Turqia e vitit 2016 \u2013 ku tentim-pu\u00e7i i grupeve t\u00eb organizuara rebele t\u00eb ushtris\u00eb q\u00eb tentuan t\u00eb merrnin pushtetin me dhun\u00eb shkaktoi qindra viktima, dhe ku dhuna populiste e inxhinieruar nga Presidenti Erdogan kund\u00ebr dhjet\u00ebra mij\u00ebra turqve, q\u00eb po vazhdon n\u00eb em\u00ebr t\u00eb \u2018ruajtjes se rendit demokratik\u2019 \u2013 mish\u00ebron paradoksin mbizot\u00ebrues t\u00eb demokratizimit n\u00eb Lindjen e Mesme: sa m\u00eb pak e konsoliduar t\u00eb jet\u00eb demokracia si sistem vlerash e normash politike, aq m\u00eb tep\u00ebr sunduesit populist\u00eb priren t\u2019i keqp\u00ebrdorin parimet demokratike p\u00ebr t\u00eb forcuar sundimin autokratik. Duke marr\u00eb p\u00ebrmasa teokratike, autoritarizmi n\u00eb Turqi po v\u00eb n\u00eb pik\u00ebpyetje themelet laike t\u00eb vendosura pas r\u00ebnies s\u00eb kalifatit t\u00eb fundit islamik dhe themelimit t\u00eb Republik\u00ebs me aspirata Per\u00ebndimore n\u00eb vitet 1920. Dhuna masive e organizator\u00ebve t\u00eb tentim-pu\u00e7it (me 70 fluturake, rreth 250 makineri tok\u00ebsore, tri anije, rreth 4,000 arm\u00eb dore) nxiti kund\u00ebrreagimin e ashp\u00ebr t\u00eb shtetit n\u00ebn kontrollin total t\u00eb Presidentit, nd\u00ebrsa debati rreth kryefajtorit t\u00eb pretenduar po shp\u00ebrfaq rivalitetin skajshm\u00ebrisht t\u00eb dhunsh\u00ebm politik mes dy ish-aleat\u00ebve me orientim islamik (Erdoganit dhe G\u00fclenit). Kjo aleanc\u00eb, q\u00eb kishte sjell\u00eb n\u00eb pushtet Partin\u00eb e Drejt\u00ebsis\u00eb dhe Zhvillimit (AKP) m\u00eb 2002 dhe ringjalljen ekonomike e politike t\u00eb Turqis\u00eb, bazohej n\u00eb dy premisa: (1) n\u00eb iden\u00eb e b\u00ebrjes s\u00eb politik\u00ebs m\u00eb autentike duke e sjell\u00eb m\u00eb af\u00ebr vlerave t\u00eb islamit (me q\u00ebllim edhe margjinalizimin e element\u00ebve kemalist\u00eb e t\u00eb majt\u00eb) dhe (2) n\u00eb nj\u00eb marr\u00ebdh\u00ebnie transaksionale: Erdogani \u2018politik\u00ebn e lart\u00eb\u2019 (me baz\u00eb islamin politik dhe \u2018neoosmanizmin\u2019 e Davutoglut), G\u00fcleni \u2018politik\u00ebn e ul\u00ebt\u2019 (me baz\u00eb \u2018islamin social\u2019: virtytet e sh\u00ebrbimit publik n\u00eb dobi t\u00eb institucioneve efektive).<\/p>\n
\u00c7arja nisi m\u00eb 2011, pas zbulimit t\u00eb planit \u2018Bajlozi\u2019 dhe d\u00ebnimit arbitrar t\u00eb 275 vetave (oficer\u00eb ushtarak\u00eb, gazetar\u00eb e deputet\u00ebve opozitar\u00eb, t\u00eb dyshuar si pjes\u00ebtar\u00eb t\u00eb organizat\u00ebs s\u00eb em\u00ebrtuar \u2018Ergenekon\u2019 nga shteti, t\u00eb konsideruar si pjes\u00eb e \u2018shtetit t\u00eb thell\u00eb\u2019). Ky ishte fillimi i p\u00ebrpjekjeve t\u00eb pareshtura t\u00eb Qeveris\u00eb p\u00ebr eliminimin e ndikimit politik t\u00eb G\u00fclenit, me justifikim zhb\u00ebrjen e \u2018shtetit paralel\u2019, q\u00eb ky i fundit i konsideron luft\u00eb p\u00ebr pushtet q\u00eb eksploaton islamin politik. S\u00eb k\u00ebndejmi p\u00ebrplasja mes islamit politik (si ideologji e islamizimit t\u00eb shtetit duke p\u00ebrdorur fen\u00eb p\u00ebr q\u00ebllime politike, q\u00eb pashmangsh\u00ebm p\u00ebrplaset me demokracin\u00eb dhe sjell regjime jodemokratike), dhe atij \u2018social\u2019 (si mbrojtje e shtetit laik dhe promovim i vlerave progresive t\u00eb islamit ekskluzivisht si fe (moderne), n\u00eb dobi t\u00eb harmonis\u00eb dhe diversietit). Sidoqoft\u00eb, p\u00ebr aq sa ka riorientuar shtetin dhe minuar natyr\u00ebn laike dhe aspiratat demokratike t\u00eb turqve, dhe ka sjell qeverisje autoritare dhe tentim-pu\u00e7in \u2013 p\u00ebrmes nj\u00eb ideologjie subversive q\u00eb g\u00ebrryen nga brenda kemalizmin \u2013 ky rivalitet islamizmash p\u00ebrb\u00ebn p\u00ebrplasje autoritarizmash me prirje teokratike. Kjo p\u00ebrplasje autoritarizmash ka implikime negative jo vet\u00ebm p\u00ebr Turqin\u00eb dhe Lindjen e Mesme (ku p\u00ebrvoja me Pranver\u00ebn Arabe ka diskredituar r\u00ebnd\u00eb islamin politik, si destruktiv p\u00ebr demokratizimin), por edhe p\u00ebr Ballkanin. Arsyeja q\u00ebndron n\u00eb: ndikimin politik, ekonomik e kulturor t\u00eb Turqis\u00eb; tendencat autoritare t\u00eb udh\u00ebheq\u00ebsve politik\u00eb dhe cenueshm\u00ebrin\u00eb e shoq\u00ebrive ndaj tyre; dhe zhvillimin e ngadalt\u00eb politik e ekonomik.<\/p>\n
Mbijetesa e institucioneve t\u00eb zgjedhura n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb demokratike atje tregon nj\u00eb mas\u00eb stabiliteti politik, t\u00eb nj\u00eb demokracie elektorale, por evoluimi i balancit dhe kund\u00ebrp\u00ebrplasjet aktuale mes forcave politike laike dhe atyre islamiste n\u00eb kontekstin e islamizimit politik t\u00eb Turqis\u00eb n\u00ebn AKP-n\u00eb shp\u00ebrfaq nj\u00eb demokraci jostabilite. Interpretimi i islamist\u00ebve n\u00eb pushtet i asaj sesi ka ardhur deri te pu\u00e7i \u00ebsht\u00eb monolitik, por faktikisht G\u00fcleni dhe pasuesit e tij po akuzohen arbitrarisht, bazuar jo n\u00eb d\u00ebshmi por ekskluzivisht n\u00eb kritikat e tyre ndaj autoritarizmit dhe politikave politikisht islamizuese t\u00eb AKP-s\u00eb s\u00eb Erdoganit, dhe mjegulla e krijuar po mbyt cilindo z\u00eb racional e argumentim objektiv q\u00eb t\u00eb b\u00ebn t\u00eb besosh n\u00eb drejt\u00ebsi. Prandaj, trajtimi i pasojave t\u00eb tentim-pu\u00e7it do t\u00eb sjell\u00eb p\u00ebrqendrim t\u00eb paprecedent pushteti n\u00eb duart e Presidentit dhe AKP-s\u00eb, kontroll t\u00eb plot\u00eb politik mbi institucionet; minimin e t\u00eb drejtave t\u00eb njeriut e individualizmit dhe margjinalizimin e akter\u00ebve t\u00eb pavarur politik\u00eb n\u00eb nj\u00eb shoq\u00ebri dinamike n\u00eb demokratizim; dhe \u2018etatizimin\u2019 e m\u00ebtejsh\u00ebm t\u00eb ekonomis\u00eb m\u00eb t\u00eb globalizuar n\u00eb rajon. Kjo p\u00ebrfundimisht do t\u00eb minoj\u00eb shekullarizmin dhe demokracin\u00eb si shtylla shtetnd\u00ebrtimi.<\/p>\n
Kjo perspektiv\u00eb m\u00eb komplekse e shtetnd\u00ebrtimit demokratik tregon se Turqia i ka hyr\u00eb nj\u00eb rruge destabilizimi politik. K\u00ebsaj i kan\u00eb kontribuar akter\u00ebt kryesor\u00eb politik\u00eb: kund\u00ebrshtimi euforik (i shtyr\u00eb nga atmosfera e lin\u00e7imit kolektiv) i dhun\u00ebs s\u00eb pu\u00e7ist\u00ebve, jo i dhun\u00ebs per se, nga ta i ka hapur udh\u00eb Presidentit t\u00eb vet\u00ebngrohet, simbolikisht, n\u00eb nj\u00eb lloj despoti kuazihyjnor \u2018profet-kalif-baba i kombit\u2019: nj\u00eb autoritet suprem q\u00eb gjen t\u00eb dyshuarit e arreston, d\u00ebshmon faj\u00ebsin\u00eb e nd\u00ebshkon, unifikon e p\u00ebr\u00e7an, mbron demokracin\u00eb e shtetin ligjor. N\u00eb marshin pes\u00ebmilion\u00ebsh t\u00eb 7 gushtit ftoi liderin kemalist (Kili\u00e7daroglun e Partis\u00eb Popullore Republikane) dhe at\u00eb nacionalist (Bah\u00e7elin e Partis\u00eb s\u00eb Veprimit Komb\u00ebtar), por jo Demirtasin e s\u00eb majt\u00ebs pro-kurde (Partis\u00eb Popullore Demokratike), nd\u00ebrsa duke aluduar n\u00eb k\u00ebt\u00eb t\u00eb fundit foli p\u00ebr \u201cbashk\u00ebpun\u00ebtor\u00eb t\u00eb PKK-s\u00eb\u201d dhe sesi \u201cnuk sheh dallim mes atyre q\u00eb tentojn\u00eb pu\u00e7in dhe terrorizmit\u201d. P\u00ebrtej thellimit t\u00eb ndarjeve brenda vendit p\u00ebrgjat\u00eb linjave ideologjike e etnike, tendencioze jan\u00eb edhe akuzat ndaj ShBA-s\u00eb (p\u00ebr mosbashk\u00ebpunim dhe bashk\u00ebfaj\u00ebsi, pa ofruar d\u00ebshmi p\u00ebr faj\u00ebsin\u00eb e supozuar t\u00eb G\u00fclenit), dhe ndaj BE-s\u00eb (p\u00ebr mosp\u00ebrkrahjen e institucioneve t\u00eb zgjedhura).<\/p>\n
Me manipulim t\u00eb pakontrolluar populist, ku dhuna \u00ebsht\u00eb brenda suazave t\u00eb normalitetit t\u00eb sjelljes politike, t\u00eb zgjedhurit n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb demokratike po i b\u00ebjn\u00eb pu\u00e7, simbolikisht, demokracis\u00eb pjes\u00ebmarr\u00ebse. Kjo pasi q\u00eb politika sillet ekskluzivisht rreth kultit t\u00eb personalitetit t\u00eb liderit autoritar, me tendenca teokratike, lider ky t\u00eb cilit kriteri i shumci\u00ebs i jep t\u00eb drejt\u00eb t\u00eb shtyp\u00eb \u00e7far\u00ebdo pakice. Ky rreth vicioz dhun\u00eb \u2013 kult lideri autoritar \u2013 demokraci populiste rr\u00ebnon demokracin\u00eb pjes\u00ebmarr\u00ebse. N\u00eb an\u00ebn tjet\u00ebr, duke marr\u00eb parasysh pozit\u00ebn strategjike e ndikimin politik t\u00eb Turqis\u00eb dhe faktin e ajo \u00ebsht\u00eb ekonomi e hapur, tendenca komplotiste e shfryt\u00ebzimit t\u00eb krizave t\u00eb brendshme (t\u00eb shkaktuara nga rivaliteti i dhunsh\u00ebm p\u00ebr pushtet mes lider\u00ebsh autoritar\u00eb) p\u00ebr p\u00ebrplasje diplomatike me vende aleate rrezikon destabilizim n\u00eb disa rajone. Kjo nxjerr n\u00eb pah nj\u00eb s\u00ebr\u00eb paradoksesh t\u00eb sjelljes hipokrite t\u00eb Turqis\u00eb si fuqi \u2018multirajonale\u2019.<\/p>\n
N\u00eb rrafshin e brendsh\u00ebm, kjo i bie t\u00eb shkel\u00ebsh funksionin prej udh\u00ebheq\u00ebsi q\u00eb p\u00ebrfaq\u00ebson unitetin e kombit me nj\u00ebanshm\u00ebri tendencioze, n\u00eb baza ideologjike e etnike, dhe me thirrje p\u00ebr\u00e7ar\u00ebse qytetar\u00ebve p\u00ebr lin\u00e7im kolektiv dhe p\u00ebr t\u00eb mbrojtur demokracin\u00eb e rendin kushtetues n\u00eb rrug\u00eb, duke rrezikuar t\u00eb nxis\u00ebsh luft\u00eb civile. I bie t\u00eb veprosh si autoritet suprem i k\u00ebsaj dhe bot\u00ebs s\u00eb p\u00ebrtejme, q\u00eb \u2018rivendos rendin e shtetin e s\u00eb drejt\u00ebs\u2019 n\u00eb mjegull\u00ebn e gjendjes s\u00eb jasht\u00ebzakonshme ku suspendohet e drejta dhe arbitrariteti \u00ebsht\u00eb Ligji: gjen qindra mij\u00ebra \u2018fajtor\u00eb\u2019 brenda nat\u00ebs, i liron (sa p\u00ebr t\u00eb mund\u00ebsuar vende p\u00ebr t\u00eb kapur t\u00eb tjer\u00eb), i riarreston e d\u00ebnon, n\u00eb rreth vicioz (dhe at\u00eb gjith\u00e7ka domosdo gjat\u00eb gjendjes s\u00eb jasht\u00ebzakonhme). I bie t\u2019i n\u00ebnshtrohesh dalldis\u00eb s\u00eb populizmit dhe, n\u00eb p\u00ebrpjekje p\u00ebr t\u00eb zgjidhur kriza, t\u00eb \u2018institucionalizosh\u2019 turmat si kategori politike dhe \u2018\u00e7institucionalizosh\u2019 vlerat e normat politike shekullare e demokratike me pretendimin se po mbron rendin kushtetues e institucionet demokratike. I bie q\u00eb nd\u00ebrsa n\u00eb perspektiv\u00eb afatshkurt\u00ebr p\u00ebrpiqesh t\u00eb imponosh nd\u00ebshkim kolektiv deri te personi i fundit q\u00eb e dyshin si pu\u00e7ist, n\u00eb perspektiv\u00eb afatgjat\u00eb t\u00eb rrezikosh q\u00eb t\u2019i b\u00ebsh pu\u00e7 demokracis\u00eb si sistem vlerash e normash politike.<\/p>\n
N\u00eb marr\u00ebdh\u00ebniet me jasht\u00eb, kjo i bie t\u00eb shkel\u00ebsh hapur parimet themelore demokratike (t\u00eb ndarjes s\u00eb pushtetit dhe t\u00eb s\u00eb drejt\u00ebs n\u00eb jet\u00eb) nd\u00ebrsa synon t\u2019i bashkohesh nj\u00eb komuniteti vlerash demokratike tash e gjysm\u00eb shekulli. I bie q\u00eb ndon\u00ebse i p\u00ebrket aleanc\u00ebs m\u00eb t\u00eb fuqishme ushtarake, mund t\u00eb persekutosh arbitrarisht nj\u00eb t\u00eb tret\u00ebn e udh\u00ebheqjes s\u00eb ushtris\u00eb, dhe rrjedhimisht t\u00eb rrezikosh korniz\u00ebn strategjike t\u00eb siguris\u00eb kolektive pa t\u00eb cil\u00ebn je i rrezikuar n\u00eb nj\u00eb Lindje t\u00eb Mesme, t\u00eb zhytur n\u00eb jostabilitet e kriza. I bie t\u00eb flirtosh irracionalisht me nj\u00eb lider tjet\u00ebr autoritar nd\u00ebrsa shteti i tij p\u00ebrkrah politikisht e armatos liderin e shtetit q\u00eb t\u00eb ka sjell\u00eb kriz\u00ebn m\u00eb t\u00eb madhe t\u00eb refugjat\u00ebve, me kosto prej miliardash, nd\u00ebrsa n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn koh\u00eb merr miliarda ndihm\u00eb p\u00ebr t\u00eb zbutur k\u00ebt\u00eb kriz\u00eb nga po e nj\u00ebjta \u2018fuqi normative Evrop\u00eb\u2019 vlerat themelore t\u00eb s\u00eb cil\u00ebs k\u00ebrc\u00ebnon t\u2019i flak\u00ebsh tutje brenda nat\u00ebs. I bie t\u00eb p\u00ebrpiqesh t\u2019u diktosh vendeve aleate (p\u00ebrfshir\u00eb vendin m\u00eb t\u00eb fuqish\u00ebm t\u00eb komunitetit t\u00eb vlerave demokratike q\u00eb aspiron t\u2019i bashkohesh) lista gazetar\u00ebsh q\u00eb duhet ndjekur penalisht nd\u00ebrsa p\u00ebrfiton ekonomikisht nga resurset e infrastruktura e tyre kritike me interes nacional p\u00ebr ta, p\u00ebrkund\u00ebr faktit q\u00eb praktikat tua socio-politike t\u00eb patronazhit e klientelizmit shkelin t\u00eb drejtat e njeriut dhe shtetin e s\u00eb drejt\u00ebs atje, dhe nd\u00ebrsa rankimet nd\u00ebrkomb\u00ebtare t\u00eb nxjerrin m\u00eb jodemokratike se Kina n\u00eb aspektin e liris\u00eb s\u00eb mediave brenda vendit. I bie t\u00eb rrezikosh nj\u00ebfar\u00eb \u2018saudi-arabizimi\u2019 vlerash e normash politike q\u00eb mbron, pasi q\u00eb po rrezikon rr\u00ebshqitjen nga nj\u00eb vend me aspirata q\u00eb t\u00eb b\u00ebhesh demokraci liberale drejt nj\u00eb teokracie m\u00eb jostabile se vendi m\u00eb teokratik.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Turqia e vitit 2016 \u2013 ku tentim-pu\u00e7i i grupeve t\u00eb organizuara rebele t\u00eb ushtris\u00eb q\u00eb tentuan t\u00eb merrnin pushtetin me dhun\u00eb shkaktoi qindra viktima, dhe ku dhuna populiste e inxhinieruar nga Presidenti Erdogan kund\u00ebr dhjet\u00ebra mij\u00ebra turqve, q\u00eb po vazhdon n\u00eb em\u00ebr t\u00eb \u2018ruajtjes se rendit demokratik\u2019 \u2013 mish\u00ebron paradoksin mbizot\u00ebrues t\u00eb demokratizimit n\u00eb Lindjen […]<\/p>","protected":false},"author":469,"featured_media":8100,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[13],"tags":[1247],"ppma_author":[1190],"class_list":["post-2874","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-analize","tag-multipolaritike"],"authors":[{"term_id":1190,"user_id":469,"is_guest":0,"slug":"artan-qollaku","display_name":"Artan \u00c7ollaku","avatar_url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/8a4d7e153604cf729156e6520a24eaee4813927d60bdc6e30ab63747b36f274e?s=96&d=mm&r=g","user_url":"","last_name":"\u00c7ollaku","first_name":"Artan","description":""}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2874","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/469"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2874"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2874\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2875,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2874\/revisions\/2875"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/media\/8100"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2874"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2874"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2874"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/ppma_author?post=2874"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}