{"id":4758,"date":"2021-02-04T12:28:11","date_gmt":"2021-02-04T10:28:11","guid":{"rendered":"https:\/\/sbunker.org\/?p=4758"},"modified":"2024-11-14T12:29:36","modified_gmt":"2024-11-14T10:29:36","slug":"interpretimi-dhe-mjeshterimi-i-kushtetutes","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/analize\/interpretimi-dhe-mjeshterimi-i-kushtetutes\/","title":{"rendered":"Interpretimi dhe mjesht\u00ebrimi i kushtetut\u00ebs"},"content":{"rendered":"
\n

Kushtetuta dhe interpretimi i saj<\/strong><\/p>\n

Kushtetuta \u00ebsht\u00eb ligji suprem dhe p\u00ebr k\u00ebt\u00eb ajo konsiderohet edhe si feja civile apo ligji i popullit. Miratimi i Kushtetut\u00ebs s\u00eb Shteteve t\u00eb Bashkuara t\u00eb Amerik\u00ebs (1788), paraqet fillimin e epok\u00ebs s\u00eb kushtetutave moderne. Por, sfondi ishte i mbushur me p\u00ebrpjekje t\u00eb shumta p\u00ebr kufizimin e pushtetit, garantimin e t\u00eb drejtave t\u00eb njeriut dhe barazin\u00eb para ligjit. Keneth C. Wheare argumenton se kushtetutat moderne pa p\u00ebrjashtim hartohen dhe miratohen nga vullneti i popullit p\u00ebr t\u00eb b\u00ebr\u00eb nj\u00eb fillim t\u00eb ri t\u00eb sistemit qeveris\u00ebs.<\/p>\n

Kushtetuta \u00ebsht\u00eb nj\u00eb dokument unik, i cili nuk mund t\u00eb p\u00ebrshkruaj\u00eb apo t\u00eb p\u00ebrcaktoj\u00eb t\u00eb gjitha rregullat t\u00eb cilat do t\u00eb jen\u00eb t\u00eb mjaftueshme, p\u00ebr t\u2019ju p\u00ebrgjigjur \u00e7do situate. N\u00ebse kushtetuta do t\u00eb p\u00ebrmbante sakt\u00ebsisht t\u00eb gjitha n\u00ebnndarjet e pushtetit dhe mjetet p\u00ebr ekzekutimin e tyre, at\u00ebher\u00eb do t\u00eb ishte nj\u00eb dokument ligjor i zgjatur, q\u00eb v\u00ebshtir\u00eb se do t\u00eb mund t\u00eb pranohej nga mendja njer\u00ebzore, argumentonte Kryegjyqtari amerikan John Marshall n\u00eb vitin e larg\u00ebt 1819. Prandaj, n\u00eb raste t\u00eb ve\u00e7anta kushtetuta ka nevoj\u00eb t\u00eb interpretohet. Ky interpretim b\u00ebhet me q\u00ebllim t\u00eb zbatimit t\u00eb supremacis\u00eb s\u00eb kushtetut\u00ebs.<\/p>\n

N\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn koh\u00eb me paraqitjen e kushtetutave t\u00eb shkruara moderne jan\u00eb modeluar edhe autoritetet kompetente p\u00ebr mbrojtjen e kushtetutshm\u00ebris\u00eb dhe interpretimin p\u00ebrfundimtar t\u00eb saj. Modeli kryesor padyshim \u00ebsht\u00eb ai gjyq\u00ebsor, i cili \u00ebsht\u00eb zhvilluar n\u00eb dy forma: (1) i decentralizuar (apo modeli amerikan) n\u00eb t\u00eb cilin mbrojtja e kushtetutshm\u00ebris\u00eb b\u00ebhet p\u00ebrmes gjykatave t\u00eb zakonshme, por rolin ky\u00e7 e luan Gjykata Supreme dhe (2) i centralizuar (modeli austriak apo evropian), q\u00eb konsiston n\u00eb ekzistimin e nj\u00eb gjykate t\u00eb posa\u00e7me kushtetuese t\u00eb dizajnuar n\u00ebn ndikimin e teoris\u00eb, s\u00eb juristit t\u00eb njohur Hans Kelsen.<\/p>\n

Interpretimi i kushtetut\u00ebs \u00ebsht\u00eb procesi i dh\u00ebnies s\u00eb kuptimit t\u00eb dispozitave specifike kushtetuese. Sepse disa dispozita jan\u00eb t\u00eb qarta dhe s\u2019kan\u00eb nevoj\u00eb p\u00ebr interpretim. Por dispozitat e kushtetut\u00ebs p\u00ebr t\u00eb cil\u00ebn luftohet, brenda dhe jasht\u00eb gjykatave, nuk jan\u00eb aq t\u00eb qarta. Interpretimi i kushtetut\u00ebs nuk \u00ebsht\u00eb nj\u00eb proces i thjesht\u00eb dhe Gjykata merr p\u00ebr baz\u00eb shum\u00eb argumente gjat\u00eb interpretimit t\u00eb nj\u00eb \u00e7\u00ebshtjeje kushtetuese si n\u00eb vijim: (1) teksti i norm\u00ebs; (2) q\u00ebllimi i hartimit t\u00eb saj; (3) zbatimi evolutiv i kushtetut\u00ebs; (4) doktrina kushtetuese; (5) argumentet strukturore; (6) konsekuenca e vendimeve; (7) argumentet morale; (8 )argumentet sociale dhe (8) praktikat\u00a0kosmopolitane.<\/em><\/p>\n

Dilemat e interpretimit: origjinalizmi apo kushtetuta e gjall\u00eb<\/strong><\/p>\n

Vendimet q\u00eb materializon Gjykata n\u00eb rastet e caktuara kushtetuese, kan\u00eb qen\u00eb t\u00eb diskutueshme dhe t\u00eb tilla do t\u00eb vijojn\u00eb t\u00eb jen\u00eb. Ky debat\u00a0pro et contra<\/em>\u00a0manifestohet shpesh edhe n\u00eb kuad\u00ebr t\u00eb vet\u00eb opinioneve t\u00eb gjyqtar\u00ebve t\u00eb Gjykat\u00ebs p\u00ebrkat\u00ebse, t\u00eb cilat b\u00ebjn\u00eb interpretime t\u00eb ndryshme p\u00ebr rastin e caktuar. Kjo ka ndikuar t\u00eb afirmohen edhe teorit\u00eb e interpretimit, nd\u00ebr t\u00eb cilat m\u00eb t\u00eb njohura jan\u00eb: (1) origjinalizmi dhe (2) kushtetuta e gjall\u00eb.<\/p>\n

Sipas origjinalizmit, interpretimi i kushtetut\u00ebs duhet t\u00eb kufizohet me kuptimin e tekstit t\u00eb kushtetut\u00ebs apo q\u00ebllimit t\u00eb hartimit t\u00eb norm\u00ebs dhe gjykata nuk ka mandat t\u00eb rishkruaj\u00eb kushtetut\u00ebn. Gjykat\u00ebsit nuk duhet t’i imponojn\u00eb pik\u00ebpamjet e tyre n\u00eb vendimin kushtetut\u00ebs, por gjykata duhet t\u00eb luaj\u00eb rolin e nj\u00eb historiani t\u00eb mpreht\u00eb dhe t\u00eb besuesh\u00ebm. P.sh. Gjyqtari Antonin Scalia, nj\u00eb origjinalist dhe antikozmopolitan i p\u00ebrbetuar, n\u00eb opinionin mospajtues n\u00eb rastin Obergefell v. Hodges (2015) duke kritikuar vendimin e shumic\u00ebs shprehej:\u00a0\u201cPraktika e rishikimit kushtetues nga nj\u00eb komitet i pazgjedhur prej n\u00ebnt\u00eb gjyqtar\u00ebsh, i shoq\u00ebruar gjithmon\u00eb me lavd\u00ebrime ekstravagante t\u00eb liris\u00eb, i heq Popullit lirin\u00eb m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme q\u00eb ata pohuan n\u00eb Deklarat\u00ebn e Pavar\u00ebsis\u00eb dhe fituan n\u00eb Revolucionin e 1776: lirin\u00eb p\u00ebr t\u00eb qeverisur vet\u00eb\u201d.<\/em><\/p>\n

Nga ana tjet\u00ebr, sipas teoris\u00eb s\u00eb kushtetut\u00ebs s\u00eb gjall\u00eb, Gjykata n\u00eb rastet e caktuara mund t\u00eb nd\u00ebrtoj\u00eb norma apo standarde t\u00eb cilat nuk jan\u00eb n\u00eb tekstin e kushtetut\u00ebs. Ky interpretim \u00ebsht\u00eb edhe n\u00eb funksion t\u00eb jet\u00ebgjat\u00ebsis\u00eb s\u00eb kushtetut\u00ebs dhe akomodimit t\u00eb zhvillimeve t\u00eb reja. Instrumenti m\u00eb i p\u00ebrshtatsh\u00ebm p\u00ebr k\u00ebt\u00eb \u00ebsht\u00eb jurisprudenca e gjykat\u00ebs, nd\u00ebrsa amendamenti kushtetues \u00ebsht\u00eb p\u00ebrjashtim. K\u00ebshtu profesor Ronald Dworkin, kund\u00ebrshtar i denj\u00eb i origjinalizmit, thekson se ekuacioni i interpretimit kushtetut\u00ebs nuk duhet t\u00eb b\u00ebhet sipas kuptimit apo q\u00ebllimit origjinal, pasi kushtetuta \u00ebsht\u00eb nj\u00eb dokument parimesh t\u00eb cilat form\u00ebsohen nga Gjykata, t\u00eb cil\u00ebn ai e quan si \u201cforum t\u00eb parimeve\u201d.<\/p>\n

Por ajo q\u00eb i p\u00ebrbashkon pal\u00ebt kund\u00ebrshtar\u00eb \u00ebsht\u00eb dakordimi se Gjykata ka funksionin dominues interpretimin dhe kuptimin e v\u00ebrtet\u00eb t\u00eb Kushtetut\u00ebs. Pavar\u00ebsisht mjedisit kund\u00ebrth\u00ebn\u00ebs, parimi i sundimit t\u00eb ligjit, k\u00ebrkon q\u00eb vendimet e Gjykat\u00ebs t\u00eb respektohen dhe ato nuk u n\u00ebnshtrohen procedurave t\u00eb votimit apo apelimit. Nisur nga fakti se Gjykata \u00ebsht\u00eb institucioni q\u00eb p\u00ebrcakton kufijt\u00eb e autoriteteve t\u00eb pushtetit dhe vendimet e saj jan\u00eb t\u00eb paapelueshme. Gjykata nuk \u00ebsht\u00eb vet\u00ebm gardiani, por n\u00eb disa raste edhe Mjeshtri i Kushtetut\u00ebs, ka th\u00ebn\u00eb juristi i famsh\u00ebm anglez Diacy. N\u00eb raste t\u00eb caktuara, duke interpretuar kushtetut\u00ebn, Gjykata edhe e mjesht\u00ebron at\u00eb.<\/p>\n

Mjesht\u00ebrimi i kushtetut\u00ebs, ka nj\u00eb zanafill\u00eb t\u00eb hershme q\u00eb na kthen prapa n\u00eb koh\u00eb tek rastet e famshme Marbery kund\u00ebr Medisonit (1803) apo McCulloh kund\u00ebr Maryland (1819), t\u00eb Gjykat\u00ebs Supreme t\u00eb SHBA-s\u00eb. Kryegjyqtari Marshall, p\u00ebrmes k\u00ebtyre vendimeve, vendosi juridiksionin se kushtetuta \u00ebsht\u00eb ligji themelore dhe aktet tjera t\u00eb cilat nuk jan\u00eb ne pajtim me t\u00eb jan\u00eb t\u00eb pazbatuara. Si mjesht\u00ebr i madh Marshall gjeti \u201ckompetencat e n\u00ebnkuptuara\u201d prapa atyre t\u00eb shkruara n\u00eb kushtetut\u00eb. K\u00ebt\u00eb veprim ai e mb\u00ebshteti me deklarat\u00ebn e tij t\u00eb famshme se\u00a0“nuk duhet ta harrojm\u00eb kurr\u00eb se Kushtetuta \u00ebsht\u00eb ajo q\u00eb ne e shpjegojm\u00eb\u201d.<\/em><\/p>\n

Konteksti kosovar i gjyq\u00ebsis\u00eb kushtetuese<\/strong><\/p>\n

Kushtetuta e Kosov\u00ebs, i takon tipit t\u00eb kushtetutave liberale. Nj\u00eb nga parimet themelore \u00ebsht\u00eb kufizimi i pushtetit. N\u00eb Nenin 16 (2) p\u00ebrcaktohet se pushteti qeveris\u00ebs buron nga kushtetuta. Por autoriteti p\u00ebr mbrojtjen e kushtetutshm\u00ebris\u00eb dhe interpretimin p\u00ebrfundimtar t\u00eb saj \u00ebsht\u00eb Gjykata Kushtetuese. Ngjash\u00ebm si n\u00eb vendet tjera edhe n\u00eb Kosov\u00eb, disa nga vendimet e k\u00ebsaj Gjykate vijojn\u00eb t\u00eb jen\u00eb t\u00eb diskutuara me theks t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb ato lidhur me themelimin dhe fush\u00ebveprimin e institucioneve kryesore t\u00eb shtetit.<\/p>\n

Aktgjykimi i Gjykat\u00ebs n\u00eb rastin nr. KO95\/20, p\u00ebrmes s\u00eb cilit u anulua Vendimi i Nr. 07\/V-014 i Kuvendit t\u00eb Kosov\u00ebs p\u00ebr zgjedhjen e Qeveris\u00eb d\u00ebrgoi vendin n\u00eb zgjedhje t\u00eb jasht\u00ebzakonshme. P\u00ebr m\u00eb\u00a0shum\u00eb ky vendim nxiti shum\u00eb debat p\u00ebr faktin n\u00ebse Gjykata ka interpretuar drejt kushtetut\u00ebn. Thelbi i debatit \u00ebsht\u00eb se dispozitat ligjore rreth kufizimit t\u00eb s\u00eb drejt\u00ebs p\u00ebr zgjedhje jan\u00eb n\u00eb kund\u00ebrshtim me dispozitat kushtetuese. Neni 45 (1) i kushtetut\u00ebs p\u00ebrcakton se e drejta n\u00eb zgjedhje mund t\u00eb kufizohet p\u00ebrjashtimisht me vendim gjyq\u00ebsor. Nd\u00ebrsa Ligji nr. 03\/L-073 p\u00ebr zgjedhjet e p\u00ebrgjithshme n\u00eb nenin 29.1(q) p\u00ebrcakton si kufizim edhe rastin kur nj\u00eb person i shpallur fajtor p\u00ebr vep\u00ebr penale me nj\u00eb vendim p\u00ebrfundimtar t\u00eb gjykat\u00ebs n\u00eb tri (3) vitet e fundit;<\/p>\n

N\u00eb praktik\u00ebn e deritashme, kjo dispozit\u00eb ligjore, \u00ebsht\u00eb konsideruar n\u00eb kund\u00ebrshtim me kushtetut\u00ebn dhe n\u00eb disa raste konkrete nuk kishte gjetur zbatim. N\u00eb lidhje me k\u00ebt\u00eb \u00e7\u00ebshtje, Gjykata Supreme n\u00eb vendimin AA.-Uzh.nr.16\/2017, kishte gjykuar se dispozita p\u00ebrkat\u00ebse ligjore nuk \u00ebsht\u00eb n\u00eb pajtim me kushtetut\u00ebn dhe kishte zbatuar dispozit\u00ebn kushtetuese. Por Gjykata Kushtetuese ka gjykuar ndryshe dhe mes tjerash ka konstatuar se\u00a0\u201cpersoni i d\u00ebnuar p\u00ebr vep\u00ebr penale me nj\u00eb vendim gjyq\u00ebsor te form\u00ebs s\u00eb prer\u00eb n\u00eb tri (3) vitet e fundit, nuk mund t\u00eb jet\u00eb kandidat p\u00ebr deputet e as t\u00eb fitoj\u00eb mandat te vlefsh\u00ebm n\u00eb Kuvendin e Republik\u00ebs s\u00eb Kosov\u00ebs<\/em>\u201d, duke i dh\u00ebn\u00eb ep\u00ebrsin\u00eb dispozit\u00ebs ligjore. Duket se argumentet kryesore q\u00eb ka p\u00ebrdorur Gjykata kushtetuese jan\u00eb: (1) argumenti strukturor duke interpretuar dispozitat kushtetuese t\u00eb nd\u00ebrlidhura nj\u00ebra me tjetr\u00ebn; (2) argumentin kozmopolitian duke iu referuar praktikave t\u00eb shumta nd\u00ebrkomb\u00ebtare dhe (3) argumentin moral si rritjen e integritetit t\u00eb Kuvendit.<\/p>\n

Interpretimi strukturor i nenit 45 [T\u00eb drejtat zgjedhore dhe t\u00eb pjes\u00ebmarrjes], nenit 55 [Kufizimi i t\u00eb drejtave] dhe nenit 71 [Kualifikimet dhe barazia gjinore] konsiderojm\u00eb se \u00ebsht\u00eb mjesht\u00ebrimi i kushtetut\u00ebs. Neni 55 p\u00ebrcakton se t\u00eb drejtat dhe lirit\u00eb themelore mund t\u00eb kufizohen vet\u00ebm me ligj, dhe ato kufizime nuk mund t\u00eb mohojn\u00eb esenc\u00ebn e t\u00eb drejt\u00ebs s\u00eb garantuar. Kjo \u00ebsht\u00eb nj\u00eb norm\u00eb e p\u00ebrgjithshme dhe i referohet rasteve t\u00eb paparashikuara q\u00eb mund t\u00eb ndodhin (p.sh. ligjin nr. 07\/l-006 p\u00ebr parandalimin dhe luftimin e pandemis\u00eb covid-19). Por kufizimi i s\u00eb drejt\u00ebs s\u00eb zgjedhjes \u00ebsht\u00eb i paracaktuar me Nenin 45 dhe duhet t\u00eb b\u00ebhet p\u00ebrjashtimisht me vendim gjyq\u00ebsor. \u00cbsht\u00eb gjykata ajo q\u00eb duhet t\u2019i vler\u00ebsoj\u00eb faktet dhe rrethanat nga rasti n\u00eb rast, p\u00ebr t\u00eb vendosur n\u00ebse nj\u00eb individi do t\u2019i kufizohet kjo e drejt\u00eb dhe jo dispozita e p\u00ebrgjithsh\u00ebm ligjore. Kufizimi i till\u00eb gjeneral mund t\u00eb thuhet se prek esenc\u00ebn e t\u00eb drejt\u00ebs s\u00eb garantuar dhe nuk i sh\u00ebrben q\u00ebllimit te kufizimit. Por Gjykata Kushtetuese ka luajtur rolin e forumit t\u00eb parimeve (pika 2 e Aktgjykimit) dhe dispozit\u00ebn ligjore e ka b\u00ebr\u00eb parim kushtetues. Debati rreth vendimit do t\u00eb vijoj\u00eb por individ\u00ebt dhe institucionet duhet ta zbatojn\u00eb.<\/p>\n

Krejt n\u00eb fund, mund t\u00eb thuhet se gjat\u00eb interpretimit, kuptimi i kushtetut\u00ebs ndryshon. N\u00eb rastin e Kosov\u00ebs, Gjykata Kushtuese vijon t\u00eb luaj\u00eb rol thelb\u00ebsor n\u00eb mbrojtjen e kushtetutshm\u00ebris\u00eb dhe jo vet\u00ebm. N\u00eb nj\u00eb mjedis kund\u00ebrth\u00ebn\u00ebs, polarizues dhe munges\u00eb t\u00eb konsensusit t\u00eb nevojsh\u00ebm dhe eskivimeve t\u00eb pafundme, institucionet publike apo subjektet politike kan\u00eb vijuar t\u2019i drejtohen Gjykat\u00ebs si instanc\u00eb e fundit. Gjykata n\u00eb vendimet e saj jo rrall\u00ebher\u00eb iu ka kthyer p\u00ebrgjigjet, se ju mund t\u00eb vini deri k\u00ebtu dhe tani val\u00ebt tuaja nd\u00ebrpriten. Kushtetua \u00ebsht\u00eb ajo q\u00eb Gjykata\u00a0thot\u00eb se \u00ebsht\u00eb.<\/p>\n

 <\/p>\n<\/div>\n

\n
\n

\n<\/div>\n<\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Kushtetuta dhe interpretimi i saj Kushtetuta \u00ebsht\u00eb ligji suprem dhe p\u00ebr k\u00ebt\u00eb ajo konsiderohet edhe si feja civile apo ligji i popullit. Miratimi i Kushtetut\u00ebs s\u00eb Shteteve t\u00eb Bashkuara t\u00eb Amerik\u00ebs (1788), paraqet fillimin e epok\u00ebs s\u00eb kushtetutave moderne. Por, sfondi ishte i mbushur me p\u00ebrpjekje t\u00eb shumta p\u00ebr kufizimin e pushtetit, garantimin e t\u00eb […]<\/p>","protected":false},"author":508,"featured_media":10325,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[13],"tags":[1837,11,1368],"ppma_author":[1375],"class_list":["post-4758","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-analize","tag-interpretimi","tag-kosova","tag-kushtetuta"],"authors":[{"term_id":1375,"user_id":508,"is_guest":0,"slug":"nur-ceku","display_name":"Nur \u00c7eku","avatar_url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/8643d7f198e49a0139b928330aa0269c197972cf6ac04babd6b5fdd310096cdc?s=96&d=mm&r=g","user_url":"","last_name":"\u00c7eku","first_name":"Nur","description":""}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4758","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/508"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4758"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4758\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":10326,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4758\/revisions\/10326"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/media\/10325"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4758"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4758"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4758"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/ppma_author?post=4758"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}