{"id":5505,"date":"2019-06-07T16:24:24","date_gmt":"2019-06-07T14:24:24","guid":{"rendered":"https:\/\/sbunker.org\/?p=5505"},"modified":"2024-12-11T16:49:56","modified_gmt":"2024-12-11T14:49:56","slug":"viktimologjia-ne-drejtesine-tranzicionale","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/analize\/viktimologjia-ne-drejtesine-tranzicionale\/","title":{"rendered":"Viktimologjia n\u00eb drejt\u00ebsin\u00eb tranzicionale"},"content":{"rendered":"
\n

Megjith\u00ebse trajtimi i nevojave t\u00eb viktimave gjithnj\u00eb e m\u00eb shum\u00eb paraqitet si \u00e7\u00ebshtje me r\u00ebnd\u00ebsi n\u00eb drejt\u00ebsin\u00eb tranzicionale, diskutimi serioz kritik mbi nd\u00ebrtimin politik dhe shoq\u00ebror t\u00eb viktimizimit \u00ebsht\u00eb duke u zhvilluar vet\u00ebm n\u00eb terren. N\u00eb praktik\u00eb, viktimat (e \u00e7far\u00ebdo lloj krimi) si kategori shpesh p\u00ebrceptohen si pasqyr\u00eb e kund\u00ebrt e shkel\u00ebsve t\u00eb ligjit, dhe k\u00ebto dy kategori, shihen si t\u00eb ndara n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb mjaft rigjide. Kjo qasje shkakton mjaft tension mes drejt\u00ebsis\u00eb retributive dhe asaj restorative. P\u00ebrderisa e para k\u00ebrkon d\u00ebnim p\u00ebr nj\u00eb shkel\u00ebs q\u00eb thyen ligjin, dhe q\u00eb ai t\u00eb vuaj\u00eb d\u00ebnimin, akt ky q\u00eb rjedhimisht do t\u00eb b\u00ebnte viktim\u00ebn\/t\u00eb mbijetuarin t\u00eb ndihej i k\u00ebnaqur me verdiktin dhe t\u00eb gjente prehje, e dyta – drejt\u00ebsia restorative do te merrej kryek\u00ebput me riparimin e dinjitetit t\u00eb viktim\u00ebs apo t\u00eb mbijetuarit, dhe rehabilitimin e t\u00eb nj\u00ebjtit n\u00eb shoq\u00ebri. Drejt\u00ebsia retributive na sugjeron nj\u00eb perspektiv\u00eb t\u00eb till\u00eb q\u00eb na e ngushton nocionin e t\u00eb drejtave dhe nevojave t\u00eb viktimave n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb q\u00eb ato t\u00eb adresohen e t\u00eb lidhen me d\u00ebnimin e shkel\u00ebsve q\u00eb thyejn\u00eb ligjin; por ajo restorative shikon p\u00ebrtej gjetjes s\u00eb fakteve dhe d\u00ebnimeve t\u00eb atyre q\u00eb thyejn\u00eb ligjin. Ajo tenton sh\u00ebrimin dhe riparimin e dinjitetit t\u00eb viktim\u00ebs, dhe vazhdon t\u00eb fokusohet n\u00eb riparimin e marr\u00ebdh\u00ebnieve t\u00eb d\u00ebmtuara si shkak i krimit, gjithmon\u00eb duke k\u00ebrkuar nga shkel\u00ebsit e ligjit p\u00ebrgjegj\u00ebsi dhe llogaridh\u00ebnie.<\/p>\n<\/div>\n

\n
\n

Nisemi nga fakti q\u00eb statusi ‘i v\u00ebrtet\u00eb’ i viktim\u00ebs k\u00ebrkon pafaj\u00ebsi. N\u00eb ve\u00e7anti n\u00eb pik\u00ebpyetje vihet nocioni i ‘pafaj\u00ebsis\u00eb’ si parakusht p\u00ebr njohjen e viktimave, si dhe shqyrton m\u00ebnyrat n\u00eb t\u00eb cilat viktimat dhe autor\u00ebt nuk jan\u00eb gjithmon\u00eb t\u00eb identifikuar leht\u00eb si kategori t\u00eb ndryshme n\u00eb shoq\u00ebrit\u00eb postkonfliktuoze ose n\u00eb ato n\u00eb tranzicion.<\/p>\n

Nga literatura e viktimizmit, dim\u00eb se, megjith\u00ebse \u00ebsht\u00eb e nevojshme nj\u00eb njohje m\u00eb e nuancuar shkencore rreth nevojave t\u00eb viktimave, megjithat\u00eb, kjo njohuri n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb pashmangshme \u00ebsht\u00eb nd\u00ebrtuar si koncept social dhe politik, shih p\u00ebr k\u00ebt\u00eb krijon nj\u00eb platform\u00eb p\u00ebr interpretime t\u00eb ndryshme. Gjithashtu supozohet se n\u00eb t\u00eb shumt\u00ebn e rasteve format e pretendimeve politike q\u00eb lidhen me nevojat dhe t\u00eb drejtat e viktimave t\u00eb krimit, mund t\u00eb jen\u00eb t\u00eb lidhura n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb kund\u00ebrt me respektin p\u00ebr nevojat dhe t\u00eb drejtat e shkel\u00ebsve t\u00eb ligjit.[1]<\/p>\n

Meqen\u00ebse shumica e p\u00ebrfaq\u00ebsimeve t\u00eb viktimave duket se nxjerrin n\u00eb pah disa vlera dhe p\u00ebrvoja mbi t\u00eb tjer\u00ebt, ato n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb pashmangshme p\u00ebrfshijn\u00eb pasoja paradoksale. Nga nj\u00ebra an\u00eb, nd\u00ebrtimi i viktimizimit p\u00ebrfshin nj\u00eb akt humanizimi: Kur tregohen historit\u00eb e viktimave, viktimat b\u00ebhen di\u00e7ka m\u00eb shum\u00eb se nj\u00eb num\u00ebr. P\u00ebrmes p\u00ebrfshirjes s\u00eb tyre n\u00eb nj\u00eb kolektiv, p\u00ebrvojat e tyre jepen me vler\u00eb dhe kuptim. Nga ana tjet\u00ebr, p\u00ebrfshirja e disave n\u00ebnkupton p\u00ebrjashtimin e t\u00eb tjer\u00ebve, t\u00eb cil\u00ebve u mohohet vlera dhe kuptimi i imputuar. Sociologu John Mack e ka quajtur k\u00ebt\u00eb proces t\u00eb p\u00ebrjashtimit “egoiz\u00ebm t\u00eb viktimizimit:” “paaft\u00ebsia e nj\u00eb grupi etno-komb\u00ebtar, \u00ebsht\u00eb rezultat i drejtp\u00ebrdrejt i traumave t\u00eb veta historike, p\u00ebr t\u2019u bashk\u00ebndjer\u00eb me vuajtjet e nj\u00eb grupi tjet\u00ebr ” (1990: 125).\u00a0[2] Kjo lloj \u2018paaft\u00ebsie\u2019 nuk na \u00ebsht\u00eb shfaq\u00eb shpesh n\u00eb terren gjat\u00eb pun\u00ebs me viktimat dhe t\u00eb mbijetuarit e luft\u00ebs n\u00eb Kosov\u00eb. P\u00ebrkundrazi ka qen\u00eb kjo kategori e prekur nga lufta, e cila ka shpreh\u00eb nj\u00eb doz\u00eb t\u00eb madhe t\u00eb empatis\u00eb dhe solidarizimit me vuajtjet dhe sakrific\u00ebn e viktimave t\u00eb etnive tjera, me fjal\u00eb tjera e nj\u00ebjta vazhdon t\u00eb bashk\u00ebndjej\u00eb vuajtjet e t\u00eb mbijetuarve t\u00eb etnive tjera. Jan\u00eb t\u00eb paprekurit nga lufta, ata q\u00eb vazhdojn\u00eb t\u00eb manipulojn\u00eb lirsh\u00ebm dhe pa respekt me k\u00ebt\u00eb kategori dhe n\u00eb em\u00ebr t\u00eb k\u00ebsaj kategorie, si dhe k\u00ebrkojn\u00eb llogaridh\u00ebnie nga shkel\u00ebsit e ligjit. Vija e cila p\u00ebrcakton limitet e vuajtjeve dhe tronditjen q\u00eb ka p\u00ebsuar viktima apo i mbijetuari \u00ebsht\u00eb v\u00ebshtir\u00eb t\u00eb p\u00ebrcaktohet, ngase viktimizimi si proces mund t\u00eb jet\u00eb fluid.<\/p>\n

Nj\u00eb hierarki e viktimizimit, e bazuar n\u00eb dallimet nd\u00ebrmjet asaj q\u00eb Madlingozi (2007) i ka quajtur viktima “t\u00eb mira” dhe viktima “t\u00eb k\u00ebqija”, shpeshher\u00eb flet mbi pik\u00ebpamjet subjektive mbi ‘justifikueshm\u00ebrin\u00eb’ e vuajtjeve q\u00eb analizohen tek viktimat dhe te mbijetuarit e luft\u00ebs, si dhe taktikat dhe q\u00ebndrimet e k\u00ebtyre kategorive p\u00ebr t’u marr\u00eb me t\u00eb kaluar\u00ebn.<\/p>\n

Ky kryq\u00ebzim midis pafaj\u00ebsis\u00eb dhe fajit paraqet v\u00ebshtir\u00ebsi t\u00eb m\u00ebdha p\u00ebr drejt\u00ebsin\u00eb tranzicionale, ve\u00e7an\u00ebrisht aty ku viktimat mund t\u00eb ken\u00eb kryer edhe vet\u00eb abuzime t\u00eb t\u00eb drejtave t\u00eb njeriut. Si\u00e7 v\u00eb n\u00eb dukje Claire Moon (2009: 101), Komisioni i t\u00eb V\u00ebrtet\u00ebs dhe Pajtimit t\u00eb Afrik\u00ebs s\u00eb Jugut k\u00ebrkoi q\u00eb afrikano-jugor\u00ebt t\u00eb caktoheshin si “viktima” ose “autor\u00eb”, dhe t\u00eb ekzistonte nj\u00eb prerje kategorike mes k\u00ebtyre dy grupacioneve. Kjo p\u00ebrjashtonte\u00a0\u2018disa t\u00eb tjer\u00eb\u2019\u00a0<\/strong>q\u00eb nuk mund t\u00eb strehoheshin leht\u00eb brenda k\u00ebtyre dy kategorive (shih gjithashtu Borer, 2003). Ne argumentojm\u00eb se dihotomia mes viktim\u00ebs dhe shkel\u00ebsve t\u00eb ligjit si n\u00eb rastin me\u00a0f\u00ebmij\u00ebt ushtar\u00eb<\/strong>\u00a0duhet t\u00eb rishqyrtohet, dhe se kjo mund t\u00eb b\u00ebhet me sukses vetem p\u00ebrmes nj\u00eb qasjeje v\u00ebrtet interdisiplinare, dhe assesi te shihet nga nj\u00eb k\u00ebnd nj\u00ebdimensional.<\/p>\n

Nj\u00eb figur\u00eb e diskutueshme si Robert McBride, t\u00eb cilit iu dha amnisti p\u00ebr veprimet e tij gjat\u00eb luft\u00ebs \u00e7lirimtare ne Afrik\u00ebn e Jugut (i cili ishte p\u00ebrfshir\u00eb n\u00eb hedhjen e nj\u00eb bombe n\u00eb nj\u00eb pub, q\u00eb shkaktoi vdekjen e tre personave dhe plagosi 69 civil\u00eb t\u00eb tjer\u00eb), kishte deklaruar se edhe ai kishte qen\u00eb \u00a0viktim\u00eb e regjimit t\u00eb apartheidit dhe se ishte vendosm\u00ebria e tij p\u00ebr t\u00eb luftuar kund\u00ebr atij sistemi q\u00eb \u00e7oi n\u00eb p\u00ebrfshirjen e tij n\u00eb vrasjen e civil\u00ebve dhe luft\u00ebn e armatosur (Du Bois-Pendain, 2007: 213).<\/p>\n

Divergjenca e k\u00ebtyre pik\u00ebpamjeve flet direkt p\u00ebr nj\u00eb problem qendror. Qeniet njer\u00ebzore mund t\u00eb l\u00ebvizin mes mir\u00ebdashjes dhe lig\u00ebsis\u00eb n\u00eb nj\u00eb dit\u00eb t\u00eb vetme, dhe kurr\u00eb nuk e mendojn\u00eb gjat\u00eb gjith\u00eb jet\u00ebs se kan\u00eb jetuar n\u00eb nj\u00eb shoq\u00ebri q\u00eb p\u00ebrjetoi dhun\u00eb politike ose etnike. Pik\u00ebrisht p\u00ebr k\u00ebt\u00eb, rritet potenciali p\u00ebr ndjeshm\u00ebri njer\u00ebzore si p\u00ebr viktimat ashtu edhe p\u00ebr shkel\u00ebsit e ligjit. Dhe nd\u00ebrsa t\u00eb par\u00ebt nuk jan\u00eb t\u00eb paqortuesh\u00ebm, k\u00ebta t\u00eb dyt\u00ebt kan\u00eb kryer veprime t\u00eb tmerrshme.[3]<\/p>\n

Nuk duhet t\u00eb harrojm\u00eb se shkel\u00ebsit e ligjit, viktimat por dhe d\u00ebshmitar\u00ebt hezitues formojn\u00eb s\u00eb bashku nj\u00eb mar\u00ebdh\u00ebnie komplekse dhe shum\u00eb emocionale, t\u00eb lidhur me sekretet dhe heshtjen q\u00eb mbajn\u00eb. K\u00ebto kategori e njohin shum\u00eb mir\u00eb nj\u00ebra tjetr\u00ebn dhe luajn\u00eb rol qendror n\u00eb jet\u00ebn e nj\u00ebri tjetrit. Shk\u00ebputja e mar\u00ebdh\u00ebnieve t\u00eb tyre q\u00eb b\u00ebhet p\u00ebrmes d\u00ebmit t\u00eb shkaktuar, \u00ebsht\u00eb po aq e dhimbshme sa vet\u00eb d\u00ebmi q\u00eb u \u00ebsht\u00eb b\u00ebr\u00eb, dhe do t\u00eb jet\u00eb shum\u00eb e v\u00ebshtir\u00eb p\u00ebr t\u2019u riparuar. Hedhja drit\u00eb mbi k\u00ebt\u00eb mar\u00ebdh\u00ebnie t\u00eb nd\u00ebrlikuar dhe t\u00eb ngarkuar \u00ebsht\u00eb detyr\u00eb dhe p\u00ebrgjegj\u00ebsi e studiuesve q\u00eb n\u00eb t\u00eb ardhmen k\u00ebt\u00eb mar\u00ebdh\u00ebnie komplekse mes k\u00ebtyre kategorive ta zb\u00ebrthejn\u00eb m\u00eb tutje.<\/p>\n

—-<\/p>\n

[1]\u00a0Victimology in transitional justice: Victimhood, innocence and hierarchy,<\/em>\u00a0Kieran McEvoy Queens University Belfast, UK; Kirsten McConnachie, University of Edinburgh, UK,\u00a0European Journal of Criminology<\/em>\u00a09(5) 527-538, 2012.<\/p>\n

[2]\u00a0\u00a0Victimhood, Identity, and Agency in the Early Phase of the Troubles in the Northern Ireland,<\/em>\u00a0Sissel Rosland, Identities, 16:3, 294-320,<\/p>\n

[3]\u00a0\u00a0Victimology in transitional justice: Victimhood, innocence and hierarchy,<\/em>\u00a0Kieran McEvoy Queens University Belfast, UK; Kirsten McConnachie, University of Edinburgh, UK,\u00a0European Journal of Criminology<\/em> 9(5) 527-538, 2012.<\/p>\n<\/div>\n<\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Megjith\u00ebse trajtimi i nevojave t\u00eb viktimave gjithnj\u00eb e m\u00eb shum\u00eb paraqitet si \u00e7\u00ebshtje me r\u00ebnd\u00ebsi n\u00eb drejt\u00ebsin\u00eb tranzicionale, diskutimi serioz kritik mbi nd\u00ebrtimin politik dhe shoq\u00ebror t\u00eb viktimizimit \u00ebsht\u00eb duke u zhvilluar vet\u00ebm n\u00eb terren. N\u00eb praktik\u00eb, viktimat (e \u00e7far\u00ebdo lloj krimi) si kategori shpesh p\u00ebrceptohen si pasqyr\u00eb e kund\u00ebrt e shkel\u00ebsve t\u00eb ligjit, dhe […]<\/p>","protected":false},"author":541,"featured_media":10919,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[13],"tags":[],"ppma_author":[2008],"class_list":["post-5505","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-analize"],"authors":[{"term_id":2008,"user_id":541,"is_guest":0,"slug":"nora_ahmetaj","display_name":"Nora Ahmetaj","avatar_url":{"url":"https:\/\/sbunker.org\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/Nora-Ahmetaj-1.jpg","url2x":"https:\/\/sbunker.org\/wp-content\/uploads\/2024\/12\/Nora-Ahmetaj-1.jpg"},"user_url":"","last_name":"Ahmetaj","first_name":"Nora","description":"Nora Ahmetaj \u00ebsht\u00eb themeluese dhe drejtore e Qendr\u00ebs p\u00ebr Hulumtim, Dokumentim dhe Publikim (CRDP), e themeluar n\u00eb vitin 2010 e frym\u00ebzuar nga nevoja e thell\u00eb p\u00ebr t\u00eb k\u00ebrkuar drejt\u00ebsi tranzicionale, pajtim dhe t\u00eb drejt\u00ebn e s\u00eb v\u00ebrtet\u00ebs p\u00ebr viktimat dhe ish-kund\u00ebrshtar\u00ebt e konfliktit n\u00eb Kosov\u00eb. Gjat\u00eb konfliktit t\u00eb armatosur n\u00eb Kosov\u00eb, ajo ka kryer hetime p\u00ebr krimet e luft\u00ebs dhe krimet kund\u00ebr njer\u00ebzimit p\u00ebr Fondin p\u00ebr t\u00eb Drejt\u00ebn Humanitare. Ahmetaj u trajnua p\u00ebr t\u00eb drejtat e njeriut dhe marr\u00ebdh\u00ebniet nd\u00ebrkomb\u00ebtare n\u00eb Harvard Kennedy School, Carr Center for Human Rights Policy n\u00eb vitin 2000. Ajo mori nj\u00eb diplom\u00eb Master n\u00eb Filozofi n\u00eb Studimet e Paqes dhe Transformimit t\u00eb Konflikteve nga Universiteti i Troms\u00f8 n\u00eb Norvegji n\u00eb 2005, dhe n\u00eb 2008 ajo \u00ebsht\u00eb trajnuar n\u00eb Universitetin Tufts p\u00ebr zgjidhjen e konflikteve jo t\u00eb dhunshme. N\u00eb vitin 2010, ajo fitoi njohuri t\u00eb konsiderueshme n\u00eb nj\u00eb kurs m\u00ebsimi t\u00eb avancuar p\u00ebr profesionist\u00ebt p\u00ebr ballafaqimin me t\u00eb kaluar\u00ebn n\u00eb Zvic\u00ebr. M\u00eb par\u00eb, ajo ka qen\u00eb e angazhuar si konsulente p\u00ebr Komisionin Evropian dhe ka punuar p\u00ebr organizata t\u00eb ndryshme nd\u00ebrkomb\u00ebtare si UNDP, ICG, AI dhe HRW. Nga viti 2010-2012 Ahmetaj ishte an\u00ebtar i K\u00ebshillit Koordinues Rajonal t\u00eb Koalicionit p\u00ebr Komisionin Rajonal t\u00eb s\u00eb V\u00ebrtet\u00ebs (KOMRA) p\u00ebr krimet e luft\u00ebs t\u00eb kryera gjat\u00eb viteve 1991-2001 n\u00eb ish-Jugosllavi. Ajo \u00ebsht\u00eb e specializuar n\u00eb t\u00eb drejtat e njeriut, paqen dhe transformimin e konflikteve dhe drejt\u00ebsin\u00eb tranzicionale."}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5505","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/541"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5505"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5505\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":10920,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5505\/revisions\/10920"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/media\/10919"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5505"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5505"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5505"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/ppma_author?post=5505"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}