{"id":3260,"date":"2016-08-16T09:18:18","date_gmt":"2016-08-16T07:18:18","guid":{"rendered":"https:\/\/sbunker.org\/?p=3260"},"modified":"2024-12-23T16:28:36","modified_gmt":"2024-12-23T14:28:36","slug":"nje-politike-e-arkitektures-per-kosoven","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/analize\/nje-politike-e-arkitektures-per-kosoven\/","title":{"rendered":"Nj\u00eb politik\u00eb e arkitektur\u00ebs p\u00ebr Kosov\u00ebn"},"content":{"rendered":"
\n

25 vite m\u00eb par\u00eb, n\u00eb vitin 1991, Holanda kishte hartuar dokumentin e par\u00eb strategjik p\u00ebr arkitektur\u00ebn: Politik\u00ebn e Arkitektur\u00ebs. Nj\u00eb politik\u00eb kjo e p\u00ebrdit\u00ebsuar nga koha n\u00eb koh\u00eb deri n\u00eb dit\u00ebt e sotme, e cila ka mund\u00ebsuar q\u00eb arkitektura holandeze dhe dizajni hap\u00ebsinor n\u00eb k\u00ebt\u00eb shtet t\u00eb zhvilloheshin fuqish\u00ebm, duke b\u00ebr\u00eb q\u00eb institucionet dhe dizajni t\u00eb g\u00ebzojn\u00eb nj\u00eb reputacion t\u00eb mir\u00eb dhe t\u00eb t\u00ebrheqin n\u00eb Holand\u00eb njer\u00ebz nga mbar\u00eb bota.<\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n
\n

N\u00eb an\u00ebn tjet\u00ebr, vendi yn\u00eb Kosova, 25 vite m\u00eb par\u00eb nuk e kishte mund\u00ebsin\u00eb q\u00eb t\u00eb merrej me hartimin dhe zbatimin e politikave t\u00eb arkitektur\u00ebs dhe planifikimit hap\u00ebsinor, pasi q\u00eb vendi p\u00ebrballej me nj\u00eb aparteid t\u00eb strukturuar t\u00eb regjimit serb kund\u00ebr shqiptar\u00ebve, t\u00eb cil\u00ebt ishin d\u00ebbuar nga t\u00eb gjitha institucionet e Kosov\u00ebs, shkollat dhe universiteti ishin mbyllur dhe tanim\u00eb shqiptar\u00ebt konsideroheshin qytetar\u00eb t\u00eb dor\u00ebs s\u00eb tret\u00eb.<\/span><\/p>\n

Dhjet\u00eb vite m\u00eb von\u00eb, n\u00eb vitin 2001, p\u00ebrderisa K\u00ebshilli i Bashkimit Evropian kishte miratuar Rezolut\u00ebn mbi kualitetin arkitektonik n\u00eb mjediset urbane dhe rurale (2001\/C 73\/04), ku mes tjerash k\u00ebrkohej nga shtetet an\u00ebtare t\u00eb BE-s\u00eb q\u00eb t\u00eb siguroheshin q\u00eb kualiteti arkitektonik dhe natyra specifike e sh\u00ebrbimeve arkitekturore t\u00eb merreshin n\u00eb konsiderat\u00eb gjat\u00eb hartimit dhe zbatimit t\u00eb politikave, masave dhe programeve t\u00eb k\u00ebtyre vendeve, vendi yn\u00eb kishte kaluar vet\u00ebm 2 vite t\u00eb tranzicionit t\u00eb pasluft\u00ebs \u00e7lirimtare dhe ende nuk kishte themeluar institucionet qendrore p\u00ebrgjegj\u00ebse p\u00ebr arkitektur\u00ebn dhe p\u00ebr planifikimin hap\u00ebsinor. Ende nuk ishte hartuar Ligji p\u00ebr Planifikim Hap\u00ebsinor dhe Ligji p\u00ebr Nd\u00ebrtim, e l\u00ebre m\u00eb t\u00eb hartohej ndonj\u00eb politik\u00eb nacionale p\u00ebr arkitektur\u00ebn. Nd\u00ebrtimet pa leje dhe kaosi urbanistik-arkitektonik vazhdonin gjithandej n\u00eb Kosov\u00eb.<\/span><\/p>\n

Vet\u00ebm dy vite pas miratimit t\u00eb Rezolut\u00ebs s\u00eb K\u00ebshillit t\u00eb BE-s\u00eb \u00a0mbi kualitetin arkitektonik n\u00eb mjediset urbane dhe rurale, me themelimin e Qeveris\u00eb s\u00eb Kosov\u00ebs dhe Ministris\u00eb s\u00eb Mjedisit dhe Planifikimit Hap\u00ebsinor, hapen mund\u00ebsit\u00eb q\u00eb t\u00eb nd\u00ebrmerren hapa t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm n\u00eb rregullimin ligjor dhe institucional t\u00eb arkitektur\u00ebs dhe planifikimit hap\u00ebsinor. N\u00eb vitin 2003 themelohet Instituti i Planifikimit Hap\u00ebsinor, dhe po k\u00ebt\u00eb vit, Kuvendi i Kosov\u00ebs miraton Ligjin p\u00ebr Planifikim Hap\u00ebsinor, nd\u00ebrsa n\u00eb vitin 2004 miratohet Ligji p\u00ebr Nd\u00ebrtim. Me gjith\u00eb an\u00ebt pozitive t\u00eb k\u00ebtyre ligjeve, \u00ebsht\u00eb paradoksale q\u00eb n\u00eb p\u00ebrmbajtjet e tyre askund nuk p\u00ebrfshihet dhe as nuk definohet kualiteti arkitektonik dhe ai i dizajnit hap\u00ebsinor. Qasja e k\u00ebtij legjislacioni ishte m\u00eb shum\u00eb e fokusuar n\u00eb aspektin teknik t\u00eb nd\u00ebrtimit dhe planifikimit hap\u00ebsinor, duke mos i trajtuar n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb m\u00eb gjith\u00ebp\u00ebrfshir\u00ebse aspektet tjera themelore t\u00eb arkitektur\u00ebs.<\/span><\/p>\n

Me shpalljen e pavar\u00ebsis\u00eb s\u00eb Kosov\u00ebs, n\u00eb vitin 2008, u krijuan mund\u00ebsi edhe m\u00eb t\u00eb m\u00ebdha p\u00ebr t\u00eb nd\u00ebrtuar nj\u00eb qasje t\u00eb re bashk\u00ebkohore ndaj arkitektur\u00ebs dhe planifikimit hap\u00ebsinor. Gjat\u00eb k\u00ebtij viti, K\u00ebshilli i BE-s\u00eb miraton Konkluzionet lidhur me arkitektur\u00ebn: kontributi i kultur\u00ebs n\u00eb zhvillimin e q\u00ebndruesh\u00ebm (2008\/C 319\/05). Duke promovuar nj\u00eb v\u00ebmendje t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb p\u00ebr kualitetin arkitektonik, duke inkurajuar krijime t\u00eb kualitetit t\u00eb lart\u00eb arkitektonik, si nj\u00eb stimulues ekonomik dhe nj\u00eb atraksion turistik p\u00ebr qytetet, K\u00ebshilli i BE-s\u00eb kishte ftuar shtetet an\u00ebtare t\u00eb mund\u00ebsojn\u00eb q\u00eb arkitektura dhe karakteristikat e saj specifike, n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb aspekti i saj kulturor, t\u00eb p\u00ebrfshihen dhe t\u00eb luajn\u00eb nj\u00eb rol t\u00eb integruar dhe inovativ n\u00eb t\u00eb gjitha politikat relevante, posa\u00e7\u00ebrisht n\u00eb politikat e hulumtimeve, ato t\u00eb kohezionit ekonomik dhe social, n\u00eb zhvillimin e q\u00ebndruesh\u00ebm dhe n\u00eb politikat e edukimit.<\/span><\/p>\n

Me gjith\u00eb k\u00ebt\u00eb baz\u00eb t\u00eb q\u00ebndrueshme t\u00eb dokumenteve t\u00eb Bashkimit Evropian, Qeveria e Kosov\u00ebs edhe me miratimin e Ligjit t\u00eb ri t\u00eb Nd\u00ebrtimit n\u00eb vitin 2012 dhe Ligjit t\u00eb ri t\u00eb Planifikimit Hap\u00ebsinor m\u00eb 2013, nuk ka promovuar frym\u00ebn e trajtimit gjith\u00ebp\u00ebrfshir\u00ebs t\u00eb vlerave t\u00eb arkitektur\u00ebs n\u00eb legjislacionin p\u00ebrkat\u00ebs. N\u00eb Ligjin e Nd\u00ebrtimit nuk trajtohet fare aspekti kulturor, ekonomik dhe social i arkitektur\u00ebs, nuk trajtohet kualiteti arkitektonik i projekteve, as kualiteti vizual estetik i bukuris\u00eb s\u00eb objekteve. Aspekti i kualitetit vizual estetik t\u00eb bukuris\u00eb s\u00eb objektit nuk trajtohet as n\u00eb nenin p\u00ebrkat\u00ebs p\u00ebr Kushtet Nd\u00ebrtimore t\u00eb Ligjit p\u00ebr Planifikim Hap\u00ebsinor, e as me aktet n\u00ebnligjore.<\/span><\/p>\n

Kjo qasje e deritanishme ndaj arkitektur\u00ebs nga ana e institucioneve kosovare d\u00ebshmon munges\u00ebn e nj\u00eb vullneti t\u00eb mir\u00ebfillt\u00eb politik p\u00ebr ta trajtuar me seriozitet dhe p\u00ebrgjegjshm\u00ebri rolin e arkitektur\u00ebs n\u00eb proceset e zhvillimit t\u00eb q\u00ebndruesh\u00ebm ekonomik, social dhe kulturor; d\u00ebshmon munges\u00ebn e vizionit dhe dijes p\u00ebr ta shfryt\u00ebzuar arkitektur\u00ebn p\u00ebr promovimin nd\u00ebrkomb\u00ebtar t\u00eb identitetit evropian t\u00eb shtetit t\u00eb Kosov\u00ebs p\u00ebrmes dizajnimit dhe nd\u00ebrtimit t\u00eb objekteve t\u00eb suksesshme bashk\u00ebkohore arkitektonike, q\u00eb do t\u00eb mund t\u00eb ishin ikona kulturore dhe turistike t\u00eb Kosov\u00ebs. Kjo munges\u00eb e vullnetit politik institucional \u00ebsht\u00eb d\u00ebshmuar edhe me munges\u00ebn e nism\u00ebs p\u00ebr hartimin e zbatimin e nj\u00eb strategjie zhvillimore p\u00ebr arkitektur\u00ebn \u2013 t\u00eb Politik\u00ebs s\u00eb Arkitektur\u00ebs s\u00eb Kosov\u00ebs, e cila do t\u00eb p\u00ebrcaktonte q\u00ebllimet, parimet, prioritetet dhe instrumentet p\u00ebr ta \u201criaktivizuar\u201d arkitektur\u00ebn dhe planifikimin hap\u00ebsinor n\u00eb sh\u00ebrbim t\u00eb zhvillimit t\u00eb gjithmbarsh\u00ebm t\u00eb shtetit dhe t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb kosovare.<\/span><\/p>\n

Por, para se t\u00eb prezantoj nism\u00ebn konkrete t\u00eb zhvillimit t\u00eb Politik\u00ebs Arkitekturore t\u00eb Kosov\u00ebs, do t\u00eb analizoj gjendjen aktuale t\u00eb arkitektur\u00ebs s\u00eb objekteve publike n\u00eb Kosov\u00eb, baz\u00ebn ligjore t\u00eb arkitektur\u00ebs, dokumentin kryesor strategjik zhvillimore dhe dokumentin kryesor t\u00eb zhvillimit hap\u00ebsinor t\u00eb Kosov\u00ebs, shikuar nga konteksti i trajtimit t\u00eb kualitetit arkitektonik t\u00eb projekteve dhe i p\u00ebrvoj\u00ebs s\u00eb suksesshme nd\u00ebrkomb\u00ebtare.<\/span><\/p>\n

Qasja institucionale ndaj arkitektur\u00ebs publike n\u00eb Kosov\u00eb<\/strong><\/span><\/p>\n

Analiz\u00ebn krahasuese lidhur me \u00e7\u00ebshtjen e trajtimit t\u00eb kualitetit t\u00eb arkitektur\u00ebs s\u00eb objekteve publike n\u00eb Kosov\u00eb e kam prezantuar n\u00eb shkrimin tim t\u00eb fundit. K\u00ebsaj radhe, dua t\u00eb ndalem tek organizimi funksional i institucioneve kosovare n\u00eb fush\u00ebn e arkitektur\u00ebs..<\/span><\/p>\n

Ministria e Mjedisit dhe Planifikimit Hap\u00ebsinor, p\u00ebrve\u00e7 hartimit dhe monitorimit t\u00eb zbatimit t\u00eb legjislacionit n\u00eb fush\u00ebn e planifikimit hap\u00ebsinor, nd\u00ebrtimit, banimit, uj\u00ebrave dhe mjedisit si dhe p\u00ebrve\u00e7 hartimit t\u00eb dokumenteve t\u00eb planifikimit hap\u00ebsinor, n\u00eb disa raste \u00ebsht\u00eb marr\u00eb edhe me nd\u00ebrtimin e infrastruktur\u00ebs teknike n\u00eb disa komuna. N\u00eb an\u00ebn tjet\u00ebr, n\u00eb vend q\u00eb t\u00eb fokusohet n\u00eb nd\u00ebrmarrjen e reformave kualitative strukturore n\u00eb arsim, shkenc\u00eb dhe teknologji, Ministria e Arsimit, Shkenc\u00ebs dhe Teknologjis\u00eb, merret me projektimin dhe nd\u00ebrtimin e shkollave dhe universiteteve publike. P\u00ebrderisa, Ministria e Sh\u00ebndet\u00ebsis\u00eb n\u00eb vend q\u00eb t\u00eb v\u00ebr\u00eb n\u00eb binar\u00eb t\u00eb duhur sh\u00ebrbimet sh\u00ebndet\u00ebsore p\u00ebr qytetar\u00ebt, ajo merret me nd\u00ebrtimin e spitaleve, klinikave e instituteve sh\u00ebndet\u00ebsore. Me projektim dhe nd\u00ebrtim merret n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb Ministria e Administrat\u00ebs Publike, ku funksionon Departamenti i Standardeve dhe Politikave t\u00eb Inxhinieringut dhe t\u00eb Menaxhimit t\u00eb Nd\u00ebrtesave Qeveritare. Po ashtu, k\u00ebt\u00eb pun\u00eb e b\u00ebjn\u00eb edhe Ministria e Kultur\u00ebs, Rinis\u00eb dhe Sporteve, Ministria e Pun\u00ebve t\u00eb Brendshme, Ministria e Administrimit t\u00eb Pushtetit Lokal, Ministria e Kthimit dhe Komuniteteve dhe Ministria e Forc\u00ebs s\u00eb Siguris\u00eb s\u00eb Kosov\u00ebs. Nd\u00ebrsa, Ministria e Infrastruktur\u00ebs merret ekskluzivisht me nd\u00ebrtimin e infrastruktur\u00ebs rrugore. T\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn praktik\u00eb e zbatojn\u00eb edhe komunat dhe institucionet tjera publike. Mos t\u00eb harrojm\u00eb: Agjencia p\u00ebr Menaxhimin e Komplekseve Memoriale t\u00eb Kosov\u00ebs, pa asnj\u00eb arkitekt dhe planifikues hap\u00ebsinor n\u00eb p\u00ebrb\u00ebrjen e vet, kontrakton dhe mbik\u00ebqyr\u00eb zbatimin e projekteve p\u00ebr nd\u00ebrtim kompleksesh memoriale dhe tenton t\u00eb kontraktoj\u00eb hartimin e planeve hap\u00ebsinore. Pra, gati \u00e7do ministri e Qeveris\u00eb s\u00eb Kosov\u00ebs, gati \u00e7do agjenci, \u00e7do komun\u00eb merret me projektimin, nd\u00ebrtimin e objekteve publike dhe t\u00eb infrastruktur\u00ebs teknike dhe rrugore dhe po ashtu merret edhe me planifikim hap\u00ebsinor.<\/span><\/p>\n

Dhe rezultati \u00ebsht\u00eb ky: kryesisht jan\u00eb projektuar dhe nd\u00ebrtuar objekte publike t\u00eb niveli t\u00eb ul\u00ebt t\u00eb kualitetit arkitektonik dhe urbanistik. N\u00eb kualitetin e dob\u00ebt t\u00eb projekteve t\u00eb objekteve publike ka ndikuar edhe mungesa e trajtimit t\u00eb kualitetit arkitektonik dhe t\u00eb dizajnit hap\u00ebsinor n\u00eb kuad\u00ebr t\u00eb legjislacionit t\u00eb nd\u00ebrtimit dhe planifikimit hap\u00ebsinor, mungesa e koordinimit nd\u00ebrinstitucional dhe mbi t\u00eb gjitha mungesa e nj\u00eb vullneti politik institucional p\u00ebr t\u00eb njohur vler\u00ebn e arkitektur\u00ebs dhe planifikimit hap\u00ebsinor n\u00eb shoq\u00ebrin\u00eb demokratike.<\/span><\/p>\n

N\u00eb kuad\u00ebr t\u00eb reformave, nj\u00eb riorganizim institucional i qeveris\u00eb mund t\u00eb p\u00ebrfshinte p\u00ebr shembull n\u00eb kuad\u00ebr t\u00eb Ministris\u00eb s\u00eb Mjedisit dhe Planifikimit Hap\u00ebsinor, edhe Ministrin\u00eb e Infrastruktur\u00ebs, ashtu si\u00e7 d\u00ebshmon edhe praktika holandeze e organizimit t\u00eb qeveris\u00eb, ku fusha e mjedisit, planifikimi hap\u00ebsinor dhe i infrastruktur\u00ebs jan\u00eb t\u00eb p\u00ebrfshira n\u00eb kuad\u00ebr t\u00eb nj\u00eb ministrie q\u00eb quhet: Ministria e Infrastruktur\u00ebs dhe Mjedisit. Nd\u00ebrsa tek ne mund t\u00eb quhej Ministria e Mjedisit, Planifikimit Hap\u00ebsinor dhe Infrastruktur\u00ebs. N\u00eb an\u00ebn tjet\u00ebr, pun\u00ebt e projektimit dhe nd\u00ebrtimit q\u00eb b\u00ebn Ministria e Kultur\u00ebs, Ministria e Sh\u00ebndet\u00ebsis\u00eb, Ministria e Arsimit, Ministria e Pun\u00ebve t\u00eb Brendshme, ajo e FSK-s\u00eb dhe ministrit\u00eb tjera, do t\u00eb mund t\u00eb fuzionoheshin brenda kompetencave t\u00eb nj\u00eb departamenti: Departamenti i Standardeve dhe Politikave t\u00eb Inxhinieringut dhe t\u00eb Menaxhimit t\u00eb Nd\u00ebrtesave Qeveritare, \u2013 si nj\u00eb departament qendror q\u00eb do merrej me projektimin dhe nd\u00ebrtimin e objekteve publike n\u00eb institucioneve n\u00eb nivelin qindor. Nd\u00ebrsa, me hartimin e Planeve Hap\u00ebsinore t\u00eb nivelit nacional, ashtu si\u00e7 parashihet edhe me Ligjin e Planifikimit Hap\u00ebsinor do t\u00eb merrej Ministria e Mjedisit, Planifikimit Hap\u00ebsinor dhe Infrastruktur\u00ebs, e cila do t\u00eb merrej edhe me infrastruktur\u00ebn rrugore.<\/span><\/p>\n

P\u00ebrmes k\u00ebtyre reformave q\u00eb duhet t\u00eb jen\u00eb t\u00eb bazuara n\u00eb qasje serioze dhe t\u00eb studiuara mir\u00eb, do t\u00eb evitohej projektimi dhe zbatimi i projekteve t\u00eb dob\u00ebta, t\u00eb mbik\u00ebqyrura nga kuadro jokompetente me paga t\u00eb ul\u00ebta; do t\u00eb mund t\u00eb investohej n\u00eb kuadro t\u00eb mir\u00ebfillta t\u00eb p\u00ebrgatitura n\u00eb fush\u00ebn e arkitektur\u00ebs, dizajnit hap\u00ebsinor dhe inxhinieris\u00eb; do t\u00eb p\u00ebrcaktoheshin standarde t\u00eb mir\u00ebfillta t\u00eb projektimit t\u00eb objekteve publike, bashk\u00eb me manualet p\u00ebrkat\u00ebse t\u00eb k\u00ebtyre standardeve projektuese (p\u00ebr shembull, s\u00eb fundmi n\u00eb Shqip\u00ebri, Ministria e Zhvillimit Urban ka hartuar dhe qeveria ka miratuar Standardet e projektimit t\u00eb \u00e7erdheve, nd\u00ebrsa tek ne nuk \u00ebsht\u00eb hartuar asnj\u00eb standard, e as manual p\u00ebr \u00e7erdhet, as p\u00ebr objektet universitare, e as p\u00ebr objektet kulturore, sportive dhe administrative). N\u00eb kuad\u00ebr t\u00eb k\u00ebtij procesi ristrukturimi dhe reformimi, po ashtu duhet vendosur nj\u00eb politik\u00eb t\u00eb mir\u00ebfillt\u00eb t\u00eb prokurimit publik t\u00eb konkurseve t\u00eb projektimit lidhur me projektet arkitektonike, politik\u00eb kjo e cila do t\u00eb rezultonte me nj\u00eb mjedis arkitektonik dhe urbanistik, t\u00eb projektuar m\u00eb mir\u00eb se deri m\u00eb tani. N\u00eb funksion t\u00eb promovimit t\u00eb k\u00ebsaj qasjeje t\u00eb re bashk\u00ebkohore institucionale p\u00ebr arkitektur\u00ebn, do t\u00eb duhej t\u00eb hartohej dhe t\u00eb zbatohej nj\u00eb udh\u00ebzim administrativ p\u00ebr organizimin e konkurseve t\u00eb arkitektur\u00ebs dhe planifikimit hap\u00ebsinor dhe p\u00ebr hartimin e detyrave projektuese t\u00eb tyre.<\/span><\/p>\n

N\u00eb ngritjen e nivelit t\u00eb projektimit dhe nd\u00ebrtimit t\u00eb objekteve publike, p\u00ebrkat\u00ebsisht n\u00eb promovimin e ekselenc\u00ebs n\u00eb arkitektur\u00eb do\u00a0t\u00eb ndihmonte edhe praktika evropiane, n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb praktika norvegjeze, holandeze dhe daneze e shp\u00ebrblimeve (\u00e7mimeve) n\u00eb arkitektur\u00eb dhe n\u00eb infrastruktur\u00eb. N\u00eb Norvegji p\u00ebrve\u00e7 shp\u00ebrblimeve p\u00ebr objekte arkitektonike, n\u00eb vitin 1988 \u00ebsht\u00eb themeluar \u00c7mimi \u201cBeautiful Roads Award\u201d i cili vazhdon t\u00eb jepet \u00e7do vit. Administrata Publike Norvegjeze e Rrug\u00ebve k\u00ebt\u00eb \u00e7mim e ndan p\u00ebr kualitetin e mir\u00eb estetik t\u00eb rrug\u00ebve, rrug\u00ebve t\u00eb lagjeve, urave dhe tuneleve ose infrastruktur\u00ebs tjet\u00ebr rrugore, projekte k\u00ebto q\u00eb duhet t\u00eb jen\u00eb t\u00eb nd\u00ebrlidhura mir\u00eb me rrethin\u00ebn. Ky shp\u00ebrblim synon adaptimin e mir\u00eb t\u00eb kualitetit t\u00eb peizazhit dhe atij arkitektonik n\u00eb projektimin e rrug\u00ebve dhe rrug\u00ebve t\u00eb lagjeve. Shp\u00ebrblimi p\u00ebr rrug\u00ebt e bukura (Beautiful Roads Award) vazhdon t\u00eb ket\u00eb ndikim pozitiv strategjik p\u00ebrmes identifikimit t\u00eb projekteve t\u00eb suksesshme dhe \u00ebsht\u00eb nj\u00eb stimulues i kualitetit n\u00eb projektet e m\u00ebdha dhe t\u00eb vogla. Kjo \u00ebsht\u00eb nj\u00eb praktik\u00eb q\u00eb mund t\u00eb zbatohet dhe t\u00eb ket\u00eb sukses edhe n\u00eb vendin ton\u00eb.<\/span><\/p>\n

Kuadri ligjor\u00a0i arkitektur\u00ebs n\u00eb Kosov\u00eb<\/strong><\/span><\/p>\n

N\u00eb Ligjin e Nd\u00ebrtimit n\u00eb Kosov\u00eb fjala arkitektur\u00eb apo arkitekt p\u00ebrmendet vet\u00ebm 2 her\u00eb: nj\u00eb her\u00eb n\u00eb nenin 3, pika 1.5.2. ku p\u00ebrcaktohet se \u00e7ka n\u00ebnkuptohet me rind\u00ebrtim, ku mes tjerash p\u00ebrmenden n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsuar elementet arkitekturore, si dhe p\u00ebrmendet n\u00eb nenin 38 tek Dispozitat kalimtare dhe p\u00ebrfundimtare, ku potencohet Udh\u00ebzimi administrativ p\u00ebr provimin profesional dhe licencimin e arkitekt\u00ebve dhe inxhinier\u00ebve n\u00eb fush\u00ebn e nd\u00ebrtimit. Fjala kualitet n\u00eb k\u00ebt\u00eb ligj p\u00ebrdoret vet\u00ebm 1 her\u00eb, n\u00eb nenin 26, dhe at\u00ebher\u00eb jo n\u00eb kontekst t\u00eb kualitetit arkitektonik, por n\u00eb kontekst t\u00eb kualitetit t\u00eb p\u00ebrcaktuar p\u00ebr produkte nd\u00ebrtimore t\u00eb p\u00ebrdorura. Ligji i Nd\u00ebrtimit, p\u00ebrve\u00e7 se nuk e trajton kualitetin arkitektonik t\u00eb projekteve, nuk e definon fare as kualitetin vizual, estetik dhe t\u00eb bukuris\u00eb s\u00eb projekteve, dhe si rezultat fjala kualitet vizual, estetik dhe bukuri nuk p\u00ebrmenden fare n\u00eb k\u00ebt\u00eb ligj.<\/span><\/p>\n

Kualiteti arkitektonik nuk trajtohet fare as n\u00eb legjislacionin dyt\u00ebsor t\u00eb nd\u00ebrtimit dhe planifikimit hap\u00ebsinor n\u00eb Kosov\u00eb. Kjo vler\u00eb arkitektonike nuk \u00ebsht\u00eb e integruar as n\u00eb aktin n\u00ebnligjor p\u00ebr Kushtet e nd\u00ebrtimit, ku e t\u00ebra q\u00eb k\u00ebrkohet n\u00eb kuad\u00ebr t\u00eb kushteve t\u00eb nd\u00ebrtimit lidhur me aspektin vizual, estetik dhe t\u00eb bukuris\u00eb \u00ebsht\u00eb p\u00ebrcaktimi i materialeve t\u00eb mureve t\u00eb jashtme t\u00eb nd\u00ebrtimeve t\u00eb reja dhe e drejta e ndri\u00e7imit natyror p\u00ebr dritaret ekzistuese. Nd\u00ebrsa, n\u00eb Draft-rregulloren p\u00ebr normat minimale teknike p\u00ebr nd\u00ebrtesat e banimit n\u00eb bashk\u00ebpron\u00ebsi, si dhe p\u00ebr hap\u00ebsirat n\u00eb funksion t\u00eb tyre, n\u00eb nenin 24 p\u00ebrcaktohen kriteret p\u00ebr hapjet n\u00eb fasad\u00eb, por jo n\u00eb aspektin e trajtimit t\u00eb estetik\u00ebs dhe bukuris\u00eb s\u00eb objektit, por n\u00eb aspektin teknik dhe at\u00eb t\u00eb siguris\u00eb.<\/span><\/p>\n

As me nenin 6 t\u00eb Ligjit t\u00eb Nd\u00ebrtimit, ku p\u00ebrcaktohet p\u00ebrpilimi i Kodit unik t\u00eb nd\u00ebrtimit t\u00eb Republik\u00ebs s\u00eb Kosov\u00ebs, askund nuk \u00ebsht\u00eb i p\u00ebrfshir\u00eb kualiteti arkitektonik, si nj\u00eb nga kriteret kryesore t\u00eb projektimit. \u00cbsht\u00eb e pakuptimt\u00eb q\u00eb n\u00eb pik\u00ebn 2 t\u00eb k\u00ebtij neni tek q\u00ebllimet e kodit, p\u00ebrfshihet sanitaria, nd\u00ebrsa nuk p\u00ebrfshihet fare kualiteti arkitektonik. Pasi ky kod \u00ebsht\u00eb n\u00eb proces t\u00eb hartimit, \u00ebsht\u00eb jasht\u00ebzakonisht me r\u00ebnd\u00ebsi q\u00eb n\u00eb kuad\u00ebr t\u00eb q\u00ebllimeve t\u00eb kodit t\u00eb p\u00ebrfshihet dhe t\u00eb detajohet m\u00eb thell\u00ebsisht kualiteti arkitektonik.<\/span><\/p>\n

Bazuar n\u00eb shkenc\u00ebn dhe praktik\u00ebn nd\u00ebrkomb\u00ebtare, \u00ebsht\u00eb d\u00ebshmuar se kualiteti i lart\u00eb arkitektonik i ambientit t\u00eb nd\u00ebrtuar kontribuon jasht\u00ebzakonisht shum\u00eb n\u00eb nivelin e lart\u00eb t\u00eb kualitetit t\u00eb jetes\u00ebs dhe siguron objekte dhe rrethin\u00eb atraktive dhe funksionale. Arkitektura e nivelit t\u00eb lart\u00eb mund t\u00eb kontribuoj\u00eb n\u00eb mir\u00ebqenie, q\u00ebndrueshm\u00ebri dhe n\u00eb krijimin e vlerave, duke inspiruar edhe konservimin dhe pasurimin e vlerave arkitektonike.<\/span><\/p>\n

\u00cbsht\u00eb e paarsyeshme q\u00eb edhe n\u00eb Ligjin e Planifikimit Hap\u00ebsinor nuk trajtohet fare aspekti i kualitetit arkitektonik. Edhe pse n\u00eb nenin 4 t\u00eb k\u00ebtij ligji n\u00eb kuad\u00ebr t\u00eb parimeve t\u00eb tij potencohet promovimi i cil\u00ebsis\u00eb s\u00eb lart\u00eb t\u00eb jetes\u00ebs dhe sistemeve t\u00eb q\u00ebndrueshme p\u00ebr zhvillimin e vendbanimeve, promovimi i kualitetit arkitektonik nuk \u00ebsht\u00eb i p\u00ebrfshir\u00eb fare n\u00eb k\u00ebt\u00eb ligj. N\u00eb ligj nuk mund ta gjesh askund as kualitetin vizual, estetik, dhe at\u00eb t\u00eb bukuris\u00eb arkitektonike.<\/span><\/p>\n

Po ashtu, edhe n\u00eb Draft-aktin n\u00ebnligjor p\u00ebr hartimin e Planeve Rregulluese t\u00eb Holl\u00ebsishme, nuk trajtohet n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb meritore kualiteti arkitektonik i objekteve. Vet\u00ebm n\u00eb nenin 12 p\u00ebrmendet v\u00ebllimi dhe forma e strukturave zhvillimore, duke p\u00ebrfshir\u00eb dhe diellzimin e strukturave nd\u00ebrmjet, por kjo \u00e7\u00ebshtje nuk \u00ebsht\u00eb e rregulluar n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb detajuar dhe nuk trajtohet nga k\u00ebndv\u00ebshtrimi i aspektin e kualitetit vizual, estetik dhe t\u00eb bukuris\u00eb arkitektonike. Pasi edhe ky akt n\u00ebnligjor \u00ebsht\u00eb n\u00eb proces t\u00eb diskutimit, do t\u00eb ishte mir\u00eb q\u00eb n\u00eb p\u00ebrmbajtjen e tij t\u00eb p\u00ebrfshihet n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb analizuar kualiteti arkitektonik i objekteve, me theks t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb aspekti i kualitetit vizual, estetik, t\u00eb bukuris\u00eb arkitektonike.<\/span><\/p>\n

Kuadri ligjor dhe praktika evropiane e arkitektur\u00ebs<\/strong><\/span><\/p>\n

N\u00eb krahasim me legjislacionin kosovar t\u00eb nd\u00ebrtimit dhe planifikimit hap\u00ebsinor, n\u00eb legjislacionin e Norvegjis\u00eb, p\u00ebrkat\u00ebsisht n\u00eb Aktin ligjor t\u00eb Planifikimit dhe t\u00eb Nd\u00ebrtimit jan\u00eb t\u00eb p\u00ebrcaktuara udh\u00ebzimet p\u00ebr kualitetin arkitektonik, duke shfryt\u00ebzuar k\u00ebt\u00eb terminologji: dizajni estetik i rrethin\u00ebs, kualitetet vizuale, dizajni i mir\u00eb arkitektonik dhe praktika e mir\u00eb nd\u00ebrtimit. N\u00eb k\u00ebt\u00eb akt ligjor, k\u00ebto kualitete arkitektonike definohen edhe n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb m\u00eb t\u00eb zgjeruar:<\/span><\/p>\n

1) Formulimi i dizajnit estetik t\u00eb rrethin\u00ebs p\u00ebrfshin\u00eb dizajnin e mir\u00eb t\u00eb rrethin\u00ebs s\u00eb nd\u00ebrtuar, mjedise t\u00eb mira rezidenciale dhe mbrojtjen e kualiteteve t\u00eb peizazhit;<\/span><\/p>\n

2) Kualiteti i mir\u00eb vizual n\u00ebnkupton q\u00eb objekti, p\u00ebrmes form\u00ebs s\u00eb tij t\u00eb shpreh\u00eb funksionin dhe kualitetet tjera vizuale, si\u00e7 \u00ebsht\u00eb raporti nd\u00ebrmjet v\u00ebllimit dhe lart\u00ebsis\u00eb, shprehja e fasad\u00ebs dhe kualitete tjera, q\u00eb duhet t\u00eb jen\u00eb t\u00eb mbrojtura n\u00eb projektim dhe n\u00eb ekzekutim t\u00eb projektit;<\/span><\/p>\n

3) Termi dizajn i mir\u00eb arkitektonik q\u00eb shfryt\u00ebzohet si nj\u00eb term i p\u00ebrgjithsh\u00ebm p\u00ebr integrimin e kualiteteve vizuale, shfryt\u00ebzueshm\u00ebris\u00eb, funksionalitetit dhe dizajnit universal t\u00eb projektit;<\/span><\/p>\n

4) Praktika e mir\u00eb nd\u00ebrtimit shfryt\u00ebzohet lidhur me t\u00eb kuptuarit e arkitektur\u00ebs si nj\u00eb rrethin\u00eb e nd\u00ebrtuar mir\u00eb (kultur\u00eb e mir\u00eb e nd\u00ebrtimit). Termi praktik\u00eb e nd\u00ebrtimit shfryt\u00ebzohet p\u00ebr shembull p\u00ebr nd\u00ebrlidhjen me p\u00ebrpjekjet e Fondit \u00a0t\u00eb Banimit (Housing Bank\u2019s efforts) p\u00ebr t\u00eb promovuar arkitektur\u00ebn e mir\u00eb.<\/span><\/p>\n

Duke pasur parasysh k\u00ebto parime t\u00eb respektimit t\u00eb kualitetit arkitektonik dhe rolit t\u00eb arkitektur\u00ebs n\u00eb rritjen e kualitetit t\u00eb jetes\u00ebs \u00ebsht\u00eb e paimagjinueshme se si kualiteti arkitektonik dhe vet\u00eb arkitektura \u00ebsht\u00eb injoruar skajshm\u00ebrisht n\u00eb kuad\u00ebr t\u00eb procesit t\u00eb p\u00ebrpilimit t\u00eb legjislacionit t\u00eb nd\u00ebrtimit dhe planifikimit hap\u00ebsinor n\u00eb Kosov\u00eb.<\/span><\/p>\n

R\u00ebnd\u00ebsia e trajtimit t\u00eb kualitetit estetik dhe t\u00eb bukuris\u00eb s\u00eb objekteve, m\u00eb s\u00eb miri v\u00ebrehet n\u00eb kontekstin arkitekturor t\u00eb objekteve publike q\u00eb jan\u00eb nd\u00ebrtuar n\u00eb Kosov\u00eb. \u00cbsht\u00eb konstatim i shumic\u00ebs s\u00eb njoh\u00ebsve t\u00eb rrethanave kosovare t\u00eb arkitektur\u00ebs q\u00eb shumica e objekteve publike t\u00eb nd\u00ebrtuara n\u00eb dekad\u00ebn e fundit kan\u00eb kualitete t\u00eb ul\u00ebta estetike dhe nuk krijojn\u00eb asnj\u00eb identitet t\u00eb mir\u00ebfillt\u00eb arkitektonik. Vet\u00ebm krahasoni vlerat estetike t\u00eb objektit t\u00eb Fakultetit t\u00eb Edukimit n\u00eb raport me vlerat estetike t\u00eb objektit t\u00eb Bibliotek\u00ebs Komb\u00ebtare t\u00eb Kosov\u00ebs dhe mund t\u00eb shihni se cili \u00ebsht\u00eb niveli i dizajnit arkitektonik t\u00eb objekteve publike t\u00eb nd\u00ebrtuara s\u00eb fundmi n\u00eb kryeqytet!<\/span><\/p>\n

Prandaj, mungesa e trajtimit t\u00eb kualitetit t\u00eb bukuris\u00eb s\u00eb objekteve arkitektonike n\u00eb legjislacionin aktual t\u00eb nd\u00ebrtimit dhe planifikimit hap\u00ebsinor n\u00eb Kosov\u00eb, ka krijuar mund\u00ebsi t\u00eb shumta p\u00ebr arkitekt\u00ebt e dob\u00ebt t\u00eb projektojn\u00eb objekte t\u00eb dob\u00ebta jo vet\u00ebm p\u00ebr nga aspekti funksional dhe urban, por edhe p\u00ebr nga aspekti i bukuris\u00eb arkitektonike dhe i krijimit t\u00eb identitetit kulturor dhe social t\u00eb objekteve.<\/span><\/p>\n

Se sa i kushtohet r\u00ebnd\u00ebsi aspektit t\u00eb bukuris\u00eb arkitektonike t\u00eb objekteve d\u00ebshmon praktika e Norvegjis\u00eb, ku n\u00eb vitin 1996 \u00ebsht\u00eb hartuar dhe ka filluar s\u00eb zbatuari Udh\u00ebzuesi lidhur me estetik\u00ebn e objekteve publike. N\u00eb k\u00ebt\u00eb udh\u00ebzues bukuria-estetika e objekteve publike b\u00ebn pjes\u00eb n\u00eb kuad\u00ebr t\u00eb k\u00ebrkesave kryesore p\u00ebr kualitet t\u00eb lart\u00eb arkitektonik.<\/span><\/p>\n

Sipas nj\u00eb hulumtimi t\u00eb kryer nga Fondacioni Federal Gjerman i Kultur\u00ebs s\u00eb Nd\u00ebrtimit (The Federal Foundation of Baukultur) n\u00eb komunat e Gjermanis\u00eb, n\u00eb mbi 70 p\u00ebr qind t\u00eb qyteteve t\u00eb hulumtuara theksohet se garancia e kualiteteve t\u00eb kultur\u00ebs s\u00eb nd\u00ebrtimit (Baukultur) brenda mjedisit t\u00eb p\u00ebrditsh\u00ebm luan nj\u00eb rol t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm. Mbi t\u00eb gjitha, estetika-bukuria, dizajni dhe identiteti lokal, konsiderohen nga ekspert\u00ebt n\u00eb administrat\u00ebn lokale q\u00eb jan\u00eb ve\u00e7an\u00ebrisht t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme p\u00ebr kualitetin e mjedisit t\u00eb nd\u00ebrtuar.<\/span><\/p>\n

N\u00eb an\u00ebn tjet\u00ebr, n\u00eb Kosov\u00eb p\u00ebrve\u00e7 kritereve t\u00eb sip\u00ebrp\u00ebrmendura arkitektonike q\u00eb mungojn\u00eb n\u00eb legjislacionin kosovar t\u00eb k\u00ebtyre fushave, mungojn\u00eb edhe standardet e projektimit arkitektonik t\u00eb objekteve publike, me p\u00ebrjashtim t\u00eb disa standardeve p\u00ebr projektimin e objekteve shkollore, t\u00eb cilat jan\u00eb publikuar nga Ministria e Arsimit.<\/span><\/p>\n

Po ashtu, p\u00ebrcaktimi i manualit apo rregullores s\u00eb tarifave p\u00ebr sh\u00ebrbime t\u00eb planifikimit hap\u00ebsinor, projektimit, revidimit dhe mbik\u00ebqyrjes \u00ebsht\u00eb i nj\u00eb r\u00ebnd\u00ebsie t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb p\u00ebr krijimin e mund\u00ebsive p\u00ebr t\u00eb b\u00ebr\u00eb arkitektur\u00eb n\u00eb Kosov\u00eb. Kjo \u00e7\u00ebshtje n\u00eb Zvic\u00ebr \u00ebsht\u00eb zgjidhur p\u00ebrmes rregulloreve t\u00eb Shoq\u00ebris\u00eb Zvicerane t\u00eb Inxhinier\u00ebve dhe Arkitekt\u00ebve (SIA) lidhur me sh\u00ebrbimet e arkitekt\u00ebve, inxhinier\u00ebve t\u00eb nd\u00ebrtimit, inxhinier\u00ebve t\u00eb elektroteknik\u00ebs, inxhinier\u00ebve mekanik\u00eb dhe inxhinier\u00ebve-ekspert\u00eb t\u00eb instalimeve t\u00eb nd\u00ebrtimit, ku jan\u00eb t\u00eb p\u00ebrcaktuara edhe \u00e7mimet e k\u00ebtyre sh\u00ebrbimeve. Po ashtu, edhe praktika e Shqip\u00ebris\u00eb, ku nga Qeveria \u00ebsht\u00eb miratuar nj\u00eb manual i tarifave t\u00eb sh\u00ebrbimeve t\u00eb sip\u00ebrp\u00ebrmendura \u00ebsht\u00eb nj\u00eb praktik\u00eb e mir\u00eb, e cila mund t\u00eb zbatohet edhe n\u00eb Kosov\u00eb. Profesioni i arkitektit, i planifikuesit hap\u00ebsinor, i inxhinier\u00ebve duhet t\u00eb trajtohet konform standardeve nd\u00ebrkomb\u00ebtare, e jo si\u00e7 \u00ebsht\u00eb trajtuar deri m\u00eb tani n\u00eb Kosov\u00eb \u2013 n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb diletante. N\u00eb k\u00ebt\u00eb drejtim, p\u00ebrshpejtimi i themelimit t\u00eb Od\u00ebs s\u00eb Arkitekt\u00ebve, Od\u00ebs s\u00eb Planifikuesve Hap\u00ebsinor\u00eb dhe Od\u00ebs s\u00eb Inxhinier\u00ebve, bazuar n\u00eb parimin e avancimit t\u00eb vazhduesh\u00ebm profesional t\u00eb an\u00ebtar\u00ebve t\u00eb k\u00ebtyre institucioneve q\u00eb rregullojn\u00eb k\u00ebto profesione, do t\u00eb ishte nj\u00eb baz\u00eb e q\u00ebndrueshme p\u00ebr nd\u00ebrmarrjen e reformave n\u00eb fush\u00ebn e Arkitektur\u00ebs dhe t\u00eb Planifikimit Hap\u00ebsinor dhe n\u00eb nd\u00ebrtimin e nj\u00eb vizioni dhe strategjie zhvillimore p\u00ebr Arkitektur\u00ebn n\u00eb Kosov\u00eb.<\/span><\/p>\n

Mosp\u00ebrfshirja e Arkitektur\u00ebs dhe Planifikimit Hap\u00ebsinor n\u00eb dokumentin kryesor strategjik zhvillimor t\u00eb Kosov\u00ebs dhe n\u00eb programin qeveris\u00ebs<\/strong><\/span><\/p>\n

N\u00eb kuad\u00ebr t\u00eb dokumenteve strategjike, t\u00eb parapara me legjislacionin e Kosov\u00ebs, n\u00eb nivelin komb\u00ebtar \u00ebsht\u00eb n\u00eb fuqi Strategjia Komb\u00ebtare p\u00ebr Zhvillim 2016-2021, nd\u00ebrsa n\u00eb fush\u00ebn e planifikimit hap\u00ebsinor \u00ebsht\u00eb n\u00eb fuqi Plani Hap\u00ebsinor i Kosov\u00ebs 2010-2020+.<\/span><\/p>\n

N\u00eb kuad\u00ebr t\u00eb prioriteteve strategjike t\u00eb Strategjis\u00eb Komb\u00ebtare p\u00ebr Zhvillim, planifikimi hap\u00ebsinor nuk \u00ebsht\u00eb i p\u00ebrfshir\u00eb fare. Po ashtu, n\u00eb k\u00ebt\u00eb dokument strategjik arkitektura nuk p\u00ebrmendet n\u00eb asnj\u00eb rast, edhe pse ndonj\u00eb laik mund t\u00eb thot\u00eb q\u00eb termi arkitektur\u00eb n\u00eb k\u00ebt\u00eb dokument \u00ebsht\u00eb z\u00ebvend\u00ebsuar me fjal\u00ebn nd\u00ebrtim.<\/span><\/p>\n

Edhe n\u00eb k\u00ebt\u00eb dokument strategjik zhvillimor t\u00eb Kosov\u00ebs, m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishmin n\u00eb hierarkin\u00eb e dokumenteve strategjike, v\u00ebrehet qasja e gabuar e trajtimit t\u00eb arkitektur\u00ebs nga k\u00ebndv\u00ebshtrimi thell\u00ebsisht teknik i nd\u00ebrtimit. Edhe n\u00eb k\u00ebt\u00eb strategji zhvillimore, mungon aplikimi i praktik\u00ebs s\u00eb suksesshme nd\u00ebrkomb\u00ebtare p\u00ebr promovimin dhe afirmimin nd\u00ebrkomb\u00ebtar t\u00eb vlerave kulturore, ekonomike, sociale, edukative p\u00ebrmes arkitektur\u00ebs s\u00eb objekteve dhe investimeve publike, investime k\u00ebto q\u00eb nuk mungojn\u00eb n\u00eb k\u00ebt\u00eb dokument strategjik. Pra, kualiteti arkitektonik dhe vlerat arkitektonike t\u00eb investimeve t\u00eb parapara publike nuk gjejn\u00eb vend as n\u00eb dokumentin m\u00eb t\u00eb lart\u00eb strategjik zhvillimor t\u00eb Kosov\u00ebs. Edhe p\u00ebrmes k\u00ebtij dokumenti shihet se Arkitektura nuk \u00ebsht\u00eb shfryt\u00ebzuar si mund\u00ebsi e parapar\u00eb p\u00ebr t\u00eb t\u00ebrhequr vizitor\u00eb, dhe investitor\u00eb nd\u00ebrkomb\u00ebtar\u00eb, e as p\u00ebr turiz\u00ebm. Dhe rrjedhimisht p\u00ebr t\u00eb gjeneruar vende t\u00eb reja t\u00eb pun\u00ebs, ashtu si\u00e7 definohet edhe me Planin Hap\u00ebsinor t\u00eb Kosov\u00ebs.<\/span><\/p>\n

Vlerat arkitektonike t\u00eb shprehura p\u00ebrmes politikave t\u00eb arkitektur\u00ebs do t\u00eb duhej t\u00eb ishin pjes\u00eb e r\u00ebnd\u00ebsishme e Strategjis\u00eb Komb\u00ebtare t\u00eb Zhvillimit t\u00eb Kosov\u00ebs, duke p\u00ebrcaktuar interesin e p\u00ebrgjithsh\u00ebm n\u00eb kualitetin e gjith\u00eb hap\u00ebsir\u00ebs s\u00eb vendit, duke u b\u00ebr\u00eb k\u00ebshtu katalizator n\u00eb procesin e zhvillimit t\u00eb q\u00ebndruesh\u00ebm, gjithashtu n\u00eb avancimin e vlerave t\u00eb dizajnit, t\u00eb bazuara n\u00eb ve\u00e7orit\u00eb lokale, n\u00eb mbrojtjen e sh\u00ebndetit, n\u00eb vlerat estetike, klimatike dhe ato t\u00eb siguris\u00eb. Por, kjo qasje nuk ka gjetur vend n\u00eb k\u00ebt\u00eb strategji zhvillimore t\u00eb Kosov\u00ebs, duke d\u00ebshmuar n\u00eb k\u00ebt\u00eb m\u00ebnyr\u00eb munges\u00ebn e kultur\u00ebs institucionale vendimmarr\u00ebse p\u00ebr respektimin e potencialit t\u00eb arkitektur\u00ebs dhe t\u00eb planifikimit hap\u00ebsinor n\u00eb kuad\u00ebr t\u00eb procesit t\u00eb zhvillimit t\u00eb q\u00ebndruesh\u00ebm!<\/span><\/p>\n

As n\u00eb kuad\u00ebr programit qeveritar 2015-2018, Planifikimi Hap\u00ebsinor nuk trajtohet fare si pjes\u00eb p\u00ebrb\u00ebr\u00ebse e prioriteteve t\u00eb qeveris\u00eb p\u00ebr k\u00ebt\u00eb mandat qeveris\u00ebs. T\u00eb vetmet \u00e7\u00ebshtje t\u00eb fush\u00eb-veprimtaris\u00eb s\u00eb Ministris\u00eb s\u00eb Mjedisit dhe Planifikimit Hap\u00ebsinor q\u00eb trajtohen n\u00eb k\u00ebt\u00eb program qeveritar jan\u00eb: mbrojtja e mjedisit, mbrojtja e resurseve natyrore dhe uj\u00ebrat. Po ashtu, as Arkitektura as vlerat arkitektonike nuk trajtohen fare n\u00eb k\u00ebt\u00eb program qeveris\u00ebs, edhe pse programi \u00ebsht\u00eb i mbushur me projekte investive t\u00eb nd\u00ebrtimit t\u00eb rrug\u00ebve, kapaciteteve energjetike, objekteve publike, por k\u00ebto projekte trajtohen vet\u00ebm nga aspekti i ngusht\u00eb investiv teknik e jo si mund\u00ebsi p\u00ebr promovim t\u00eb kualitetit arkitektonik dhe kulturor t\u00eb arkitektur\u00ebs q\u00eb do t\u00eb mund t\u00eb krijohej p\u00ebrmes k\u00ebtyre investimeve.<\/span><\/p>\n

P\u00ebr dallim prej vendit ton\u00eb, vendet me kultur\u00eb dhe tradit\u00eb zhvillimore, i kushtojn\u00eb r\u00ebnd\u00ebsi t\u00eb madhe planifikimit hap\u00ebsinor n\u00eb politikat e tyre qeveritare. P\u00ebr shembull, Qeveria e Holand\u00ebs ka nd\u00ebrtuar nj\u00eb vizion p\u00ebr Holand\u00ebn e vitit 2040, me ambicie t\u00eb qarta, t\u00eb bazuara n\u00eb zhvillimin komb\u00ebtar dhe nd\u00ebrkomb\u00ebtar, q\u00eb do t\u00eb determinojn\u00eb sfidat e planifikimit hap\u00ebsinor dhe mobilitetit n\u00eb prag t\u00eb k\u00ebtij afati kohor. Sipas strategjis\u00eb qeveritare t\u00eb Holand\u00ebs, q\u00ebllimi i qeveris\u00eb qendrore t\u00eb Holand\u00ebs \u00ebsht\u00eb t\u00eb sigurohet q\u00eb vendi t\u00eb mbahet i sigurt, konkurrues, i qassh\u00ebm dhe nj\u00eb vend i mir\u00eb p\u00ebr t\u00eb jetuar. N\u00eb k\u00ebt\u00eb kuad\u00ebr, qeveria holandeze ka zgjedhur tre q\u00ebllime afatshkurtra (2028) t\u00eb projektuara p\u00ebr t\u00eb mbajtur Holand\u00ebn konkurruese, t\u00eb qasshme, t\u00eb jetueshme (liveable) dhe t\u00eb sigurt: rritjen e konkurrueshm\u00ebris\u00eb s\u00eb Holand\u00ebs p\u00ebrmes forcimit t\u00eb infrastruktur\u00ebs hap\u00ebsinore dhe ekonomike; p\u00ebrmir\u00ebsimin, sigurimin e qasshm\u00ebrin\u00eb e hap\u00ebsir\u00ebs; dhe garantimin e nj\u00eb mjedisi t\u00eb sigurt, n\u00eb t\u00eb cilin \u00ebsht\u00eb k\u00ebnaq\u00ebsi t\u00eb jetohet, dhe n\u00eb t\u00eb cilin trash\u00ebgimia unike natyrore dhe kulturore \u00ebsht\u00eb e mbrojtur.<\/span><\/p>\n

\u00a0Moszbatimi i Planit Hap\u00ebsinor t\u00eb Kosov\u00ebs \u2013 d\u00ebshmi e munges\u00ebs s\u00eb vullnetit politik dhe e vet\u00ebdijes qytetare p\u00ebr t\u00eb njohur rolin e Arkitektur\u00ebs dhe Planifikimit Hap\u00ebsinor<\/strong><\/span><\/p>\n

N\u00eb strategjin\u00eb e zhvillimit hap\u00ebsinor t\u00eb Kosov\u00ebs, \u2013 Planin Hap\u00ebsinor t\u00eb Kosov\u00ebs 2010-2020+, si nj\u00eb nga sfidat kryesore t\u00eb zhvillimit hap\u00ebsinor p\u00ebrmendet mjedisi jokualitativ jet\u00ebsor, e q\u00eb nd\u00ebrlidhet kryesisht me arkitektur\u00ebn dhe qasjen shoq\u00ebrore dhe institucionale ndaj k\u00ebsaj veprimtarie t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme. N\u00eb k\u00ebt\u00eb pjes\u00eb t\u00eb k\u00ebtij dokumenti t\u00eb planifikimit hap\u00ebsinor trajtohet edhe aspekti kualitativ i hap\u00ebsirave p\u00ebr banim, pun\u00eb, tregti dhe afariz\u00ebm, si dhe transporti dhe sh\u00ebrbimet, dhe potencohet se duhet t\u00eb merret parasysh posa\u00e7\u00ebrisht \u2018aspekti kualitativ i tyre, me q\u00ebllim q\u00eb hap\u00ebsira ku jetojm\u00eb dhe punojm\u00eb t\u00eb ket\u00eb vlerat e veta kulturore estetike\u2019. Po n\u00eb k\u00ebt\u00eb pjes\u00eb t\u00eb dokumentit si sfid\u00eb e r\u00ebnd\u00ebsishme p\u00ebr qytetet e Kosov\u00ebs thuhet se \u00ebsht\u00eb se \u2018si t\u00eb kombinohen k\u00ebrkesat kuantitative hap\u00ebsinore me t\u00eb arriturat kualitative. Mjedisi jet\u00ebsor duhet t\u00eb plot\u00ebsoj\u00eb nevojat e ndryshme t\u00eb banor\u00ebve dhe njer\u00ebzit duhet t\u00eb jen\u00eb n\u00eb gjendje t\u00eb jetojn\u00eb dhe k\u00ebnaqen n\u00eb t\u00eb\u2019 \u2013 theksohet n\u00eb Planin Hap\u00ebsinor t\u00eb Kosov\u00ebs. N\u00eb k\u00ebt\u00eb frym\u00eb, edhe n\u00eb kuad\u00ebr t\u00eb Vizionit p\u00ebr zhvillimin hap\u00ebsinor t\u00eb Kosov\u00ebs si nj\u00eb nga parimet kryesore \u00ebsht\u00eb p\u00ebrcaktuar Promovimi i kualitetit t\u00eb p\u00ebrmir\u00ebsuar t\u00eb jet\u00ebs.<\/span><\/p>\n

Por, leht\u00ebsisht mund t\u00eb konstatohet se me komplekset shum\u00ebbanesore t\u00eb nd\u00ebrtuara n\u00eb kryeqytet dhe n\u00eb shumic\u00ebn e qyteteve kryesore t\u00eb Kosov\u00ebs nuk \u00ebsht\u00eb respektuar aspak ky parim i vizionit t\u00eb zhvillimit hap\u00ebsinor t\u00eb Kosov\u00ebs, p\u00ebr arsye se n\u00eb k\u00ebto raste nuk \u00ebsht\u00eb respektuar e drejta elementare e banimit kualitativ, pasi aty mungojn\u00eb hap\u00ebsirat e gjelbra, hap\u00ebsirat p\u00ebr loj\u00eb dhe rekreacion, mungon drita e mjaftueshme natyrore dhe shum\u00eb kushte tjera arkitektonike.<\/span><\/p>\n

N\u00eb an\u00ebn tjet\u00ebr, tek pjesa e Dispozitave p\u00ebr zbatimin e Planit Hap\u00ebsinor t\u00eb Kosov\u00ebs, nd\u00ebr kushtet kryesore t\u00eb ndarjes s\u00eb hap\u00ebsir\u00ebs, sipas karakteristikave t\u00eb shfryt\u00ebzimit dhe destinimit p\u00ebrfshihen k\u00ebto kritere:<\/span><\/p>\n

– Hap\u00ebsirat me destinime t\u00eb caktuara duhet t\u2019i plot\u00ebsojn\u00eb kushtet e mbrojtjes s\u00eb mjedisit, ngritjes s\u00eb kualitetit t\u00eb jetes\u00ebs dhe mosrrezikimit t\u00eb sh\u00ebndetit t\u00eb popullat\u00ebs, shfryt\u00ebzimit racional t\u00eb territorit dhe t\u00eb resurseve natyrore;<\/span><\/p>\n

– Hap\u00ebsirat p\u00ebr banim, p\u00ebr sport dhe rekreacion nuk mund t\u00eb jen\u00eb pran\u00eb \u00a0kapaciteteve industriale;<\/span><\/p>\n

– Hap\u00ebsirat p\u00ebr banim dhe p\u00ebr t\u00eb gjitha destinimet tjera, me p\u00ebrjashtim t\u00eb bujq\u00ebsis\u00eb, nuk mund t\u00eb jen\u00eb n\u00eb tokat bujq\u00ebsore t\u00eb kategorive I deri IV;<\/span><\/p>\n

T\u00eb gjith\u00eb jemi d\u00ebshmitar\u00eb se sa jan\u00eb respektuar k\u00ebto kushte t\u00eb p\u00ebrcaktuara me dokumentin m\u00eb t\u00eb lart\u00eb t\u00eb planifikimit hap\u00ebsinor n\u00eb Kosov\u00eb. N\u00eb shumic\u00ebn e rajoneve t\u00eb vendit, toka bujq\u00ebsore e kategorive I deri n\u00eb IV me vendime t\u00eb jasht\u00ebligjshme t\u00eb komunave \u00ebsht\u00eb shnd\u00ebrruar n\u00eb tok\u00eb nd\u00ebrtimore, duke e d\u00ebmtuar k\u00ebshtu perspektiv\u00ebn e zhvillimit bujq\u00ebsor t\u00eb vendit. Po ashtu, \u00ebsht\u00eb evident edhe mosrespektimi i kushteve p\u00ebr mbrojtje t\u00eb mjedisit, ngritjes s\u00eb kualitetit t\u00eb jetes\u00ebs dhe mosrrezikimit t\u00eb sh\u00ebndetit t\u00eb popullat\u00ebs, shfryt\u00ebzimit racional t\u00eb territorit dhe i resurseve natyrore. N\u00eb Prishtin\u00eb, n\u00eb Gjakov\u00eb, n\u00eb Mitrovic\u00eb, n\u00eb Pej\u00eb, n\u00eb Gjilan, n\u00eb Ferizaj, n\u00eb shum\u00eb raste hap\u00ebsirat e komplekseve shum\u00ebbanesore jan\u00eb nd\u00ebrtuar duke mos respektuar k\u00ebto kritere elementare t\u00eb planifikimit hap\u00ebsinor.<\/span><\/p>\n

Se sa \u00ebsht\u00eb respektuar kriteri i shfryt\u00ebzimi racional t\u00eb territorit mund t\u00eb vihet n\u00eb pah kur analizohet udh\u00ebtimi p\u00ebrgjat\u00eb rrug\u00ebs magjistrale nga aeroporti \u201cAdem Jashari\u201d deri n\u00eb Prishtin\u00eb. P\u00ebrderisa nga aeroporti deri n\u00eb Fush\u00eb Kosov\u00eb jan\u00eb nd\u00ebrtuar me qindra objekte afariste, sht\u00ebpi individuale dhe nd\u00ebrtesa shum\u00ebbanesore, pa respektuar asnj\u00eb kriter urbanistik, arkitektonik apo estetik, objekte k\u00ebto t\u00eb nd\u00ebrtuara n\u00eb tok\u00ebn bujq\u00ebsore t\u00eb kualitetit t\u00eb lart\u00eb, n\u00eb an\u00ebn tjet\u00ebr nga hyrja e Fush\u00eb Kosov\u00ebs deri n\u00eb Prishtin\u00eb del n\u00eb pah nj\u00eb imazh edhe m\u00eb skandaloz i realitetit urbanistik-arkitektonik, i cili identifikohet me objekte afariste, objekte shum\u00ebbanesore dhe pompa t\u00eb karburanteve, t\u00eb p\u00ebrziera dhe t\u00eb bashk\u00ebngjitura me nj\u00ebra-tjetr\u00ebn, me nj\u00eb distanc\u00eb me rrug\u00ebn magjistrale madje as prej 10 metrave, imazh ky q\u00eb \u2018rrumbullakohet\u2019 me rrethrrotullimin e shtremb\u00ebr e t\u00eb pamir\u00ebmbajtur n\u00eb hyrje t\u00eb Prishtin\u00ebs, p\u00ebrbri t\u00eb cilit p\u00ebrkund\u00ebr mosrespektimit t\u00eb legjislacionit t\u00eb infrastruktur\u00ebs rrugore dhe asaj t\u00eb planifikimit hap\u00ebsinor, jan\u00eb lejuar t\u00eb funksionojn\u00eb objekte afariste dhe sh\u00ebrbyese, t\u00eb cilat rrezikojn\u00eb jet\u00ebn e qytetar\u00ebve. Mund ta imagjinoni se a do t\u00eb mund ta merrte ky rrethrrotullim shp\u00ebrblimin \u201cBeautiful Road Award\u201d!<\/span><\/p>\n

Ky \u00ebsht\u00eb imazhi i modelit \u2019kandaharian\u2019 arkitektonik dhe hap\u00ebsinor t\u00eb Kosov\u00ebs! K\u00ebto jan\u00eb ikonat tona! Ky \u00ebsht\u00eb \u2018plani yn\u00eb hap\u00ebsinor\u2019! Ky \u00ebsht\u00eb identiteti yn\u00eb aktual kulturor! K\u00ebtu m\u00eb mir\u00eb se askund tjet\u00ebr, del n\u00eb pah vullneti politik i munguar dhe mungesa e vet\u00ebdijes qytetare dhe institucionale p\u00ebr arkitektur\u00ebn! Nj\u00eb shkrimtar, k\u00ebt\u00eb fenomen, do ta quante edhe ndryshe: \u2018Prania e munges\u00ebs\u2019 s\u00eb vullnetit politik dhe t\u00eb vet\u00ebdijes p\u00ebr arkitektur\u00ebn, p\u00ebr hap\u00ebsir\u00ebn!<\/span><\/p>\n

Me k\u00ebt\u00eb rast mund t\u00eb shihet se sa \u00ebsht\u00eb shfryt\u00ebzuar arkitektura, dizajni hap\u00ebsinor dhe infrastruktura p\u00ebr t\u00eb krijuar imazhe ikonike arkitektonike dhe hap\u00ebsinore t\u00eb Kosov\u00ebs, q\u00eb do t\u00ebrhiqnin vizitor\u00eb dhe do t\u00eb ishin atraktive p\u00ebr investitor\u00eb nd\u00ebrkomb\u00ebtar\u00eb, ashtu si\u00e7 ka krijuar p\u00ebr shembull Holanda, ku sipas nj\u00eb publikimi t\u00eb Ministris\u00eb s\u00eb Infrastruktur\u00ebs dhe Mjedisit, ky vend vet\u00ebm n\u00eb fush\u00ebn e planifikimit hap\u00ebsinor aktualisht promovon 35 ikona t\u00eb ve\u00e7anta t\u00eb planifikimit hap\u00ebsinor holandez.<\/span><\/p>\n

Nj\u00eb vullnet politik p\u00ebr arkitektur\u00ebn!<\/strong><\/span><\/p>\n

Nisur nga analiza e gjendjes reale t\u00eb arkitektur\u00ebs publike, nga legjislacioni aktual dhe nga t\u00eb gjeturat e dokumenteve strategjike zhvillimore dhe programi qeveris\u00ebs, shtrohet domosdoshm\u00ebria e hartimit t\u00eb nj\u00eb strategjie zhvillimore p\u00ebr arkitektur\u00ebn n\u00eb Kosov\u00eb, \u2013 Politik\u00ebs s\u00eb Arkitektur\u00ebs s\u00eb Kosov\u00ebs, \u2013 si d\u00ebshmi e shprehjes s\u00eb vullnetit politik institucional.<\/span><\/p>\n

\u00cbsht\u00eb koha e fundit q\u00eb vendimmarr\u00ebsit politik\u00eb t\u00eb reagojn\u00eb p\u00ebr ndaljen e degradimit t\u00eb m\u00ebtejsh\u00ebm arkitektonik dhe hap\u00ebsinor t\u00eb Kosov\u00ebs, duke p\u00ebrmbushur obligimet e tyre ligjore dhe kushtetuese dhe duke dh\u00ebn\u00eb llogari para qytetar\u00ebve p\u00ebr veprimet apo mosveprimet e tyre n\u00eb k\u00ebt\u00eb aspekt.<\/span><\/p>\n

Praktika evropiane e hartimit dhe zbatimit t\u00eb politikave arkitekturore, e shprehur p\u00ebrmes Forumit Evropian t\u00eb Politikave t\u00eb Arkitektur\u00ebs, d\u00ebshmon se kjo \u00e7\u00ebshtje duhet trajtuar bazuar n\u00eb respektimin e parimeve t\u00eb Rezolut\u00ebs mbi kualitetin arkitektonik n\u00eb mjediset urbane dhe rurale (2001\/C 73\/04) dhe Konkluzioneve lidhur me arkitektur\u00ebn: kontributi i kultur\u00ebs n\u00eb zhvillimin e q\u00ebndruesh\u00ebm (2008\/C 319\/05). Brenda k\u00ebsaj kornize jan\u00eb identifikuar rreth 30 nisma apo veprime t\u00eb cilat mund t\u00eb p\u00ebrfshihen n\u00eb kuad\u00ebr t\u00eb 3 dimensioneve t\u00eb politikave: 1) Promovimi i dijes dhe vet\u00ebdijes (nd\u00ebrgjegj\u00ebsimit); 2. P\u00ebrmir\u00ebsimi i politikave publike t\u00eb nd\u00ebrtimit; dhe 3) Inkurajimi i zhvillimit t\u00eb q\u00ebndruesh\u00ebm.<\/span><\/p>\n

Dimensioni i par\u00eb identifikon 12 nisma\/veprime q\u00eb promovojn\u00eb rekomandimet e m\u00ebsip\u00ebrme t\u00eb Bashkimit Evropian: 1. Mb\u00ebshtetje p\u00ebr organizimet kulturore; 2. Mb\u00ebshtetje p\u00ebr nismat kulturore; 3. Mb\u00ebshtetje p\u00ebr projekte hulumtuese; 4. Publikime (libra); 5. Udh\u00ebrr\u00ebfyes dhe manual; 6. Uebfaqe dhe baz\u00eb e t\u00eb dh\u00ebnave t\u00eb arkitektur\u00ebs; 7. Shp\u00ebrblime (\u00c7mime) arkitektonike; 8. Programe edukative (arsimore); 9. Programe t\u00eb m\u00ebsimit profesional; 10. Festivale dhe evente t\u00eb arkitektur\u00ebs; 12. Mb\u00ebshtetje p\u00ebr arkitekt\u00ebt e rinj; 12. Mb\u00ebshtetje p\u00ebr organizime nd\u00ebrkomb\u00ebtare;<\/span><\/p>\n

Dimensioni i dyt\u00eb q\u00eb nd\u00ebrlidhet me p\u00ebrmir\u00ebsimin e politikave publike t\u00eb nd\u00ebrtimit parasheh k\u00ebto nisma\/veprime tjera q\u00eb duhet implementuar: 1. Nj\u00eb trup k\u00ebshill\u00ebdh\u00ebn\u00ebs t\u00eb arkitektur\u00ebs (n\u00eb nivelin komb\u00ebtar); 2. Arkitekti Shtet\u00ebror; 3. Arkitekti Regjional (modeli i Finland\u00ebs); 4. Nj\u00eb trup k\u00ebshill\u00ebdh\u00ebn\u00ebs i arkitektur\u00ebs (n\u00eb nivelin lokal); 5. Arkitekti i Qytetit; 6. Projekte hulumtuese (prokurim); 7. Udh\u00ebrr\u00ebfyes dhe manual (prokurim); 8. Shp\u00ebrblime (\u00c7mime) p\u00ebr objekte publike; 9. Konkurse t\u00eb projektimit;<\/span><\/p>\n

Nd\u00ebrsa, dimensioni i tret\u00eb q\u00eb ka t\u00eb b\u00ebj\u00eb me inkurajimin e zhvillimit t\u00eb q\u00ebndruesh\u00ebm, p\u00ebrfshin 8 veprime\/nisma q\u00eb promovojn\u00eb po ashtu rekomandimet e BE-s\u00eb: 1. Pilot projekte t\u00eb q\u00ebndrueshme; 2. Publikime, udh\u00ebrr\u00ebfyes dhe manual; 3. Uebfaqe p\u00ebr arkitektur\u00ebn e q\u00ebndrueshme; 4. Subvencione p\u00ebr nd\u00ebrtime efeciente nga aspekti i energjis\u00eb; 5. Q\u00ebndrueshm\u00ebria n\u00eb konkurset e projektimit; 6. Shp\u00ebrblime (\u00c7mime) p\u00ebr arkitektur\u00eb dhe q\u00ebndrueshm\u00ebri; 7. K\u00ebrkesa t\u00eb ashpra energjetike; 8.Eco-label e objekteve;<\/span><\/p>\n

Sipas praktik\u00ebs kroate t\u00eb Politik\u00ebs t\u00eb Arkitektur\u00ebs 2013-2020, p\u00ebrmes politikave arkitektonike \u00ebsht\u00eb definuar udh\u00ebrr\u00ebfyesi strategjik p\u00ebr arritjen dhe zbatimin e t\u00eb drejtave themelore t\u00eb njeriut lidhur me zhvillimin e jet\u00ebs kualitative, bazuar n\u00eb parimet n\u00eb vazhdim: mjedisi kualitativ i nd\u00ebrtuar \u00ebsht\u00eb e drejt\u00eb bazike p\u00ebr \u00e7do individ; mjedisi kualitativ i nd\u00ebrtuar \u00ebsht\u00eb nj\u00eb interes i p\u00ebrbashk\u00ebt; dhe Shteti ka p\u00ebr obligim t\u00eb realizoj\u00eb t\u00eb drejt\u00ebn p\u00ebr zhvillimin e jet\u00ebs n\u00eb nj\u00eb mjedis kualitativ t\u00eb nd\u00ebrtuar.<\/span><\/p>\n

Agjenda e veprimeve p\u00ebr Arkitektur\u00ebn dhe Dizajnin Hap\u00ebsinor e Holand\u00ebs 2013-2016 p\u00ebrcakton dy q\u00ebllimet kryesore p\u00ebr zhvillimin e politik\u00ebs arkitektonike:<\/span><\/p>\n

1) Ndihm\u00ebn p\u00ebrmes s\u00eb cil\u00ebs arkitektura dhe planifikimi hap\u00ebsinor kontribuojn\u00eb n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb shk\u00eblqyer dhe efektive n\u00eb zhvillimet hap\u00ebsinore dhe kulturore, duke forcuar pozicionin ekonomik nd\u00ebrkomb\u00ebtar t\u00eb vendit, duke fuqizuar kualitetet lokale dhe regjionale t\u00eb vendit; dhe<\/span><\/p>\n

2) Nismat dhe instrumentet q\u00eb qeveria nacionale d\u00ebshiron t\u2019i shfryt\u00ebzoj\u00eb p\u00ebr t\u00eb fuqizuar pozit\u00ebn e sektorit t\u00eb arkitektur\u00ebs dhe dizajnit hap\u00ebsinor, duke mund\u00ebsuar q\u00eb k\u00ebta sektor\u00eb t\u00eb q\u00ebndrojn\u00eb ekonomikisht vital, t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm nga aspekti shoq\u00ebror dhe inovativ nga aspekti kulturor;<\/span><\/p>\n

Sipas modelit norvegjez, Politika Qeveritare e Arkitektur\u00ebs p\u00ebrfshin nj\u00eb definicion t\u00eb gjer\u00eb t\u00eb arkitektur\u00ebs. N\u00eb kuptimin e gjer\u00eb, arkitektura p\u00ebrb\u00ebn gjith\u00eb rrethin\u00ebn (mjedisin) e krijuar nga njer\u00ebzimi. P\u00ebrfshin objektet dhe infrastruktur\u00ebn, hap\u00ebsirat e jashtme dhe peizazhin. Kjo n\u00ebnkupton q\u00eb nj\u00eb num\u00ebr substancial i sektor\u00ebve t\u00eb autoriteteve publike do t\u00eb jen\u00eb lojtar\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm n\u00eb \u00e7\u00ebshtjen e promovimit t\u00eb arkitektur\u00ebs s\u00eb mir\u00eb. Politika Norvegjeze e Arkitektur\u00ebs shpjegon tri sfida kryesore q\u00eb p\u00ebrballin arkitektur\u00ebn: Q\u00ebndrueshm\u00ebria dhe klima; Ndryshimi dhe transformimi; dhe Dija dhe Inovacioni.<\/span><\/p>\n

Parimi kryesor i Politik\u00ebs Arkitekturale t\u00eb Danimark\u00ebs \u00ebsht\u00eb \u201cArkitektur\u00eb p\u00ebr Njer\u00ebzit\u201d, p\u00ebrderisa shtyllat kryesore n\u00eb t\u00eb cilat bazohet kjo strategji nacionale e arkitektur\u00ebs jan\u00eb: 1. Arkitektura takon njer\u00ebzit (f\u00ebmij\u00ebt, t\u00eb rinjt\u00eb dhe t\u00eb rriturit); 2. Arkitektura dhe Demokracia (komunat dhe pjes\u00ebmarrja e qytetar\u00ebve); 3. Arkitektura dhe Q\u00ebndrueshm\u00ebria (n\u00eb aspektin mjedisor, social dhe kulturor); dhe 4. Kontributi i Arkitektur\u00ebs (Kualiteti, inovacioni dhe potenciali nd\u00ebrkomb\u00ebtar).<\/span><\/p>\n

Bazuar n\u00eb praktik\u00ebn e suksesshme t\u00eb hartimit t\u00eb politikave arkitekturore t\u00eb vendeve t\u00eb Bashkimit Evropian, fushat e fokusimit t\u00eb Strategjis\u00eb Komb\u00ebtare t\u00eb Arkitektur\u00ebs, \u2013 Politik\u00ebs s\u00eb Arkitektur\u00ebs s\u00eb Kosov\u00ebs mund t\u00eb jen\u00eb: 1) Arkitektura duhet t\u00eb jet\u00eb\/shquhet me zgjidhje miq\u00ebsore ekologjike dhe energjetike; 2) Qytetet dhe qendrat e popullsis\u00eb duhet t\u00eb zhvillohen p\u00ebrmes arkitektur\u00ebs s\u00eb kualitetit t\u00eb lart\u00eb; 3) Qeveria duhet t\u00eb mbroj\u00eb mjedisin kulturor dhe trash\u00ebgimin\u00eb arkitektonike; 4) Arkitektura duhet t\u00eb promovohet p\u00ebrmes p\u00ebrhapjes s\u00eb dijes dhe kompetenc\u00ebs; \u00a05) Qeveria duhet t\u00eb jet\u00eb model udh\u00ebheq\u00ebs (role model); 6) Arkitektura kosovare duhet t\u00eb promovohet nd\u00ebrkomb\u00ebtarisht;<\/span><\/p>\n

N\u00eb disa praktika tjera rajonale, t\u00eb cilat mund t\u00eb aplikohen edhe n\u00eb Kosov\u00eb, politikat e arkitektur\u00ebs jan\u00eb t\u00eb orientuara n\u00eb k\u00ebto objektiva themelore: 1. Kultur\u00ebn e nd\u00ebrtimit, si parakusht p\u00ebr kualitetin e hap\u00ebsir\u00ebs s\u00eb nd\u00ebrtuar; 2. Kualitetin e mjedisit t\u00eb nd\u00ebrtuar, si baz\u00eb p\u00ebr jet\u00eb t\u00eb mir\u00eb p\u00ebr secilin individ; dhe 3. Arkitektura e kualitetit t\u00eb lart\u00eb, si nj\u00eb nxitje p\u00ebr zhvillimin dhe progresin komb\u00ebtar. Me q\u00ebllim t\u00eb arritjes s\u00eb k\u00ebtyre 3 objektivave, ky model i politik\u00ebs s\u00eb arkitektur\u00ebs identifikon 10 fusha t\u00eb pandara dhe t\u00eb nd\u00ebrlidhura tematike: 1. Vet\u00ebdijesimin (nd\u00ebrgjegj\u00ebsimin) shoq\u00ebror; 2. Zhvillimin publik; 3. Trash\u00ebgimin\u00eb arkitektonike; 4. Zhvillimin dhe planifikimin hap\u00ebsinor; 5. Nd\u00ebrtimin dhe dizajnimin (projektimin) e hap\u00ebsir\u00ebs; 6. Banimin; 7. Konkurset e arkitektur\u00ebs dhe dizajnit urban p\u00ebr zgjidhje t\u00eb kualitetit m\u00eb t\u00eb mir\u00eb; 8. Edukimin (arsimimi); 9. Hap\u00ebsir\u00ebn dhe Arkitektur\u00ebn, si gjenerator\u00eb t\u00eb zhvillimit ekonomik; dhe 10. Korniz\u00ebn ligjore;<\/span><\/p>\n

Politika arkitekturore e Kosov\u00ebs, e cila duhet t\u00eb hartohet bazuar n\u00eb korniz\u00ebn ligjore t\u00eb hartimit t\u00eb dokumenteve strategjike, p\u00ebrve\u00e7 p\u00ebrcaktimit t\u00eb qart\u00eb t\u00eb parimeve udh\u00ebheq\u00ebse, dhe objektivave, duhet t\u00eb definoj\u00eb qart\u00eb edhe instrumentet, veprimet, masat konkrete, si dhe aktor\u00ebt nga institucionet publike, shoq\u00ebria civile, Akademia e Shkencave dhe e Arteve, universitetet, mediat dhe aktor\u00ebt tjer\u00eb, q\u00eb duhet t\u00eb mbahen p\u00ebrgjegj\u00ebs p\u00ebr kryerjen e k\u00ebtyre veprimeve, q\u00eb duhen nd\u00ebrmarr\u00eb p\u00ebr t\u00eb zbatuar reform\u00ebn e madhe n\u00eb arkitektur\u00ebn kosovare. P\u00ebr t\u00eb zbatuar praktikat e suksesshme evropiane, n\u00eb procesin e zhvillimit t\u00eb strategjis\u00eb zhvillimore t\u00eb arkitektur\u00ebs, \u2013 Politik\u00ebs Arkitekturore t\u00eb Kosov\u00ebs, \u2013 \u00ebsht\u00eb e domosdoshme mb\u00ebshtetja e qeverive t\u00eb Holand\u00ebs, Norvegjis\u00eb dhe Danimark\u00ebs, si vende me praktika t\u00eb suksesshme t\u00eb politikave arkitekturore.<\/span><\/p>\n

Politika e Arkitektur\u00ebs duhet t\u00eb definoj\u00eb mes tjerash nd\u00ebrmarrjen e masave p\u00ebr kryerjen e k\u00ebtyre veprimeve: Reform\u00ebn e korniz\u00ebs ligjore t\u00eb arkitektur\u00ebs dhe planifikimit hap\u00ebsinor; p\u00ebrcaktimin e veprimeve p\u00ebr ngritjen e vet\u00ebdijes qytetare dhe institucionale p\u00ebr r\u00ebnd\u00ebsin\u00eb e kualitetit arkitektonik t\u00eb mjedisit t\u00eb nd\u00ebrtuar n\u00eb procesin e zhvillimit t\u00eb gjithmbarsh\u00ebm ekonomik, kulturor dhe social; p\u00ebrfshirjen e arkitektur\u00ebs dhe planifikimit hap\u00ebsinor n\u00eb kuad\u00ebr t\u00eb reformave n\u00eb arsimin fillor, t\u00eb mes\u00ebm dhe universitar; promovimin e konkurseve vendore dhe nd\u00ebrkomb\u00ebtare t\u00eb arkitektur\u00ebs p\u00ebrmes miratimit t\u00eb udh\u00ebzimit administrativ p\u00ebr organizimin e konkurseve t\u00eb projektimit dhe hartimin e detyrave projektuese; zhvillimin e konferencave shkencore nd\u00ebrkomb\u00ebtare dhe p\u00ebrkrahjen e hulumtimeve shkencore p\u00ebr arkitektur\u00ebn dhe planifikimin hap\u00ebsinor; mbrojtjen e profesionit t\u00eb arkitektit, planifikuesit hap\u00ebsinor dhe inxhinier\u00ebve p\u00ebrmes themelimit t\u00eb odave p\u00ebrkat\u00ebse dhe p\u00ebrmes vendimmarrjes p\u00ebr p\u00ebrcaktimin e rregullores apo manualit t\u00eb \u00e7mimeve t\u00eb sh\u00ebrbimeve t\u00eb planifikimit hap\u00ebsinor, arkitektur\u00ebs dhe inxhinieris\u00eb; reformat n\u00eb sektorin e banimit; promovimin e kualitetit t\u00eb lart\u00eb t\u00eb projektimit arkitektonik dhe urbanistik p\u00ebrmes themelimit t\u00eb disa shp\u00ebrblimeve p\u00ebr arkitektur\u00eb; p\u00ebrcaktimin e standardeve arkitektonike dhe t\u00eb dizajnit hap\u00ebsinor dhe manualeve t\u00eb tyre; p\u00ebrfshirjen e arkitektur\u00ebs kosovare n\u00eb programet evropiane t\u00eb arkitektur\u00ebs dhe planifikimit hap\u00ebsinor; si dhe aktivitete dhe veprime tjera t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme.<\/span><\/p>\n

P\u00ebr arritjen e k\u00ebtyre, si \u00a0dhe q\u00ebllimeve tjera strategjike t\u00eb Politik\u00ebs Arkitekturore t\u00eb Kosov\u00ebs, duhet q\u00eb p\u00ebr secilin veprim t\u00eb mbahen p\u00ebrgjegj\u00ebs institucione t\u00eb caktuara dhe t\u00eb japin llogari p\u00ebr implementimin e k\u00ebtyre veprimeve para nj\u00eb trupe t\u00eb ngritur nga qeveria.<\/span><\/p>\n

N\u00ebse v\u00ebrtet\u00eb d\u00ebshirojm\u00eb q\u00eb Kosov\u00ebn ta kemi sht\u00ebpin\u00eb ton\u00eb, ashtu si\u00e7 edhe \u00ebsht\u00eb motoja e Planit Hap\u00ebsinor t\u00eb Kosov\u00ebs, at\u00ebher\u00eb \u00ebsht\u00eb koha e fundit p\u00ebr t\u00eb filluar me zhvillimin e Politik\u00ebs Arkitekturore p\u00ebr Kosov\u00ebn, si d\u00ebshmi e zgjimit politik dhe qytetar p\u00ebr Arkitektur\u00ebn! Sot! Nes\u00ebr \u00ebsht\u00eb von\u00eb!, \u2013 shkruhej me t\u00eb drejt\u00eb n\u00eb pankartat e L\u00ebvizjes Studentore t\u00eb 1 tetorit 1997, l\u00ebvizje q\u00eb b\u00ebri ndryshimin e madh pozitiv!<\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

25 vite m\u00eb par\u00eb, n\u00eb vitin 1991, Holanda kishte hartuar dokumentin e par\u00eb strategjik p\u00ebr arkitektur\u00ebn: Politik\u00ebn e Arkitektur\u00ebs. Nj\u00eb politik\u00eb kjo e p\u00ebrdit\u00ebsuar nga koha n\u00eb koh\u00eb deri n\u00eb dit\u00ebt e sotme, e cila ka mund\u00ebsuar q\u00eb arkitektura holandeze dhe dizajni hap\u00ebsinor n\u00eb k\u00ebt\u00eb shtet t\u00eb zhvilloheshin fuqish\u00ebm, duke b\u00ebr\u00eb q\u00eb institucionet dhe dizajni […]<\/p>","protected":false},"author":558,"featured_media":11590,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[13],"tags":[936,664],"ppma_author":[2153],"class_list":["post-3260","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-analize","tag-architecture","tag-kosovo"],"authors":[{"term_id":2153,"user_id":558,"is_guest":0,"slug":"arianit-bytyci","display_name":"Arianit Byty\u00e7i","avatar_url":{"url":"https:\/\/sbunker.org\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/WhatsApp-Image-2024-12-19-at-15.25.48.jpeg","url2x":"https:\/\/sbunker.org\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/WhatsApp-Image-2024-12-19-at-15.25.48.jpeg"},"user_url":"","last_name":"Byty\u00e7i","first_name":"Arianit","description":"Arianit \u00ebsht\u00eb arkitekt me 16 vite p\u00ebrvoj\u00eb, duke p\u00ebrfshir\u00eb 12 vite n\u00eb pozicione drejtuese, dhe ka ndihmuar zyrat arkitektonike dhe urbanistike dhe organizatat publike p\u00ebr t\u00eb arritur q\u00ebllimet e tyre n\u00eb interes t\u00eb qytetar\u00ebve."}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3260","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/558"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3260"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3260\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":11591,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3260\/revisions\/11591"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/media\/11590"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3260"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3260"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3260"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/ppma_author?post=3260"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}