Si edhe t\u00eb tjer\u00ebve, mysliman\u00ebve n\u00eb koh\u00ebn moderne u \u00ebsht\u00eb dashur t\u00eb marrin q\u00ebndrime n\u00eb lidhje me temat q\u00eb e karakterizojn\u00eb modernitetin: idet\u00eb shkencore e iluministe, sekularizmi, t\u00eb drejtat e njeriut, demokracia, liria, barazia dhe problemet si dhuna, pabarazia e grave dhe pakicave, e t\u00eb tjera. Ve\u00e7se, shum\u00eb prej \u00e7\u00ebshtjeve t\u00eb tilla epistemologjike, mysliman\u00ebt ose nuk u jan\u00eb adresuar fare ose, kur jan\u00eb gjet\u00eb para nevoj\u00ebs urgjente, u jan\u00eb adresuar duke u kufizuar n\u00eb korniza t\u00eb strukturave t\u00eb mendimit tradicional.<\/p>\n
N\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi, mendimi bashk\u00ebkohor islam nuk karakterizohet me gjall\u00ebri intelektuale dhe qasje kritike. Mbase nuk gabohet n\u00ebse thuhet se ky mendim nuk b\u00ebn asgj\u00eb m\u00eb shum\u00eb se riprodhimin e pik\u00ebpamjeve dhe q\u00ebndrimeve t\u00eb p\u00ebrzgjedhura nga tradita teologjike e periudh\u00ebs klasike dhe t\u00eb m\u00ebvoshme islame, por pa k\u00ebqyr\u00eb m\u00eb gjer\u00eb n\u00eb at\u00eb tradit\u00eb dhe pa e p\u00ebrpunuar at\u00eb n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb kritike. Kjo ka rezultuar n\u00eb interpretime anakronike e ideologjike t\u00eb pap\u00ebrshtatshme p\u00ebr problemet e s\u00eb tashmes.<\/p>\n
Por, a \u00ebsht\u00eb e mundur nj\u00eb qasje kritike n\u00eb studimin e teologjis\u00eb klasike islame dhe mendimit bashk\u00ebkohor islam\u00eb Nj\u00eb num\u00ebr autor\u00ebsh bashk\u00ebkohor\u00eb besojn\u00eb se po, dhe n\u00eb k\u00ebt\u00eb drejtim dekadave t\u00eb fundit n\u00eb Bot\u00ebn islame ka marr\u00eb form\u00eb nj\u00eb l\u00ebvizje intelektuale q\u00eb b\u00ebn p\u00ebrpjekje t\u00eb v\u00ebr\u00eb n\u00eb axhend\u00eb zbatimin e arsyes shkencore kritike n\u00eb universin intelektual t\u00eb Islamit. Duke p\u00ebrdor\u00eb metodologjin\u00eb dhe arritjet e shkencave bashk\u00ebkohore shoq\u00ebrore, filologjike e humane, kjo l\u00ebvizje ka sjell\u00eb qasje t\u00eb reja n\u00eb islamologji. Nd\u00ebr ta, k\u00ebtu po p\u00ebrmend nj\u00eb nga studiuesit m\u00eb t\u00eb hersh\u00ebm t\u00eb k\u00ebsaj l\u00ebvizjeje, Mohammed Arkounin i cili q\u00eb nga vitet e gjasht\u00ebdhjeta t\u00eb shekullit XX ka hap\u00eb tema t\u00eb padiskutuara dhe ka problematizuar \u00eb\u00ebshtje t\u00eb pamenduara n\u00eb mendim islam, duke v\u00ebn\u00eb bazat programore p\u00ebr studime t\u00eb m\u00ebtejshme, t\u00eb vazhduara nga nj\u00eb num\u00ebr sado i kufizuar studiuesish t\u00eb tjer\u00eb q\u00eb nga Maroku deri n\u00eb Indonezi, si Muhamed Al-Jabiri, Nasr Abu Zayd, Abdulkarim Souroush, Sadiq Al-Azm, Mohammed Mojtahed Shabestari, Mostafa Malekian, Fatima Mernissi, Leila Ahmed, e t\u00eb tjer\u00eb.<\/p>\n
Sfid\u00ebs s\u00eb shkencave bashk\u00ebkohore t\u00eb zhvilluara n\u00eb Per\u00ebndim, k\u00ebta autor\u00eb nuk iu p\u00ebrgjigj\u00ebn duke i refuzuar ato dhe duke u kthyer n\u00eb tradicionaliz\u00ebm fetar p\u00ebr t\u00eb ofruar interpretime ideologjike, si\u00eb r\u00ebndom b\u00ebhet n\u00eb Bot\u00ebn islame dhe n\u00eb mesin e mysliman\u00ebve n\u00eb Per\u00ebndim t\u00eb cil\u00ebt nuk pranojn\u00eb idet\u00eb e reja, por riafirmojn\u00eb idet\u00eb tradicionale se tekstet fetare p\u00ebrmbajn\u00eb diturit\u00eb shkencore dhe sistemin normativ etik p\u00ebr nj\u00eb rend ideal shoq\u00ebror e politik. T\u00eb familjarizuar me tradit\u00ebn intelektuale klasike t\u00eb Islamit, k\u00ebta autor\u00eb e pasurojn\u00eb at\u00eb me arritjet nga shkencat shoq\u00ebrore dhe humane, duke p\u00ebrdor\u00eb hermeneutik\u00ebn bashk\u00ebkohore, analiz\u00ebn historike, analiz\u00ebn kritike t\u00eb diskursit dhe dekonstruksonin, p\u00ebr t\u00eb sjell\u00eb qasje t\u00eb reja studimore n\u00eb Islamologji. K\u00ebshtu, Arkouni i kund\u00ebrvihej jo vet\u00ebm mbylljes s\u00eb mendimit islam brenda teologjis\u00eb s\u00eb periudh\u00ebs klasike islame, skolasticizmit islam nga shekulli XII e tutje, dhe qasjeve bashk\u00ebkohore jokritike n\u00eb akademit\u00eb e Bot\u00ebs islame, por edhe Orientalistik\u00ebs klasike e cila, sipas tij, p\u00ebrve\u00eb regjistrimit dhe koleksionimit t\u00eb fakteve e ngjarjeve, ka qen\u00eb e ndrojtur t\u00ebia n\u00ebnshtroj\u00eb ato analiz\u00ebs kritike. Programi i tij intelektual synonte ta \u00eblironte mendimin islam pik\u00ebrisht nga k\u00ebto pranga.<\/p>\n
Konteksti i pafavorsh\u00ebm politik<\/strong><\/p>\n Por, cila \u00ebsht\u00eb mund\u00ebsia p\u00ebr qasjeve kritike n\u00eb studimin e Islamit dhe rimendimin e tradit\u00ebs n\u00eb rrethanat politike n\u00eb shoq\u00ebrit\u00eb islame q\u00eb nga shekulli i kaluar e deri n\u00eb k\u00ebt\u00eb fillim shekulli, si luft\u00ebrat \u00eblirimtare p\u00ebr pavar\u00ebsi nga imperializmi, d\u00ebshtimi i projektit modernizues i regjimeve post-koloniale, konflikti n\u00eb mes Izraelit dhe Palestin\u00ebs, rivaliteti nd\u00ebrmjet superfuqive globale dhe shteteve myslimane p\u00ebr dominim n\u00eb rajon, luft\u00ebrat civile, damkosja e disa shteteve myslimane si \u00ebbosht i s\u00eb keqes\u00eb n\u00eb \u00ebluft\u00ebn globale kund\u00ebr terrorizmit\u00eb, si dhe rikthimet e diktaturave pas kryengritjeve n\u00eb disa vende arabe\u00eb Nuk do mend se ky kontekst nuk ka qen\u00eb i favorsh\u00ebm p\u00ebr shoq\u00ebrit\u00eb myslimane q\u00eb t\u00eb rimendojn\u00eb tradit\u00ebn e tyre fetare e intelektuale.<\/p>\n Al-Azm i shihte t\u00eb kota akrobacionet e intelektual\u00ebve q\u00eb synonin ta interpretonin Tekstin e shenjt\u00eb t\u00eb lasht\u00eb sipas shkenc\u00ebs e ideve progresive moderne. Ai mendonse se Islami nuk mund t\u00eb reformohet pa ndryshuar kushtet sociale, ekonomike dhe politike n\u00eb shoq\u00ebrit\u00eb myslimane. Deri at\u00ebher\u00eb, diskursi teologjik do t\u00eb vazhdojn\u00eb t\u00eb p\u00ebrdoret nga lider\u00ebt politik\u00eb p\u00ebr t\u00eb legjitimuar pushtetin e tyre. Me nj\u00eb fjal\u00eb, Feja islame do t\u00eb vazhdoj\u00eb t\u00eb p\u00ebrdoret politikisht nga elitat sunduese fetare e laike, barabar.<\/p>\n Arkoun v\u00ebrente se mbizot\u00ebrimin e imagjinares tradicionale fetare e ka mund\u00ebsuar pik\u00ebrisht efikasiteti i saj n\u00eb luft\u00ebra politike, pasi q\u00eb ajo forcon identitetin dhe mobilizon solidaritet e rezistenc\u00eb politike. Mir\u00ebpo, kjo imagjinare tradicionale p\u00ebrb\u00ebn penges\u00eb t\u00eb madhe p\u00ebr rimendimin e tradit\u00ebs drejt nj\u00eb racionaliteti t\u00eb ri. Me shekuj t\u00eb t\u00ebr\u00eb, n\u00eb tradit\u00eb jan\u00eb akumuluar tabut\u00eb intelektuale t\u00eb cilat kan\u00eb p\u00ebrcaktuar kufijt\u00eb e s\u00eb lejueshmes n\u00eb mendim e nd\u00ebrmarrjen shkencore, duke asimiluar n\u00eb Islam ide e vlera t\u00eb papajtueshme me ato moderne. N\u00eb t\u00eb tashmen, po k\u00ebta kufij mbrohen nga shtetet bashk\u00ebkohore myslimane. Rrjedhimisht, kjo ka favorizuar tep\u00ebr zhvillimin e literatur\u00ebs apologjetike n\u00eb Islam.<\/p>\n Se cilat opsione do t\u00eb ngadh\u00ebnjejn\u00eb n\u00eb k\u00ebto kushte, ato kritike e reformuese apo apologjetike e konservatore, \u00ebsht\u00eb pothuajse pyetje e tep\u00ebrt, pasi q\u00eb p\u00ebrgjigja zor se mund t\u00eb jet\u00eb optimiste. Kur Abu Zayd diskutonte mund\u00ebsin\u00eb p\u00ebr nj\u00eb lexim t\u00eb reformuar t\u00eb mendimit islam, ai ishte i vet\u00ebdijsh\u00ebm p\u00ebr mund\u00ebsit\u00eb e kufizuara p\u00ebr k\u00ebt\u00eb n\u00eb kontekst t\u00eb gjendjes aktuale t\u00eb shoq\u00ebrive islame dhe pozit\u00ebs s\u00eb tyre n\u00eb politik\u00ebn globale. K\u00ebto rrethana favorizojn\u00eb vet\u00ebm pranimin e thirrjes s\u00eb konservator\u00ebve tek tradita e cila siguron autenticitetin kulturor mysliman q\u00eb pretendohet t\u00eb jet\u00eb mbrojt\u00ebsja m\u00eb e mir\u00eb e qenies dhe identitetit t\u00eb k\u00ebrc\u00ebnuar nga prirjet moderniste.<\/p>\n Tradita humaniste n\u00eb Islam<\/strong><\/p>\n Intelektual\u00ebt konservator\u00eb dhe kleri islam, prirjes p\u00ebr mendim kritik ndaj tekstit e dogm\u00ebs fetare i kund\u00ebrvihen duke u thirr\u00eb n\u00eb tradit\u00ebn e shenjt\u00eb. Mir\u00ebpo, mendimi tradicional n\u00eb Islam dhe qasja statike e mendimit bashk\u00ebkohor islam nuk mund t\u00eb krahasohen. Tradita nuk e p\u00ebrjashton doemos mendimin kritik. Zbatimi i arsyes shkencore kritike nuk \u00ebsht\u00eb i huaj p\u00ebr universin intelektual t\u00eb Islamit t\u00eb periudh\u00ebs klasike arabe-islame q\u00eb nga Bagdadi n\u00eb Kordob\u00eb. Ajo daton qysh nga fundi i shekullit t\u00eb par\u00eb t\u00eb kalendarit islam (shek. VIII) me shkoll\u00ebn racionaliste n\u00eb teologjin\u00eb islame t\u00eb M’ utazilas. Pas k\u00ebsaj, nd\u00ebrmjet shekujve IX dhe XII, k\u00ebt\u00eb tradit\u00eb e p\u00ebrshkon edhe mendimi filozofik n\u00eb t\u00eb cil\u00ebn arsyeja \u00ebsht\u00eb autonome, si te Al-Farabi\u00eb(Alpharabius), Ibn Sina\u00eb(Avicenna) dhe Ibn Rushd (Averro\u00ebs); tendenca humaniste, si te Miskawayh; skepticizmi dhe kritika e arsyes, si te Al-Ghazali (Algazelus); kritika e fes\u00eb, si te Zakariyya Al-Razi; mendimi sekular p\u00ebr historin\u00eb, si te Ibn Khaldun, e t\u00eb tjera.<\/p>\n S\u00ebdo mend se nj\u00eb zhvillim aq i hovsh\u00ebm i mendimit n\u00eb at\u00eb periudh\u00eb nuk kishte me qen\u00eb i mundur n\u00ebse k\u00ebta erudit\u00eb do t\u00eb kufizonin imagjinat\u00ebn e tyre filozofike e shkencore n\u00eb tradit\u00eb dhe do t\u00eb niseshim nga premisa se p\u00ebrgjigjet p\u00ebr pyetjetet q\u00eb i preokuponin shoq\u00ebrit\u00eb e koh\u00ebs gjindeshin n\u00eb Teksin e shenjt\u00eb (Kuran) ose n\u00eb tradit\u00ebn e shenjt\u00ebruar t\u00eb Profetit Muhamed (Sunnet).<\/p>\n Me nj\u00eb fjal\u00eb, n\u00eb tradit\u00ebn e adab-i filozofik t\u00eb zhvilluar rreth shekullit X, pra humanizmit islam\u00eb si\u00e7 e quan Arkouni, ka baz\u00eb prej s\u00eb cil\u00ebs mund t\u00eb qiten hapat e par\u00eb drejt racionalizmit, mendimit kritik, humanizmit dhe emancipimit. L\u00ebvizja intelektuale e autor\u00ebve bashk\u00ebkohor\u00eb t\u00eb p\u00ebrmendur n\u00eb fillim t\u00eb artikullit mund t\u00eb lexohet si p\u00ebrpjekje p\u00ebr t\u00eb riv\u00ebn\u00eb lidhjen me k\u00ebt\u00eb tradit\u00eb me q\u00ebllim p\u00ebr t\u00eb m\u00ebsuar prej saj e p\u00ebr ta rimenduar at\u00eb, e mbase edhe p\u00ebr ta tejkaluar at\u00eb drejt zgjerimit t\u00eb horizonteve t\u00eb imagjinares sociale myslimane.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Si edhe t\u00eb tjer\u00ebve, mysliman\u00ebve n\u00eb koh\u00ebn moderne u \u00ebsht\u00eb dashur t\u00eb marrin q\u00ebndrime n\u00eb lidhje me temat q\u00eb e karakterizojn\u00eb modernitetin: idet\u00eb shkencore e iluministe, sekularizmi, t\u00eb drejtat e njeriut, demokracia, liria, barazia dhe problemet si dhuna, pabarazia e grave dhe pakicave, e t\u00eb tjera. Ve\u00e7se, shum\u00eb prej \u00e7\u00ebshtjeve t\u00eb tilla epistemologjike, mysliman\u00ebt ose […]<\/p>","protected":false},"author":196,"featured_media":8092,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[13],"tags":[1245],"ppma_author":[700],"class_list":["post-2816","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-analize","tag-orientoxident"],"authors":[{"term_id":700,"user_id":196,"is_guest":0,"slug":"gezim-selaci","display_name":"G\u00ebzim Selaci","avatar_url":{"url":"https:\/\/sbunker.org\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/1-1-e1728652765257.jpg","url2x":"https:\/\/sbunker.org\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/1-1-e1728652765257.jpg"},"user_url":"","last_name":"Selaci","first_name":"G\u00ebzim","description":"G\u00ebzimi Selaci \u00ebsht\u00eb ligj\u00ebrues n\u00eb Departamentin e Sociologjis\u00eb n\u00eb Universitetin e Prishtin\u00ebs. Ka studiuar Sociologji dhe Teori politike n\u00eb Prishtin\u00eb, Lond\u00ebr dhe Budapest. Specializimi i tij ka t\u00eb b\u00ebj\u00eb me legjitimimin e pushtetit dhe nd\u00ebrtimin e shtetit. Interesimi i tij p\u00ebrq\u00ebndrohet tek politika dhe pushteti n\u00eb shoq\u00ebri nga perspektiva nd\u00ebrdisiplinore dhe shtrihet tek t\u00eb kuptuarit e pranimit\/mospranimit t\u00eb autoritetit, dinamik\u00ebs s\u00eb identiteteve kolektive, si dhe aktivizmit politik."}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2816","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/196"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2816"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2816\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2817,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2816\/revisions\/2817"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/media\/8092"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2816"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2816"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2816"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/ppma_author?post=2816"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}