{"id":4177,"date":"2018-02-09T15:06:30","date_gmt":"2018-02-09T13:06:30","guid":{"rendered":"https:\/\/sbunker.org\/?p=4177"},"modified":"2025-02-06T15:15:00","modified_gmt":"2025-02-06T13:15:00","slug":"kunder-teknokrateve","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/analize\/kunder-teknokrateve\/","title":{"rendered":"Kund\u00ebr Teknokrat\u00ebve"},"content":{"rendered":"
<\/div>\n
\n
<\/div>\n
\n

T\u00eb lexosh gazetat sot mund t\u2019iu d\u00ebshp\u00ebroj\u00eb kur vjen puna te demokracia. Demokracit\u00eb e reja premtuese n\u00eb Poloni, Hungari dhe Turqi kan\u00eb rr\u00ebshqitur n\u00eb joliberaliz\u00ebm [illiberalism] dhe pseudoautoritariz\u00ebm, nd\u00ebrkoh\u00eb q\u00eb demokracit\u00eb e vjetra n\u00eb Per\u00ebndim po rrezikohen posa\u00e7\u00ebrisht nga partit\u00eb popullsite, zotimet liberale e madje demokratike t\u00eb cilat jan\u00eb t\u00eb dyshimta. Disa komentues, posa\u00e7\u00ebrisht Yascha Mounk dhe Robert Foa, brengosen se \u201cshenjat paralajm\u00ebruese jan\u00eb n\u00eb t\u00eb kuqe t\u00eb ndezur\u201d dhe se \u00ebsht\u00eb e mundur q\u00eb demokracia n\u00eb Per\u00ebndim po i hyn nj\u00eb periudh\u00eb t\u00eb r\u00ebnies p\u00ebrfundimtare. \u00c7far\u00eb e ka shkaktuar k\u00ebt\u00eb zhvillim dhe cila \u00ebsht\u00eb zgjidhja p\u00ebr t\u00eb?
\nNj\u00eb p\u00ebrgjigje provokuese q\u00eb u parashtrua gati nj\u00ebzet vjet m\u00eb par\u00eb nga gazetari Fareed Zakaria n\u00eb nj\u00eb ese mbi \u201cdemokracin\u00eb joliberale\u201d \u00ebsht\u00eb se fajin e ka vet\u00eb demokracia. Demokraci, n\u00eb fund t\u00eb fundit, do t\u00eb thot\u00eb \u201csundim i popullit\u201d dhe shum\u00eb elita e shohin \u201cpopullin\u201d me frik\u00eb: ata mund t\u00eb jen\u00eb t\u00eb painformuar, t\u00eb paarsyesh\u00ebm, dhe t\u00eb prir\u00eb t\u00eb veprojn\u00eb sipas interesit t\u00eb tyre n\u00eb vend se p\u00ebrkitazi me t\u00eb mir\u00ebn \u201ce p\u00ebrbashk\u00ebt\u201d apo publike. Sundimi i shfrenuar prej popullit mund t\u00eb \u00e7oj\u00eb shum\u00eb leht\u00eb drejt joliberalizmit \u2013 apo m\u00eb keq. Si\u00e7 thot\u00eb Zakaria, \u201csot dy shtigjet e demokracis\u00eb liberale… po ndahen nga nj\u00ebra tjetra. Demokracia po lul\u00ebzon… liberalizmi jo.\u201d
\nP\u00ebrgjat\u00eb viteve t\u00eb fundit ka pasur shp\u00ebrthime t\u00eb brengave p\u00ebr demokraci \u201cjasht\u00eb kontrollit\u201d dhe sundimit t\u00eb popullit \u2013 por brenga t\u00eb tilla kan\u00eb qen\u00eb t\u00eb pranishme q\u00eb kur ekziston demokracia. Grek\u00ebt e lasht\u00eb shpesh barazonin demokracin\u00eb me sundimin e turmave. Aristoteli, p\u00ebr shembull, shqet\u00ebsohej rreth prirjes s\u00eb demokracis\u00eb p\u00ebr t\u2019u degjeneruar n\u00eb \u201csundimin kaotik t\u00eb masave\u201d dhe n\u00eb\u00a0Republik\u00ebn e Platonit<\/em>, Sokrati argumenton se me t\u2019u dh\u00ebn\u00eb pushteti dhe liria, masat do t\u00eb shfrenojn\u00eb pasionet e tyre, do t\u00eb shkat\u00ebrrojn\u00eb traditat dhe institucionet, dhe t\u00eb b\u00ebhen pre e leht\u00eb p\u00ebr tiran\u00ebt. Nd\u00ebrkoh\u00eb, liberal\u00ebt klasik\u00eb ndjenin frik\u00eb t\u00eb madhe ndaj demokracis\u00eb, t\u00eb bindur se me t\u2019u dh\u00ebn\u00eb pushteti ,\u201cpopulli\u201d do t\u00eb shkel\u00eb mbi lirit\u00eb dhe do t\u00eb konfiskoj\u00eb pronat e elitave. Mendimtar\u00ebt e m\u00ebdhenj liberal\u00eb si Tocqueville, John Stuart Mill, dhe Ortega y Gasset shqet\u00ebsoheshin vazhdimisht se demokracia do t\u00eb \u00e7onte \u00a0drejt \u201ctiranis\u00eb s\u00eb shumic\u00ebs\u201d dhe p\u00ebr \u00a0prirjen e masave p\u00ebr t\u00eb r\u00ebn\u00eb pre e diktator\u00ebve joliberal\u00eb.
\nP\u00ebrderisa shqet\u00ebsimet rreth joliberalizmit, popullizmit dhe mazhoritarizmit kan\u00eb baz\u00eb t\u00eb q\u00ebndrueshme, e nj\u00ebjta nuk mund t\u00eb thuhet rreth faj\u00ebsimit t\u00eb fenomeneve t\u00eb tilla p\u00ebr \u201ctepric\u00eb\u201d t\u00eb demokracis\u00eb. Argumente t\u00eb tilla shtrihen mbi nj\u00eb keqkuptim bazik mbi at\u00eb sesi \u00ebsht\u00eb zhvilluar historikisht demokracia liberale dhe sesi nd\u00ebrveprojn\u00eb n\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00eb liberalizmi dhe demokracia.
\nP\u00ebr sa i p\u00ebrket t\u00eb par\u00ebs, shum\u00eb analist\u00eb pohojn\u00eb se problemet me t\u00eb cilat ballafaqohen shum\u00eb demokraci t\u00eb reja jan\u00eb pasoja t\u00eb demokratizimit q\u00eb i paraprijn\u00eb liberalizmit. N\u00eb situata t\u00eb tilla \u201cpasionet e popullit\u201d t\u00ebrbohen, duke shp\u00ebrthyer n\u00eb forca t\u00eb rrezikshme q\u00eb e b\u00ebjn\u00eb jasht\u00ebzakonisht t\u00eb v\u00ebshtir\u00eb vendosjen e nj\u00eb demokracia liberale. Zakaria, p\u00ebr shembull, argumenton se \u201cliberalizmi kushtetues ka \u00e7uar drejt demokracis\u00eb, por demokracia nuk duket se sjell liberaliz\u00ebm kushtetues.\u201d Ngjash\u00ebm, shkenc\u00ebtar\u00ebt politik\u00eb Jack Snyder dhe Edward Mansfield argumentojn\u00eb se n\u00ebse demokratizimi ndodh n\u00eb vende ku traditat liberale nuk jan\u00eb t\u00eb p\u00ebrforcuara mir\u00eb, aty me gjas\u00eb do t\u00eb marr\u00eb krye joliberalizmi dhe konflikti. \u201cP\u00ebrpjekjet e papjekura dhe jasht\u00eb sekuenc\u00ebs p\u00ebr t\u00eb demokratizuar, mund t\u2019i b\u00ebjn\u00eb m\u00eb t\u00eb v\u00ebshtira dhe m\u00eb t\u00eb dhunshme p\u00ebrpjekjet pasuese p\u00ebr t\u00eb demokratizuar sesa n\u00eb rastin e kund\u00ebrt.\u201d
\nE sa i p\u00ebrket argumentit t\u00eb fundit, ka shum\u00eb q\u00eb pajtohen se problemet me t\u00eb cilat ballafaqohen demokracit\u00eb e konsoliduara per\u00ebndimore jan\u00eb pasoja t\u00eb nj\u00eb \u201cteprie\u201d t\u00eb demokracis\u00eb dhe nj\u00eb vyshkje e liberalizmit q\u00eb e shoq\u00ebron. Si\u00e7 e thot\u00eb komentuesi Andrew Sullivan, ne po jetojm\u00eb n\u00eb \u201ckoh\u00ebra hiperdemokratike,\u201d me \u201cpasionet e turm\u00ebs\u201d q\u00eb shfryhen t\u00ebrbuesh\u00ebm dhe q\u00eb paraqesin rrezik p\u00ebr vet demokracin\u00eb. \u201cDemokracit\u00eb marrin fund,\u201d thot\u00eb titulli i artikullit t\u00eb tij n\u00eb revist\u00ebn New York, \u201ckur ato jan\u00eb tep\u00ebr demokratike.\u201d
\nT\u00eb dy k\u00ebto argumente jan\u00eb t\u00eb gabuara. Historikisht, demokracia joliberale ka qen\u00eb nj\u00eb etap\u00eb n\u00eb rrug\u00ebn drejt demokracis\u00eb liberale n\u00eb vend se nj\u00eb pik\u00eb p\u00ebrfundimtare e trajektores politike s\u00eb nj\u00eb vendi. \u00c7\u2019\u00ebsht\u00eb e v\u00ebrteta, n\u00eb t\u00eb kaluar\u00ebn, p\u00ebrvoja dhe m\u00ebsimet e nxjerra prej eksperimenteve t\u00eb gjymtuara apo madje edhe t\u00eb d\u00ebshtuara demokratike kan\u00eb luajtur nj\u00eb rol ky\u00e7 n\u00eb t\u00eb ndihmuarit e shoq\u00ebrive q\u00eb t\u00eb vler\u00ebsojn\u00eb vlerat dhe institucionet liberale. Dhe shum\u00eb prej problemeve q\u00eb jan\u00eb shfaqur sot n\u00eb demokracit\u00eb per\u00ebndimore nuk jan\u00eb pasoj\u00eb e \u201chiperdemokratizimit\u201d \u2013 por tamam e kund\u00ebrta. P\u00ebrgjat\u00eb dhjet\u00ebvje\u00e7ar\u00ebve t\u00eb fundit, institucionet dhe elitat demokratike jan\u00eb b\u00ebr\u00eb gjithnj\u00eb e m\u00eb t\u00eb tjet\u00ebrsuara e t\u00eb izoluara nga populli, duke i kontribuuar me t\u00eb madhe zem\u00ebrimit, frustrimit, dhe inatit q\u00eb po e g\u00ebrryen demokracin\u00eb liberale sot. Le t\u2019i shqyrtojm\u00eb k\u00ebto pika me rend.<\/p>\n

Nj\u00eb histori e demokracis\u00eb liberale n\u00eb Europ\u00eb<\/strong><\/p>\n

Franca \u2013 vendlindja e demokracis\u00eb moderne dhe e demokracis\u00eb liberale \u2013 \u00ebsht\u00eb nj\u00eb rast kritik dhe ilustrues. Kur francez\u00ebt u ngrit\u00ebn kund\u00ebr diktatur\u00ebs m\u00eb t\u00eb fuqishme t\u00eb bot\u00ebs m\u00eb 1789, shum\u00eb njer\u00ebz shpresuan se do t\u00eb ishte agim i nj\u00eb epoke t\u00eb re, por tranzicioni shpejt shkoi mbrapsht. M\u00eb 1793 u ekzekutua mbreti dhe u shpall nj\u00eb republik\u00eb me t\u00eb drejt\u00eb universale mashkullore t\u00eb vot\u00ebs dhe me zotime ndaj nj\u00eb rendi t\u00eb gjer\u00eb t\u00eb t\u00eb drejtave civile e politike. Por demokracia e par\u00eb e Europ\u00ebs nuk zgjati shum\u00eb, duke u katandisur shpejt n\u00eb t\u00eb ashtuquajturin \u201cSundim t\u00eb Terrorit\u201d gjat\u00eb t\u00eb cilit u ekzekutuan p\u00ebr aktivitete \u201ckund\u00ebrrevolucionare\u201d 20,000 deri n\u00eb 40,000 njer\u00ebz. Teoricieni politik Edmund Burke qe kritiku m\u00eb i njohur konservator i cili argumentonte se p\u00ebrvoja e Franc\u00ebs d\u00ebshmonte p\u00ebr rreziqet e demokracis\u00eb dhe p\u00ebr nevoj\u00ebn e t\u00eb p\u00ebrmbajturit t\u00eb popullit dhe pasioneve t\u00eb tyre. Por Burke dhe kritik\u00ebt e tjer\u00eb e kishin gabim. Edhe pse eksperimenti i par\u00eb demokratik i Franc\u00ebs rr\u00ebshqiti shpejt n\u00eb joliberaliz\u00ebm e pastaj n\u00eb diktatur\u00eb, eliminimi i\u00a0ancient regime<\/em>\u00a0[regjimi i vjet\u00ebr] dha nj\u00eb kontribut t\u00eb \u00e7muar n\u00eb zhvillimin eventual t\u00eb demokracis\u00eb liberale. Kjo ndodhi p\u00ebrmes z\u00ebvend\u00ebsimit t\u00eb rendit ekonomik dhe social feudal me nj\u00eb sistem tregu t\u00eb bazuar mbi pron\u00ebn private dhe barazin\u00eb para ligjit, dhe me t\u00eb nguliturit n\u00eb Franc\u00eb (dhe me t\u00eb p\u00ebrhapurit p\u00ebrgjat\u00eb Europ\u00ebs) t\u00eb ides\u00eb se shoq\u00ebria p\u00ebrb\u00ebhej prej qytetar\u00ebve t\u00eb barabart\u00eb, n\u00eb vend se prej grupeve trash\u00ebgimtare funksionalisht t\u00eb ndryshme (si\u00e7 ishin fisnik\u00ebt dhe fshatar\u00ebt).
\nE k\u00ebshtu edhe at\u00ebher\u00eb kur mbreti i ri burbon erdhi n\u00eb Franc\u00eb pas abdikimit t\u00eb Napoleonit, atij iu desh q\u00eb t\u00eb sundonte p\u00ebrmes kushtetut\u00ebs q\u00eb k\u00ebrkonte t\u00eb drejt\u00eb t\u00eb kufizuar t\u00eb vot\u00ebs dhe mbrojtje t\u00eb t\u00eb drejtave themelore civile. Kur mbret\u00ebrit provuan t\u2019i t\u00ebhuajsonin k\u00ebto t\u00eb drejta m\u00eb 1830 dhe 1848, populli u revoltua. Kryengritja e k\u00ebtyre t\u00eb fundit \u00e7oi drejt nj\u00eb tranzicioni tjet\u00ebr p\u00ebr n\u00eb demokraci, i cili d\u00ebshtoi poashtu, duke rezultuar n\u00eb ngritjen e nj\u00eb diktatori popullist \u2013 Louis-Napoleon Bonaparte (nipi i Napoleonit t\u00eb m\u00ebhersh\u00ebm). Kur regjimi i Louis-Napoleonit ra pas disfat\u00ebs s\u00eb Franc\u00ebs nga Gjermania m\u00eb 1870, ngjau nj\u00eb kryengritje e p\u00ebrgjakshme (Komuna e Parisit m\u00eb 1871), q\u00eb u pasua edhe nga nj\u00eb tjet\u00ebr tranzicion drejt demokracis\u00eb me Republik\u00ebn e Tret\u00eb. Kjo prova e tret\u00eb drejt demokracis\u00eb prodhoi regjimin m\u00eb t\u00eb q\u00ebndruesh\u00ebm n\u00eb Franc\u00eb q\u00eb prej revolucionit dhe nj\u00eb q\u00eb i p\u00ebrafrohej m\u00eb s\u00eb shumti demokracis\u00eb liberale. Eventualisht, Republika e Tret\u00eb ra m\u00eb 1940, e dob\u00ebsuar s\u00eb pari nga vitet e v\u00ebshtira mes dy luft\u00ebrave dhe pastaj e pushtuar nga makineria naziste e luft\u00ebs, por demokracia u rikthye n\u00eb Franc\u00eb pas luft\u00ebs. E inkurajuar nga nj\u00eb ambient i volitsh\u00ebm rajonal, mb\u00ebshtetja e Shteteve t\u00eb Bashkuara, dhe nga benefitet e t\u00eb m\u00ebsuarit nga e kaluara, demokracia liberale n\u00eb Franc\u00eb erdhi m\u00eb n\u00eb fund gjat\u00eb periudh\u00ebs s\u00eb pasluft\u00ebs, p\u00ebr t\u00eb mos u larguar. Duke p\u00ebrfituar nga v\u00ebshtrimi retrospektiv, ne tash mund t\u00eb shohim se paaft\u00ebsia e m\u00ebhershme e Franc\u00ebs p\u00ebr t\u00eb ruajtur demokracin\u00eb liberale nuk e parandaloi suksesin e m\u00ebvonsh\u00ebm; \u00e7\u2019\u00ebsht\u00eb e v\u00ebrteta, p\u00ebrpjekjet paraprake qen\u00eb pjes\u00eb e nj\u00eb procesi afatgjat\u00eb q\u00eb filloi me Revolucionin Francez, ku institucionet jodemokratike, elitat, dhe kultura me koh\u00eb u eliminuan, dhe ku u fark\u00ebtuan pasardh\u00ebsit e tyre demokrat\u00eb. Tregime t\u00eb ngjashme mund t\u00eb thuhen edhe p\u00ebr vende t\u00eb tjera europiane.
\nItalia, p\u00ebr shembull, u demokratizua pak para Luft\u00ebs s\u00eb Par\u00eb Bot\u00ebrore dhe u pllakos q\u00eb n\u00eb fillim nga kaosi dhe konflikti. Lufta e Par\u00eb Bot\u00ebrore dhe pasojat q\u00eb pati, p\u00ebrshpejtuan trazirat n\u00eb vend: mes vitit 1918 dhe 1922, rajonet urbane dhe rurale u pllakosen nga kryengritjet dhe dhuna. N\u00eb tetor 1922 mbreti Italian, i nxitur nga konservator\u00ebt, i k\u00ebrkoi Mussolinit q\u00eb t\u00eb formonte qeverin\u00eb. Kalimi n\u00eb fashiz\u00ebm u duartrokit nga shum\u00eb p\u00ebrbrenda dhe jasht\u00eb Italis\u00eb t\u00eb cil\u00ebt besonin se diktatura do t\u00eb ishte m\u00eb e afta q\u00eb t\u00eb vendoste rregullin dhe zhvillimin, i cili duhej aq d\u00ebshp\u00ebruesh\u00ebm vendit. Pik\u00ebpamje t\u00eb tilla qen\u00eb, natyrisht, t\u00eb gabuara. Jo vet\u00ebm q\u00eb regjimi fashist ishte m\u00eb i dhunsh\u00ebm dhe shkat\u00ebrrimtar sesa demokracia e brisht\u00eb q\u00eb i parapriu, por problemet q\u00eb e ndihmuan t\u00eb hipte n\u00eb pushtet nuk ishin rezultat as i demokracis\u00eb as i pasioneve t\u00eb popullit italian.
\nN\u00eb vend t\u00eb k\u00ebsaj, \u00e7rregullimi q\u00eb e kaploi Italin\u00eb p\u00ebrgjat\u00eb fillimshekullit t\u00eb nj\u00ebzet\u00eb qe n\u00eb mas\u00eb t\u00eb madhe pasoj\u00eb e m\u00ebnyr\u00ebs s\u00eb qeverisjes s\u00eb regjimit jodemokratik q\u00eb qeveriste me Italin\u00eb para tranzicionit \u2013 duke p\u00ebr\u00e7ar\u00eb dhe manipuluar qytetar\u00ebt italian\u00eb dhe duke mos ofruar kanale t\u00eb duhura p\u00ebr t\u00eb shprehur k\u00ebrkesat e tyre legjitime dhe pak\u00ebnaq\u00ebsin\u00eb n\u00eb rritje. Elitat kryesisht liberale q\u00eb qeverisnin Italin\u00eb pas bashkimit injoruan interesat e popullit, n\u00eb vend se t\u00eb punonin p\u00ebr t\u2019i integruar ata n\u00eb sistemin politik. Ata poashtu qeverisnin p\u00ebrmes nj\u00eb sistemi t\u00eb korrupsionit t\u00eb institucionalizuar q\u00eb delegjitimonte institucionet politike dhe krijonte pak\u00ebnaq\u00ebsi dhe frustrim, meq\u00eb grupeve t\u00eb caktuara u mohohej qasja n\u00eb pushtetin politik dhe n\u00eb benefitet q\u00eb e shoq\u00ebronin. E p\u00ebr shkak se sistemi politik nuk i p\u00ebrgjigjej shqet\u00ebsimeve e k\u00ebrkesave t\u00eb popullit, p\u00ebr\u00e7arjet brenda shoq\u00ebris\u00eb italiane \u2013 mes shekullar\u00ebve e fetar\u00ebve; mes veriut t\u00eb p\u00ebrparuar e industrial dhe jugut t\u00eb prapambetur, e madje feudal; dhe mes grupeve politikisht \u201ct\u00eb brendshme\u201d e \u201ct\u00eb jashtme\u201d \u2013 nuk u adresuan asnj\u00ebher\u00eb n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb efektshme. Prandaj, at\u00ebher\u00eb kur ngjau tranzicioni p\u00ebr n\u00eb demokraci, k\u00ebto p\u00ebr\u00e7arje dol\u00ebn n\u00eb sip\u00ebrfaqe dhe regjimi i ri u ngarkua me nj\u00eb shum\u00ebsi t\u00eb pamas\u00eb problemesh. T\u00eb thuash, me fjal\u00eb t\u00eb tjera, se kaosi dhe konflikti q\u00eb e pllakosi Italin\u00eb p\u00ebrgjat\u00eb viteve mes dy luft\u00ebrave u shkaktua prej \u201ckeqfunksionimit\u201d t\u00eb demokracis\u00eb apo prej \u201cpapjekuris\u00eb\u201d dhe \u201cpaarsyeshm\u00ebris\u00eb\u201d s\u00eb masave italiane \u00ebsht\u00eb nj\u00eb keqlexim dramatik i historis\u00eb.
\nE nj\u00ebjta \u00ebsht\u00eb e v\u00ebrtet\u00eb p\u00ebr Gjermanin\u00eb, e cila u demokratizua pas Luft\u00ebs s\u00eb Par\u00eb Bot\u00ebrore. Republika e re e Vajmarit u pllakos menj\u00ebher\u00eb nga konflikti dhe ekstremizmi, ku q\u00eb t\u00eb gjitha u ushqyen nga Inflacioni i Madh i fillimviteve 1920 dhe nga Depresioni i Madh i fillimviteve 1930. Si p\u00ebrgjigje ndaj t\u00eb par\u00ebs, aktor\u00ebt kryesor\u00eb politik\u00eb pat\u00ebn droj\u00eb, duke i lejuar ekstremist\u00ebt q\u00eb t\u00eb fitonin terren; n\u00eb janar 1933, Hitlerit iu ofrua kancelaria dhe k\u00ebshtu i erdhi fundi eksperimentit demokratik t\u00eb Gjermanis\u00eb. Kritik\u00ebt pohuan se Vajmari dhe eksperimentet e tjera t\u00eb d\u00ebshtuara demokratike t\u00eb mes dy luft\u00ebrave tregonin se demokracia dhe sundimi nga populli ishin katastrofa q\u00eb pritej t\u00eb ndodhnin. Vet\u00ebm sistemet politike autoritare t\u00eb qeverisura nga nj\u00eb lider i fort\u00eb, pohonin ata, do t\u00eb mund t\u00eb siguronin rendin dhe t\u00eb parandalonin konfliktet sociale, jostabilitetin politik, dhe toleranc\u00ebn morale. Edhe nj\u00ebher\u00eb, megjithat\u00eb, kritik\u00ebt e kishin gabim. Fati i Vajmarit kishte m\u00eb pak t\u00eb b\u00ebj\u00eb me deficitet e brendshme n\u00eb demokraci se sa me problemet e krijuara nga regjimi jodemokratik q\u00eb e parapriu.
\nGjermania moderne u bashkua nga lart n\u00ebn patronazhin e shtetit t\u00eb saj m\u00eb t\u00eb fuqish\u00ebm, Prusis\u00eb militariste dhe konservatore, dhe kishte at\u00eb q\u00eb tash do ta konsideronim si regjim \u201cgjysm\u00eb-autoritar.\u201d Di\u00e7ka q\u00eb i sh\u00ebmb\u00ebllen sundimit t\u00eb ligjit ekzistonte, por ekzekutivi u mbrojt nga impakti i plot\u00eb i zgjedhjeve n\u00eb dhomat e ul\u00ebta t\u00eb parlamentit (Rajhstagut), sepse kancelarit nuk i duhej mb\u00ebshtetja e tij p\u00ebr t\u00eb mbetur n\u00eb pushtet. Natyra jodemokratike e regjimit krijoi incentiva t\u00eb forta p\u00ebr qeveritar\u00ebt q\u00eb t\u00eb manipulonin grupe t\u00eb ndryshme shoq\u00ebrore n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb q\u00eb t\u00eb arrinin at\u00eb q\u00eb donin. Otto von Bismarck, i cili sh\u00ebrbeu si kancelar p\u00ebr dy dhjet\u00ebvje\u00e7ar\u00eb (1871-1890), ishte mjesht\u00ebr n\u00eb p\u00ebr\u00e7arjen, shtypjen, dhe demonizimin e kund\u00ebrshtar\u00ebve t\u00eb tij socialist\u00eb e katolik\u00eb, duke i thelluar ndarjet mes protestant\u00ebve e katolik\u00ebve, mes gjerman\u00ebve religjioz\u00eb e shekullar\u00eb, mes pun\u00ebtor\u00ebve e elitave. Politika e \u201carmiqve t\u00eb shtetit\u201d e Bismarckut poashtu ushtronte nj\u00eb ndikim t\u00eb d\u00ebmsh\u00ebm mbi nacionalizmin gjerman, duke ndihmuar q\u00eb t\u00eb betonohej ideja se Gjermania p\u00ebrballej me armiq t\u00eb brendsh\u00ebm e t\u00eb jasht\u00ebm. Kjo rezultoi n\u00eb nj\u00eb Gjermani t\u00eb bashkuar politikisht por gjithnj\u00eb e m\u00eb t\u00eb ndar\u00eb kundrejt vetvetes, me nj\u00eb sens t\u00eb shtremb\u00ebruar t\u00eb nacionalizmit, nj\u00eb paranoj\u00eb rreth armiqve t\u00eb brendsh\u00ebm e t\u00eb jasht\u00ebm, dhe nivele n\u00eb rritje t\u00eb frustrimit dhe ekstremizmit meq\u00eb qeverit\u00eb jodemokratike u d\u00ebshmuan t\u00eb paafta dhe jo t\u00eb gatshme p\u00ebr t\u2019iu p\u00ebrgjigjur k\u00ebrkesave publike. Prandaj, kur m\u00eb n\u00eb fund ngjau demokratizimi m\u00eb 1918, demokracia e re pranoi nj\u00eb trash\u00ebgimi t\u00eb gjymtuar, q\u00eb p\u00ebrfshinte nj\u00eb shoq\u00ebri t\u00eb p\u00ebr\u00e7ar\u00eb, l\u00ebvizje nacionaliste radikale, ekonomi t\u00eb shkat\u00ebrruar, dhe faj q\u00ebllimisht t\u00eb falsifikuar p\u00ebr humbjen e luft\u00ebs dhe t\u00eb gjitha pasojat politike, ekonomike, e psikologjike q\u00eb rrodh\u00ebn aga ajo. Mundimet e Republik\u00ebs s\u00eb Vajmarit, th\u00ebn\u00eb shkurt, kishin m\u00eb pak t\u00eb b\u00ebnin me demokracin\u00eb apo me pasionet e popullit t\u00eb Gjermanis\u00eb sesa \u00e7\u2019kishin t\u00eb b\u00ebjn\u00eb me politikat helmuese t\u00eb regjimit paraprak jodemokratik.
\nSi n\u00eb Franc\u00eb, n\u00eb Gjermani dhe Itali, poashtu edhe n\u00eb Austri, Spanj\u00eb, dhe shum\u00eb vende t\u00eb tjera europiane, edhe pse p\u00ebrpjekjet fillestare drejt demokracis\u00eb u kalb\u00ebn n\u00eb joliberaliz\u00ebm dhe\/ose me koh\u00eb d\u00ebshtuan, ato nuk e parandaluan zhvillimin e demokracis\u00eb liberale n\u00eb rrug\u00ebn e saj; \u00e7\u2019\u00ebsht\u00eb e v\u00ebrteta, ato shpesh i kontribuuan asaj n\u00eb m\u00ebnyra t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme duke u shk\u00ebputur nga trash\u00ebgimit\u00eb antidemokratike t\u00eb regjimeve t\u00eb vjetra dhe duke nd\u00ebrtuar infrastruktur\u00ebn p\u00ebr demokracit\u00eb e reja. V\u00ebrtet, kur Europ\u00ebs Per\u00ebndimore iu dha rasti p\u00ebr rind\u00ebrtim demokratik pas 1945, qytetar\u00ebt dhe elitat shikuan pas drejt gabimeve t\u00eb s\u00eb kaluar\u00ebs dhe nd\u00ebrtuan demokraci t\u00eb reja, t\u00eb krijuara shprehimisht p\u00ebr t\u2019i shmangur ato, duke p\u00ebrfshir\u00eb n\u00eb kushtetutat e pasluft\u00ebs mbik\u00ebqyrjen e pushtetit ekzekutiv, mbrojtjen e pakicave, garancit\u00eb e t\u00eb drejtave individuale, dhe provizionet p\u00ebr sigurimin shoq\u00ebror. N\u00eb shumic\u00ebn e vendeve europiane, th\u00ebn\u00eb shkurt, u desh q\u00eb t\u00eb ndodhnin eksperimente t\u00eb d\u00ebshtuara joliberale dhe demokratike p\u00ebr t\u00eb \u00e7muar vlerat dhe institucionet liberale si dhe p\u00ebr t\u00eb njohur r\u00ebnd\u00ebsin\u00eb e kombinimit t\u00eb tyre me demokracin\u00eb.
\nEdhe rastet q\u00eb shpesh mbahen prej analist\u00ebve t\u00eb demokracis\u00eb joliberale si \u201ctipe ideale\u201d \u2013 q\u00eb do t\u00eb thot\u00eb, raste kur liberalizmi duket se zhvillohej para se t\u00eb ngjante tranzicioni p\u00ebr n\u00eb demokraci \u2013 shpesh keqkuptohen dhe shpalosin nj\u00eb marr\u00ebdh\u00ebnie shum\u00eb t\u00eb ndryshme mes liberalizmit dhe demokracis\u00eb sesa \u00e7\u2019thon\u00eb shum\u00eb prej kritik\u00ebve bashk\u00ebkohor\u00eb t\u00eb \u201ctepris\u00eb\u201d s\u00eb demokracis\u00eb. M\u00eb s\u00eb shumti, liberalizmi i supozuar q\u00eb e parapriu demokracin\u00eb ishte i t\u00ebholluar dhe i kufizuar.
\nMerreni Britanin\u00eb, p\u00ebr shembull, vendi q\u00eb prej shum\u00ebve, p\u00ebrfshir\u00eb Zakarian, mbahet si shembull ilustrues i sekuenc\u00ebs politike t\u00eb preferuar. Institucionalizimi i liberalizmit n\u00eb Britani m\u00eb s\u00eb shpeshti daton q\u00eb prej Revolucionit t\u00eb Lavdish\u00ebm t\u00eb 1688, i cili i dha Britanis\u00eb nj\u00eb kushtetut\u00eb q\u00eb mbretit i kufizonte pushtetet, e i rriste ato t\u00eb parlamentit, dhe p\u00ebrforconte t\u00eb drejtat e r\u00ebnd\u00ebsishme civile. Por deri p\u00ebrgjat\u00eb shekullit t\u00eb nj\u00ebzet\u00eb, Britania ishte nj\u00eb oligopoli aristokratike ku pushteti ishte i p\u00ebrqendruar n\u00eb duart e nj\u00eb elit\u00eb anglikane pronar\u00ebsh tokash. Kjo elit\u00eb ishte m\u00eb e fuqishmja politikisht n\u00eb Europ\u00eb: ajo dominonte t\u00eb gjitha pozicionet e larta n\u00eb sh\u00ebrbimin civil britanik, n\u00eb ushtri, gjyq\u00ebsor, dhe n\u00eb Kish\u00eb, qeveri si dhe n\u00eb Dhom\u00eb e Lord\u00ebve dhe n\u00eb Dhom\u00ebn e Deputet\u00ebve. Ajo poashtu kontrollonte funksionet politike, administrative dhe juridike n\u00eb fshatra sikurse edhe nj\u00eb pasuri t\u00eb pamas\u00eb. \u00c7\u2019\u00ebsht\u00eb e v\u00ebrteta, elita e pronar\u00ebve t\u00eb tokave n\u00eb Britani ishte m\u00eb e pasur dhe kontrollonte m\u00eb shum\u00eb resurse ekonomike t\u00eb vendit (tok\u00eb) sesa cilado elit\u00eb tjet\u00ebr n\u00eb Europ\u00eb. Th\u00ebn\u00eb shkurt, deri p\u00ebrgjat\u00eb shekullit t\u00eb n\u00ebnt\u00ebmb\u00ebdhjet\u00eb, \u201cliberalizmi\u201d q\u00eb ekzistonte n\u00eb Britani nuk e parandalonte elit\u00ebn britanike t\u00eb pronar\u00ebve t\u00eb tokave q\u00eb t\u00eb k\u00ebnaqej me nj\u00eb kombiminim t\u00eb pasuris\u00eb, statusit shoq\u00ebror, dhe pushtetit politik q\u00eb do t\u2019i b\u00ebnte plutokrat\u00ebt e sot\u00ebm t\u00eb skuqeshin.
\nNatyra e t\u00ebholluar dhe e kufizuar e liberalizmit britanik qe e lidhur drejtp\u00ebrdrejt me natyr\u00ebn jodemokratike t\u00eb sistemit politik: prona dhe kufizimet fetare mbi t\u00eb drejt\u00ebn e vot\u00ebs dhe manipulimet zgjedhore q\u00eb favorizonin distriktet rurale, mund\u00ebsuan dominimin e elitave mbi ekonomin\u00eb, shoq\u00ebrin\u00eb dhe qeverin\u00eb, dhe garantonte q\u00eb shumica d\u00ebrrmuese e qytetar\u00ebve britanik\u00eb t\u00eb p\u00ebrjashtoheshin nga pasuria, statusi dhe pushteti, q\u00eb pjes\u00ebmarrja e plot\u00eb ndryshe do t\u00eb sillte me siguri. Ve\u00e7 k\u00ebsaj, mungesa e demokracis\u00eb i leht\u00ebsoi rrug\u00ebn korrupsionit gjith\u00ebp\u00ebrfshir\u00ebs. Rajonet e shpopulluara rurale shpesh quheshin \u201czona t\u00eb kalbura zgjedhore\u201d meq\u00eb ato kontrolloheshin nga elitat e pronar\u00ebve t\u00eb tokave, t\u00eb cil\u00ebt i p\u00ebrdornin ato p\u00ebr t\u00eb d\u00ebrguar n\u00eb parlament p\u00ebrfaq\u00ebsuesit e zgjedhur prej tyre me kujdes. N\u00eb zona t\u00eb tjera zgjedhore, pronar\u00ebt e m\u00ebdhenj t\u00eb tokave thjesht p\u00ebrdornin pasurin\u00eb dhe ndikimin e tyre p\u00ebr t\u00eb kontrolluar rezultatet zgjedhore. Me fjal\u00eb t\u00eb tjera, p\u00ebrkund\u00ebr liberalizmit t\u00eb supozuar, mungesa e demokracis\u00eb n\u00eb Britani mund\u00ebsonte vazhdim\u00ebsin\u00eb e oligarkis\u00eb; ajo gjithashtu sigurohej q\u00eb as pakicat e as t\u00eb drejtat individuale t\u00eb mos mbroheshin plot\u00ebsisht. Katolik\u00ebt anglez\u00eb ishin ligj\u00ebrisht t\u00eb shtypur dhe politikisht t\u00eb p\u00ebrjashtuar, e irlandez\u00ebt, natyrisht, e kaluan edhe m\u00eb keq. Pun\u00ebtor\u00ebve e t\u00eb varf\u00ebrve, nd\u00ebrkoh\u00eb, jo vet\u00ebm q\u00eb iu ndalua pjes\u00ebmarrja e plot\u00eb politike, por shum\u00eb prej lirive t\u00eb tyre civile (p\u00ebr shembull, p\u00ebr t\u00eb organizuar protest\u00eb) iu kufizuan poashtu. Vet\u00ebm at\u00ebher\u00eb kur p\u00ebrgjat\u00eb shekullit t\u00eb n\u00ebnt\u00ebmb\u00ebdhjet\u00eb u rrit presioni p\u00ebr p\u00ebrfshirjen e grupeve deri at\u00ebher\u00eb t\u00eb p\u00ebrjashtuara \u2013 pra, demokratizimi \u2013 q\u00eb \u201cbenefitet\u201d e plota t\u00eb liberalizmit u zgjeruan gradualisht drejt popullat\u00ebs s\u00eb t\u00ebr\u00eb.
\nNj\u00eb liberaliz\u00ebm po aq i t\u00ebholluar dhe i kufizuar e karakterizoi rastin tjet\u00ebr madhor, q\u00eb shpesh mbahet si sh\u00ebmb\u00ebllyes i benefiteve q\u00eb vijn\u00eb nga t\u00eb pasurit liberaliz\u00ebm para demokracis\u00eb \u2013 Shtetet e Bashkuara. Si\u00e7 kan\u00eb v\u00ebrejtur Zakaria dhe t\u00eb tjer\u00ebt, baballar\u00ebt e kombit [founding fathers] ishin shum\u00eb skeptik\u00eb ndaj sundimit t\u00eb pambik\u00ebqyrur t\u00eb popullit dhe k\u00ebshtu krijuan nj\u00eb shum\u00ebsi m\u00ebnyrash p\u00ebr ta kufizuar at\u00eb. Por, natyrisht, nuk ishte vet\u00ebm demokracia q\u00eb u kufizua nga rendi zanafillor politik amerikan \u2013 u kufizua liberalizmi gjithashtu. T\u00eb drejtat liberale u sh\u00ebrbyen vet\u00ebm amerikan\u00ebve t\u00eb bardh\u00eb, meshkuj; grat\u00eb, skllev\u00ebrit dhe amerikan\u00ebt autokton\u00eb u p\u00ebrjashtuan t\u00ebr\u00ebsisht nga sundimi i ligjit dhe lirit\u00eb e tjera themelore. Dhe posa\u00e7\u00ebrisht para Luft\u00ebs Civile, nj\u00eb pjes\u00eb e t\u00ebr\u00eb e Shteteve t\u00eb Bashkuara \u2013 Jugu \u2013 p\u00ebrkund\u00ebr rendit politik t\u00eb ashtuquajtur liberal, ishte nj\u00eb oligarki tiranike. U desh q\u00eb t\u00eb fillonte konflikti m\u00eb i p\u00ebrgjaksh\u00ebm n\u00eb historin\u00eb e Amerik\u00ebs \u2013 Lufta Civile \u2013 p\u00ebr ta ndryshuar k\u00ebt\u00eb, e madje edhe pask\u00ebtaj u desh edhe nj\u00eb shekull tjet\u00ebr, q\u00eb qeveria t\u00eb jet\u00eb n\u00eb gjendje, apo mbase e gatshme, q\u00eb t\u00eb mbroj\u00eb pakicat, t\u00eb siguroj\u00eb sundimin e ligjit, t\u00eb zbatoj\u00eb t\u00eb drejtat individuale, dhe t\u00eb garantoj\u00eb q\u00eb lirit\u00eb themelore civile n\u00eb fakt vlenin p\u00ebr t\u00eb gjith\u00eb qytetar\u00ebt e saj.<\/p>\n

Tep\u00ebr demokraci, apo shum\u00eb pak?<\/strong><\/p>\n

\u00c7far\u00eb t\u00eb thuhet p\u00ebr argumentin se \u201chiperdemokratizimi\u201d \u00ebsht\u00eb n\u00eb zem\u00ebr t\u00eb problemeve me t\u00eb cilat ballafaqohen sot demokracit\u00eb liberale n\u00eb Per\u00ebndim? Ky argument ka po aq pak merit\u00eb sa edhe ai i kaluari. N\u00eb Europ\u00eb dhe n\u00eb Shtetet e Bashkuara, pak\u00ebnaq\u00ebsia me demokracin\u00eb liberale dhe gatishm\u00ebria q\u00eb t\u00eb votohet p\u00ebr parti populliste \u00ebsht\u00eb jo aq nj\u00eb pasoj\u00eb e demokracis\u00eb s\u00eb tep\u00ebrt sa e demokracis\u00eb s\u00eb mang\u00ebt \u2013 e qytetar\u00ebve q\u00eb shohin elitat dhe institucionet demokratike si jasht\u00eb rrjedhave dhe mosd\u00ebgjuese ndaj k\u00ebrkesave t\u00eb tyre. Nj\u00eb sondazh i vitit 2017 gjeti se vet\u00ebm 28 p\u00ebr qind e amerikan\u00ebve mendonin se e ardhmja e gjenerat\u00ebs s\u00eb ardhshme do t\u00eb jet\u00eb m\u00eb e mir\u00eb. Nj\u00eb sondazh tjet\u00ebr i vitit 2015 gjente se vet\u00ebm 19 p\u00ebr qind besonin se qeveria po punonte p\u00ebr \u201ct\u00eb mir\u00ebn e t\u00eb gjith\u00ebve,\u201d dhe nj\u00eb studim i vitit 2016 tregonte se si Demokrat\u00ebt edhe Republikan\u00ebt e shihnin partin\u00eb tjet\u00ebr si \u201ct\u00eb pamoralshme\u201d ose \u201ck\u00ebrc\u00ebnuese.\u201d (R\u00ebnie t\u00eb ngjashme karakterizojn\u00eb elektoratet europiane \u2013 studimet kan\u00eb treguar se ka nj\u00eb korrelacion t\u00eb qart\u00eb mes munges\u00ebs s\u00eb besimit n\u00eb institucionet politike dhe votimit popullist.)
\nN\u00eb Europ\u00eb, p\u00ebrgjat\u00eb gjenerat\u00ebs s\u00eb fundit, partit\u00eb tradicionale politike kan\u00eb humbur an\u00ebtar\u00eb (dhe votues, n\u00eb shum\u00eb raste), duke prishur lidhjen e fort\u00eb mes popullit dhe sfer\u00ebs politike dhe, si\u00e7 \u00ebsht\u00eb argumentuar nga disa, politikan\u00ebt po nxirren gjithnj\u00eb e m\u00eb shum\u00eb nga mjedise elitare arsimore dhe socioekonomike, duke krijuar distanc\u00eb (e mbase edhe interesa divergjente) nga ata q\u00eb supozohet se i p\u00ebrfaq\u00ebsojn\u00eb. Poashtu d\u00ebmtues ishte edhe sensi i p\u00ebrhapur se krizat financiare u shkaktuan nga qeverit\u00eb q\u00eb ishin m\u00eb t\u00eb p\u00ebrgjegjshme ndaj globalizimit dhe forcave t\u00eb tregut se ndaj popujve t\u00eb tyre, dhe nga elitat politike q\u00eb ishin shum\u00eb rehat me baniker\u00ebt dhe t\u00eb pasurit. Pak\u00ebnaq\u00ebsia \u00ebsht\u00eb nxitur poashtu nga nj\u00eb Bashkim Europian jodemokratik dhe teknokrat. N\u00eb ve\u00e7anti, p\u00ebrgjat\u00eb kriz\u00ebs s\u00eb fundit financiare, \u00e7\u00ebshtje me pasoja t\u00eb jasht\u00ebzakonshme shp\u00ebrndar\u00ebse [distribucionale] u mor\u00ebn nga duart e qeverive t\u00eb zgjedhura komb\u00ebtare dhe u vendos\u00ebn n\u00eb sfer\u00ebn e teknokrat\u00ebve t\u00eb pazgjedhur t\u00eb BE-s\u00eb dhe institucioneve jodemokratike t\u00eb BE-s\u00eb. N\u00eb Europ\u00ebn Jugore kjo prirje u \u00e7ua n\u00eb ekstrem: n\u00eb Itali, nj\u00eb qeveri e teknokrate e zgjedhur jodemokratikisht e favorizuar nga Brukseli zuri vendin e t\u00eb asaj t\u00eb zgjedhur demokratikisht, p\u00ebrderisa n\u00eb Greqi nj\u00eb qeveri e zgjedhur demokratikisht u detyrua q\u00eb t\u00eb tradhtoj\u00eb premtimet e b\u00ebra ndaj popullit t\u00eb saj p\u00ebr shkak t\u00eb k\u00ebrc\u00ebnimeve p\u00ebr nj\u00eb Armagedon financiar nga BE-ja. Ia vlen t\u00eb p\u00ebrmendet se minimi i demokracive komb\u00ebtare nga BE-ja nuk solli ndonj\u00eb kund\u00ebrbenefit (ekonomik). \u00c7\u2019\u00ebsht\u00eb e v\u00ebrteta, ekonomist\u00ebt politik\u00eb Matthias Matthijs dhe Mark Blyth kan\u00eb argumentuar se natyra jodemokratike dhe teknokratike e BE-s\u00eb me gjas\u00eb e b\u00ebri politik\u00ebb\u00ebrjen edhe m\u00eb keq gjat\u00eb kriz\u00ebs duke izoluar \u201cekspert\u00ebt\u201d nga presioni popullor, dhe k\u00ebshtu, nevoj\u00ebn p\u00ebr t\u00eb rikonsideruar politikat e pafrytshme dhe jopopullore.
\nQytetar\u00ebt n\u00eb demokraci, duke i dh\u00ebn\u00eb kolektivisht vot\u00ebn nj\u00eb partie t\u00eb caktuar me ide t\u00eb caktuara politike, ushtrojn\u00eb di\u00e7ka si nj\u00eb opsion p\u00ebr t\u00eb shitur asetet e tyre me nj\u00eb \u00e7mim t\u00eb caktuar [put option]. Ata po u japin shansin ideve, por duke e mbajtur opsionin e \u201cshitjes\u201d s\u00eb ideve p\u00ebrmes votimit t\u00eb dikujt tjet\u00ebr, n\u00eb rast se k\u00ebto ide nuk funksionojn\u00eb. Votuesit gjithnj\u00eb mund t\u00eb flakin tutje politikan\u00ebt e paefektsh\u00ebm, po t\u00eb jen\u00eb t\u00eb kalbura idet\u00eb e tyre.
\nN\u00eb nj\u00eb teknokraci, qytetar\u00ebt nuk kan\u00eb nj\u00eb opsion p\u00ebr t\u00eb shitur me nj\u00eb \u00e7mim t\u00eb caktuar [put option] \u2013 ata jan\u00eb t\u00eb ngujuar me ide t\u00eb k\u00ebqija politike, u p\u00eblqyen a s\u2019u p\u00eblqyen, meq\u00eb ata q\u00eb ndodhen n\u00eb krye nuk jan\u00eb t\u00eb zgjedhur. Prandaj teknokrat\u00ebt kan\u00eb nj\u00eb incentiv\u00eb t\u00eb fort\u00eb p\u00ebr t\u00eb mbajtur dhe zbatuar ide politike, madje edhe at\u00ebher\u00eb kur ato jan\u00eb ide t\u00eb k\u00ebqija politike meq\u00eb autoriteti dhe legjitimiteti i tyre varet nga t\u00eb shikuarit e tyre si ekspert\u00eb, dhe rregullat u lejojn\u00eb q\u00eb t\u00eb injorojn\u00eb presionin popullor p\u00ebr t\u00eb dh\u00ebn\u00eb rezultate m\u00eb t\u00eb mira. N\u00eb k\u00ebt\u00eb rast, \u2018put option\u2019 nuk mund t\u00eb ushtrohet dhe idet\u00eb e k\u00ebqija ngulin k\u00ebmb\u00eb.<\/p>\n

Th\u00ebn\u00eb shkurt, \u00ebsht\u00eb v\u00ebshtir\u00eb t\u00eb pohohet se problemet e tanishme t\u00eb Europ\u00ebs jan\u00eb rezultat i nj\u00eb \u201cteprie\u201d t\u00eb demokracis\u00eb – \u00e7\u2019\u00ebsht\u00eb e v\u00ebrteta, ka m\u00eb shum\u00eb gjas\u00eb q\u00eb problemi t\u00eb jet\u00eb deficit i demokracis\u00eb: qeverit\u00eb humb\u00ebn gjithnj\u00eb e m\u00eb shum\u00eb kontaktin me popujt e tyre dhe pushtetet e tyre u minuan nga forcat globale t\u00eb tregut dhe nga BE-ja. A \u00ebsht\u00eb p\u00ebr t\u2019u habitur, at\u00ebher\u00eb, q\u00eb thirrjet p\u00ebr rivendosjen e sovranitetit komb\u00ebtar dhe t\u00eb \u201cpushtetit t\u00eb popullit\u201d kan\u00eb rezonuar n\u00eb shum\u00eb vende Europiane?
\nNgjash\u00ebm, duket se ka shum\u00eb gjas\u00eb q\u00eb problemet e tanishme n\u00eb Shtetet e Bashkuara jan\u00eb shkaktuar nga kufizimet n\u00eb demokraci m\u00eb shum\u00eb sesa nga tepria e saj. Sistemi politik amerikan ka pasur gjithmon\u00eb t\u00eb ngulitura nj\u00eb llojllojshm\u00ebri institucionesh t\u00eb krijuara p\u00ebr t\u00eb penguar p\u00ebrkthimin e parap\u00eblqimeve popullore n\u00eb rezultate politike. \u00c7\u2019\u00ebsht\u00eb e v\u00ebrteta, pa k\u00ebto institucione, ka gjas\u00eb se nuk do t\u00eb kishim telashet q\u00eb i kemi sot. Pa haptazi jodemokratikun Kolegj Zgjedhor [Ellectoral College], p\u00ebr shembull, nuk do ta kishim Trumpin president, dhe shqet\u00ebsimet rreth erozionit t\u00eb demokracis\u00eb amerikane do t\u00eb ishin m\u00eb pak t\u00eb theksuara. Ngjash\u00ebm, po t\u00eb kishim nj\u00eb legjislativ komb\u00ebtar q\u00eb do t\u00eb p\u00ebrkthente n\u00eb nj\u00eb m\u00ebnyr\u00eb m\u00eb t\u00eb drejtp\u00ebrdrejt\u00eb parap\u00eblqimet popullore n\u00eb rezultate politike sesa \u00e7\u2019b\u00ebn Senati, at\u00ebher\u00eb brigjet m\u00eb t\u00eb populluara dhe m\u00eb liberale do ta dominonin politik\u00ebn n\u00eb nivel komb\u00ebtar, me pasoja t\u00eb jasht\u00ebzakonshme n\u00eb politik\u00ebb\u00ebrje. Nd\u00ebrkoh\u00eb n\u00eb nivel shtet\u00ebror dhe lokal, kufizimet n\u00eb votim edhe zgjerimi i manipulimeve demografike elektorale [gerrymandering] kan\u00eb v\u00ebshtir\u00ebsuar pjes\u00ebmarrjen e votuesve, shtremb\u00ebruar p\u00ebrkthimin e parap\u00eblqimeve popullore n\u00eb rezultate politike, dhe kan\u00eb kthyer nj\u00eb parti q\u00eb ndryshe do t\u00eb ishte pakic\u00eb \u2013 Republikan\u00ebt \u2013 n\u00eb at\u00eb q\u00eb gjithnj\u00eb e m\u00eb shum\u00eb duket si mazhoranc\u00eb permanente. Dhe e fundit, e mbase edhe m\u00eb e rrezikshmja, roli i paras\u00eb n\u00eb sistemin politik amerikan e ka b\u00ebr\u00eb objekt talljeje idealin demokratik t\u00eb t\u00eb drejtave politike t\u00eb barabarta duke i mund\u00ebsuar oligarkis\u00eb ekonomike q\u00eb ta p\u00ebrkthej\u00eb pasurin\u00eb e saj n\u00eb pushtet dhe ndikim politik t\u00eb jasht\u00ebzakonsh\u00ebm. Se shum\u00eb amerikan\u00eb i shohin institucionet demokratike dhe elitat si fundamentalisht t\u00eb korruptuara dhe jollogaridh\u00ebn\u00ebse ndaj tyre dhe prandaj jan\u00eb t\u00eb gatsh\u00ebm t\u00eb votojn\u00eb p\u00ebr politikan\u00eb dhe parti t\u00eb cil\u00ebt premtojn\u00eb se do t\u2019i hedhin t\u00eb gjith\u00eb n\u00eb aj\u00ebr nuk \u00ebsht\u00eb, fatkeq\u00ebsisht, aq e v\u00ebshtir\u00eb p\u00ebr t\u2019u kuptuar.<\/p>\n

Rruga demokratike drejt liberalizmit<\/strong><\/p>\n

Shqet\u00ebsimet bashk\u00ebkohore rreth demokracis\u00eb joliberale jan\u00eb t\u00eb kuptueshme: pa mbrojtje themelore liberale, demokracia shum\u00eb leht\u00eb mund t\u00eb rr\u00ebshqas\u00eb n\u00eb populliz\u00ebm apo mazhoritariz\u00ebm. Megjithat\u00eb, n\u00eb ngutin p\u00ebr t\u00eb d\u00ebnuar demokracit\u00eb joliberale shum\u00eb njer\u00ebz kan\u00eb ardhur n\u00eb p\u00ebrfundimin se rrug\u00ebdalja prej problemeve t\u00eb tanishme politike q\u00ebndron p\u00ebrmes kufizimit t\u00eb demokracis\u00eb. Kjo \u00ebsht\u00eb gabim. S\u00eb pari, sepse historikisht, liberalizmi dhe demokracia jan\u00eb zhvilluar s\u00eb bashku \u2013 me eksperimentet demokratike joliberale apo t\u00eb d\u00ebshtuara q\u00eb shpesh jan\u00eb pjes\u00eb e nj\u00eb procesi afatgjat\u00eb p\u00ebrmes s\u00eb cilit institucionet, marr\u00ebdh\u00ebniet, dhe normat e regjimit t\u00eb vjet\u00ebr eliminohen dhe nd\u00ebrtohet p\u00ebr s\u00eb pari infrastruktura e demokracis\u00eb liberale.
\nS\u00eb dyti, p\u00ebrderisa \u00ebsht\u00eb e v\u00ebrtet\u00eb se, si\u00e7 ka th\u00ebn\u00eb Zakaria, \u201cdemokracia pa\u2026 liberaliz\u00ebm nuk \u00ebsht\u00eb thjesht joadekuate, por edhe e rrezikshme,\u201d \u00ebsht\u00eb poashtu e v\u00ebrtet\u00eb se liberalizmi pa demokraci \u00ebsht\u00eb joadekuat dhe i rreziksh\u00ebm. N\u00eb t\u00eb kaluar\u00ebn, liberalizmi pa demokraci ka \u00e7uar shpesh drejt nj\u00eb forme t\u00eb oligarkis\u00eb \u2013 si n\u00eb Britani nga nj\u00eb elit\u00eb t\u00eb pasurish (pronar\u00ebt e tokave) apo si n\u00eb Shtetet e Bashkuara nga nj\u00eb grup etnik\/fetar dominues (protestant\u00ebt e bardh\u00eb). Elitat jan\u00eb jo m\u00eb pak t\u00eb shtyra nga pasioni dhe vet\u00eb interesi sesa nga populli, dhe prandaj, pa p\u00ebrfshirjen e plot\u00eb t\u00eb t\u00eb gjith\u00eb qytetar\u00ebve n\u00eb sistemin politik, ata jan\u00eb t\u00eb prir\u00eb q\u00eb t\u2019i mbajn\u00eb p\u00ebr vete si benefitet e liberalizmit, si edhe qasjen n\u00eb resurset ekonomike dhe statusin shoq\u00ebror. Sot ka shum\u00eb pak q\u00eb flasin (haptas) p\u00ebr oligarkin\u00eb, n\u00eb vend t\u00eb k\u00ebsaj, ajo \u00e7far\u00eb avokohet m\u00eb s\u00eb shpeshti si p\u00ebrgjigje ndaj frik\u00ebs s\u00eb njer\u00ebzve \u00ebsht\u00eb teknokracia \u2013 t\u00eb ndarit e sa m\u00eb shum\u00eb jete politike dhe politikb\u00ebrjeje q\u00eb t\u00eb jet\u00eb e mundur nga ndikimi i votuesve t\u00eb painformuar dhe injorant\u00eb dhe vendosjen e saj n\u00eb duart e ekspert\u00ebve. N\u00eb nj\u00eb artikull me ndikim t\u00eb vitit 1997 t\u00eb titulluar \u201cA \u00ebsht\u00eb Qeveria shum\u00eb Politike?\u201d, Alan Blinder argumentonte se ne i l\u00ebm\u00eb \u201cm\u00eb shum\u00eb vendime politike se \u00e7\u2019duhet n\u00eb sfer\u00ebn politike e shum\u00eb m\u00eb pak n\u00eb sfer\u00ebn e demokracis\u00eb\u201d \u2013 do t\u00eb ishte m\u00eb mir\u00eb, sipas tij, te ket\u00eb m\u00eb shum\u00eb institucione si Federal Reserve apo Banka Qendrore Europiane ku ekspert\u00ebt, t\u00eb izoluar nga presionet popullore, do t\u00eb mund t\u00eb b\u00ebnin vendime t\u00eb men\u00e7ura e afatgjate.
\nKy argument ka shum\u00eb t\u00eb meta, ku jo m\u00eb e vogla prej tyre \u00ebsht\u00eb se \u00ebsht\u00eb v\u00ebshtir\u00eb t\u00eb jap\u00ebsh argument se ekspert\u00ebt e izoluar t\u00eb tipit q\u00eb lavd\u00ebrohen nga Blinder dhe t\u00eb tjer\u00ebt, kan\u00eb b\u00ebr\u00eb nj\u00eb pun\u00eb t\u00eb shk\u00eblqyer n\u00eb trajtimin e krizave t\u00eb fundit financiare. Por problem m\u00eb i r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm \u00ebsht\u00eb se \u201czgjidhja\u201d do t\u00eb p\u00ebrkeq\u00ebsonte vet\u00eb problemin q\u00eb k\u00ebrkon ta zgjidh\u00eb. Si\u00e7 e kan\u00eb b\u00ebr\u00eb t\u00eb qart\u00eb zgjedhjet e fundit n\u00eb Shtetet e Bashkuara dhe Europ\u00eb, sa m\u00eb shum\u00eb njer\u00ebz t\u00eb besojn\u00eb q\u00eb elitat politike dhe institucionet jan\u00eb mosd\u00ebgjuese ndaj tyre, aq m\u00eb shum\u00eb ka gjas\u00eb q\u00eb ata t\u2019i m\u00ebnjanojn\u00eb apo madje t\u2019i eliminojn\u00eb fare ato. T\u00eb vazhdohet me lejimin e individ\u00ebve t\u00eb pasur dhe interesave t\u00eb ve\u00e7anta q\u00eb t\u00eb ken\u00eb ndikim jasht\u00ebzakonisht t\u00eb madh n\u00eb politik\u00eb, ose me izolimin e institucioneve politike dhe politik\u00ebb\u00ebrjes larg nga \u201cpopulli,\u201d ka gjas\u00eb t\u00eb rris\u00eb p\u00ebrkrahjen e popullizmit, e jo ta zvog\u00ebloj\u00eb at\u00eb. Oligarkia ose teknokracia dhe popullizmi nuk jan\u00eb t\u00eb kund\u00ebrta por binjake t\u00eb liga politike: e para k\u00ebrkon t\u00eb kufizoj\u00eb demokracin\u00eb q\u00eb t\u00eb shp\u00ebtoj\u00eb liberalizmin, e dyta k\u00ebrkon t\u00eb kufizoj\u00eb liberalizmin q\u00eb t\u00eb shp\u00ebtoj\u00eb demokracin\u00eb. Asnj\u00ebra nuk \u00ebsht\u00eb e men\u00e7ur dhe ato ushqehen nga nj\u00ebra tjetra dhe e intensifikojn\u00eb nj\u00ebra tjetr\u00ebn.
\nS\u00eb fundmi, k\u00ebto mendime duhet t\u00eb na b\u00ebjn\u00eb t\u2019i rishqyrtojm\u00eb problemet q\u00eb i kemi sot me demokracin\u00eb joliberale dhe me zgjidhjet potenciale p\u00ebr to. N\u00eb vend se t\u00eb kufizojm\u00eb demokracin\u00eb, si\u00e7 duan shum\u00eb analist\u00eb bashk\u00ebkohor\u00eb, ne do t\u00eb duhej ta rivitalizonim at\u00eb. Ne duhet t\u00eb gjejm\u00eb m\u00ebnyra q\u00eb t\u2019i b\u00ebjm\u00eb institucionet demokratike dhe elitat m\u00eb t\u00eb d\u00ebgjueshme dhe m\u00eb p\u00ebrfaq\u00ebsuese ndaj popullit, e jo p\u00ebrkundrazi. T\u00eb luftosh rrjedh\u00ebn populliste do t\u00eb thot\u00eb t\u00eb inkurajosh m\u00eb shum\u00eb pjes\u00ebmarrje n\u00eb an\u00ebn e qytetar\u00ebve dhe m\u00eb shum\u00eb p\u00ebrgjegjshm\u00ebri n\u00eb an\u00ebn e elitave dhe qeverive. Po qe se ngjan kjo, s\u00ebmundjet e tashme demokratike mund t\u00eb d\u00ebshmohen se jan\u00eb vet\u00ebm nj\u00eb faz\u00eb kalimtare. N\u00ebse jo, demokracia liberale Per\u00ebndimore v\u00ebrtet \u00ebsht\u00eb n\u00eb rrezik.
\n______<\/p>\n

Sheri Berman \u00ebsht\u00eb profesoresh\u00eb e Shkenc\u00ebs politike n\u00eb Kolexhin Barnard dhe an\u00ebtare e bordit auditorial t\u00eb Dissent.<\/em><\/p>\n

Artikulli origjinal\u00a0<\/a><\/p>\n

P\u00ebrktheu: Bardhi Bakija \/ Sbunker<\/p>\n<\/div>\n

\n
\n

\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

T\u00eb lexosh gazetat sot mund t\u2019iu d\u00ebshp\u00ebroj\u00eb kur vjen puna te demokracia. Demokracit\u00eb e reja premtuese n\u00eb Poloni, Hungari dhe Turqi kan\u00eb rr\u00ebshqitur n\u00eb joliberaliz\u00ebm [illiberalism] dhe pseudoautoritariz\u00ebm, nd\u00ebrkoh\u00eb q\u00eb demokracit\u00eb e vjetra n\u00eb Per\u00ebndim po rrezikohen posa\u00e7\u00ebrisht nga partit\u00eb popullsite, zotimet liberale e madje demokratike t\u00eb cilat jan\u00eb t\u00eb dyshimta. Disa komentues, posa\u00e7\u00ebrisht Yascha […]<\/p>","protected":false},"author":650,"featured_media":12427,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[13],"tags":[1047,2470],"ppma_author":[2469],"class_list":["post-4177","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-analize","tag-demokracia","tag-teknokratet"],"authors":[{"term_id":2469,"user_id":650,"is_guest":0,"slug":"sheri-berman","display_name":"Sheri Berman","avatar_url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/91b1233af8d89379c4428a3380ad6a8b2ca145be16730f71fe9cd36feb1eabab?s=96&d=mm&r=g","user_url":"","last_name":"Berman","first_name":"Sheri","description":""}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4177","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/650"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4177"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4177\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":12428,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4177\/revisions\/12428"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/media\/12427"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4177"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4177"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4177"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/ppma_author?post=4177"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}