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-opinion","tag-kosova","tag-luftetaret-e-huaj","tag-rehabilitimi"],"authors":[{"term_id":2366,"user_id":627,"is_guest":0,"slug":"arife-muji","display_name":"Arife Muji","avatar_url":{"url":"https:\/\/sbunker.org\/wp-content\/uploads\/2025\/01\/1650629682822.jpg","url2x":"https:\/\/sbunker.org\/wp-content\/uploads\/2025\/01\/1650629682822.jpg"},"user_url":"","last_name":"Muji","first_name":"Arife","description":"Passionate researcher, educator, and trainer specializing in international politics and migration."}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2798","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/627"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2798"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2798\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2799,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2798\/revisions\/2799"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/media\/12008"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2798"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2798"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2798"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/ppma_author?post=2798"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}