{"id":5610,"date":"2020-06-08T15:20:42","date_gmt":"2020-06-08T13:20:42","guid":{"rendered":"https:\/\/sbunker.org\/?p=5610"},"modified":"2024-10-23T15:25:27","modified_gmt":"2024-10-23T13:25:27","slug":"sfidat-dhe-nevojat-e-nenave-vet-ushqyese-ne-kohe-paspandemie","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/analize\/sfidat-dhe-nevojat-e-nenave-vet-ushqyese-ne-kohe-paspandemie\/","title":{"rendered":"Sfidat dhe nevojat e n\u00ebnave vet-ushqyese n\u00eb koh\u00eb (pas)pandemie"},"content":{"rendered":"<div class=\"news-left\">\n<p>Kriza e pandemis\u00eb COVID-19 ka qen\u00eb e ashp\u00ebr p\u00ebr prind\u00ebrit vetushqyes, t\u00eb cil\u00ebt papritmas, \u00ebsht\u00eb dashur t\u00eb ngujohen me f\u00ebmij\u00eb \u2014 me \u00e7erdhet, shkollat dhe sheshloj\u00ebrat e mbyllura \u2014 dhe nj\u00ebkoh\u00ebsisht t\u00eb menaxhojn\u00eb ndikimet ekonomike t\u00eb pandemis\u00eb. Meq\u00eb n\u00eb Kosov\u00eb jan\u00eb grat\u00eb ato q\u00eb zakonisht kujdesen p\u00ebr f\u00ebmij\u00ebt kur nj\u00eb lidhje shk\u00ebputet, barra e kriz\u00ebs s\u00eb COVID-19 n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb disproporcionale ka r\u00ebn\u00eb mbi n\u00ebnat vetushqyese.<\/p>\n<p>Qeveria e Kosov\u00ebs nuk ka marr\u00eb p\u00ebr baz\u00eb integrimin e perspektiv\u00ebs gjinore n\u00eb masat e nd\u00ebrmarra kundrejt COVID-19, p\u00ebr \u00e7ka \u00ebsht\u00eb avokuar q\u00eb n\u00eb fillim nga organizatat dhe aktivst\u00ebt p\u00ebr t\u00eb drejtat e grave. N\u00eb vend t\u00eb k\u00ebsaj, masat ishin nj\u00ebdimenzionale, q\u00eb parashihnin modelin e caktuar t\u00eb familjes dhe k\u00ebshtu p\u00ebrjashtonin nevojat specifike t\u00eb individ\u00ebve.<\/p>\n<p>Nj\u00eb gj\u00eb e till\u00eb ilustrohet p\u00ebrmes mas\u00ebs s\u00eb kufizimit t\u00eb l\u00ebvizjes brenda koh\u00ebs s\u00eb caktuar gjat\u00eb dit\u00ebs duke u bazuar n\u00eb shifr\u00ebn e parafundit t\u00eb numrit t\u00eb let\u00ebrnjoftimit. P\u00ebr shum\u00eb n\u00ebna vetushqyese kjo n\u00ebnkuptonte l\u00ebvizje t\u00eb lir\u00eb gjat\u00eb or\u00ebve t\u00eb pap\u00ebrshtatshme t\u00eb dit\u00ebs, e cila do t\u00eb detyronte t\u00eb l\u00ebnin f\u00ebmij\u00ebt e vet n\u00eb sht\u00ebpi derisa t\u00eb b\u00ebnin furnizimin me produktet esenciale.<\/p>\n<p>Mund\u00ebsia e infektimit me virus \u00ebsht\u00eb e frikshme sidomos p\u00ebr prind\u00ebrit e vet\u00ebm t\u00eb cil\u00ebt mund t\u00eb p\u00ebrfundojn\u00eb duke u kujdesur p\u00ebr f\u00ebmij\u00ebt derisa luftojn\u00eb s\u00ebmundjen, apo edhe obligohen t\u00eb gjejn\u00eb nj\u00eb zgjidhje emergjente, n\u00ebse duhen t\u00eb shtrohen n\u00eb spital. Megjithat\u00eb deri tani asnj\u00eb institucion nuk ka inicuar ndonj\u00eb diskutim publik q\u00eb do t\u00eb parashtronte udh\u00ebzimet e nevojshme n\u00eb lidhje me k\u00ebt\u00eb.<\/p>\n<p>Pas mbylljes s\u00eb shkollave dhe kopshteve n\u00eb jav\u00ebn e dyt\u00eb t\u00eb marsit, vendimi i Qeveris\u00eb k\u00ebrkoi lirimin e nj\u00ebrit prind nga puna p\u00ebr shkak t\u00eb kujdesit ndaj f\u00ebmij\u00ebve. Shum\u00eb shpejt u b\u00eb e qart\u00eb q\u00eb sektori privat n\u00eb shum\u00eb raste nuk po e implementonte vendimin p\u00ebr n\u00ebnat vetushquese me arsyetimin e se kjo nuk p\u0113rmendej shprehimisht n\u00eb vendim. Ministrja e Drejt\u00ebsis\u00eb, Albulena Haxhiu k\u00ebrkoi nga pun\u00ebdh\u00ebn\u00ebsit t\u00eb zbatojn\u00eb vendimin e Qeveris\u00eb edhe p\u00ebr n\u00ebnat vetushqyese, dhe disa p\u00ebrvoja sugjerojn\u00eb q\u00eb reagimi hasi n\u00eb rezultate t\u00eb menj\u00ebhershme. Megjithat\u00eb, duhet analiz\u00eb m\u00eb e madhe e sektorit privat dhe trajtimit ndaj punonj\u00ebsve p\u00ebr t\u00eb vler\u00ebsuar sakt\u00eb n\u00eb \u00e7far\u00eb mase \u00ebsht\u00eb b\u00ebr\u00eb implementimi i vendimit.<\/p>\n<p>Pandemia tashm\u00eb ka ngritur nj\u00eb s\u00ebr\u00eb \u00e7\u00ebshtjesh gjinore, dhe studiuesit kan\u00eb treguar se jeta n\u00eb ngujim n\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi ka ndikuar m\u00eb shum\u00eb te grat\u00eb sesa te burrat; nj\u00eb nga k\u00ebto \u00e7\u00ebshtje q\u00eb \u00ebsht\u00eb theksuar \u00ebsht\u00eb rritja e rasteve t\u00eb dhun\u00ebs n\u00eb familje. N\u00eb an\u00ebn tjet\u00ebr COVID-19 ka nxjerr\u00eb n\u00eb pah edhe m\u00eb shum\u00eb se si hegjemonia patriarkale brenda mureve t\u00eb sht\u00ebpis\u00eb shp\u00ebrfaqet m\u00eb s\u00eb miri n\u00eb pun\u00ebn e papaguar, q\u00eb r\u00ebndon kryesisht n\u00eb kurriz t\u00eb grave. Gjithashtu, shum\u00eb gra q\u00eb jan\u00eb pjes\u00eb e ekonomis\u00eb joformale, duke punuar si pun\u00ebtore sht\u00ebpiake, kujdestare dhe mir\u00ebmbajt\u00ebse jan\u00eb goditur m\u00eb s\u00eb r\u00ebndi.<\/p>\n<p>Odat ekonomike t\u00eb grave kan\u00eb k\u00ebrkuar p\u00ebrfshirjen e perspektiv\u00ebs gjinore n\u00eb masat e Pakos Fiskale Emergjente, t\u00eb cilat kryesisht jan\u00eb gjith\u00ebp\u00ebrfshir\u00ebse, pa targ\u00ebtim t\u00eb nevojave t\u00eb ve\u00e7anta, si ato t\u00eb n\u00ebnave vetushqyese. Kritik\u00ebt thon\u00eb q\u00eb shteti \u00ebsht\u00eb dashur t\u00eb ofroj\u00eb nj\u00eb vigjilenc\u00eb m\u00eb t\u00eb madhe p\u00ebr grupet e prekura, q\u00eb mund t\u00eb p\u00ebrkthehej n\u00eb pako t\u00eb ve\u00e7ant\u00eb p\u00ebr n\u00ebnat vetushqyese q\u00eb shpesh ve\u00e7se jetojn\u00eb n\u00eb situat\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00eb ekonomike, dhe si shum\u00eb qytetar\u00eb tjer\u00eb jan\u00eb p\u00ebrballur me rrezikim t\u00eb vendit t\u00eb pun\u00ebs, por edhe shk\u00ebputje t\u00eb kontratave. Po ashtu analist\u00ebt thon\u00eb q\u00eb v\u00ebmendje dhe leht\u00ebsime duhet t\u00eb ken\u00eb edhe bizneset e drejtura nga grat\u00eb, q\u00eb n\u00eb Kosov\u00eb jan\u00eb n\u00eb p\u00ebrqindje t\u00eb vog\u00ebl, dhe at\u00eb kryesisht n\u00eb fush\u00ebn e gastronomis\u00eb, q\u00eb \u00ebsht\u00eb nj\u00eb nga sektor\u00ebt m\u00eb t\u00eb prekur nga COVID-19.<\/p>\n<p>Mungesa e t\u00eb dh\u00ebnave p\u00ebr n\u00ebnat vetushqyese, q\u00eb do t\u00eb mund t\u00eb p\u00ebrkthehej n\u00eb politika adekuate, ka vazhduar edhe gjat\u00eb periudh\u00ebs s\u00eb izolimit. Identifikimi i tyre do t\u00eb mund\u00ebsonte t\u00eb kuptuarit e nevojave t\u00eb ndryshme dhe krijimin e mekanizmave t\u00eb duhur p\u00ebr leht\u00ebsimin e ngarkesave t\u00eb papritura.<\/p>\n<p>N\u00eb fakt, pandemia ka theksuar edhe neglizhenc\u00ebn e madhe institucionale dhe shoq\u00ebrore ndaj sfidave dhe v\u00ebshtir\u00ebsive t\u00eb n\u00ebnave vetushqyese, q\u00eb tanim\u00eb jan\u00eb shum\u00ebfishuar, var\u00ebsisht nga statusi ekonomik dhe social: Nj\u00eb n\u00ebn\u00eb vetushqyese n\u00eb nj\u00eb zon\u00eb rurale ka shum\u00eb m\u00eb shum\u00eb gjasa t\u00eb jet\u00eb e papun\u00ebsuar n\u00eb krahasim me nj\u00eb n\u00ebn\u00eb vetushqyese q\u00eb jeton n\u00eb qytet. Pastaj \u00e7erdhet publike vazhdojn\u00eb t\u00eb pranojn\u00eb num\u00ebr t\u00eb kufizuar t\u00eb f\u00ebmij\u00ebve, nd\u00ebrsa \u00e7erdhet private shpesh jan\u00eb t\u00eb pap\u00ebrballueshme edhe p\u00ebr n\u00ebnat vetushqyese me nj\u00eb pag\u00eb mesatare. Vet\u00ebm 12 p\u00ebrqind e grave jan\u00eb pjes\u00ebmarr\u00ebse n\u00eb tregun e pun\u00ebs dhe sipas nj\u00eb raporti t\u00eb vitit 2016 nga BIRN, vet\u00ebm 16 p\u00ebrqind e pron\u00ebs n\u00eb Kosov\u00eb \u00ebsht\u00eb e regjistruar n\u00eb em\u00ebr t\u00eb grave.<\/p>\n<p>P\u00ebrve\u00e7 t\u00eb gjith\u00eb sfidave ekonomike si kryefamiljare n\u00eb sht\u00ebpi, orvatjet e n\u00ebnave vetushqyese b\u00ebhen edhe m\u00eb t\u00eb theksuara kur ato jetojn\u00eb n\u00eb shoq\u00ebri patriarkale t\u00eb cilat priren t\u00eb nxisin pafuqin\u00eb te grat\u00eb, nd\u00ebrsa fuqimisht nxjerrin n\u00eb pah r\u00ebnd\u00ebsin\u00eb e martes\u00ebs heteroseksuale, am\u00ebsis\u00eb dhe familjes s\u00eb gjer\u00eb. Hulumtimet dokumentojn\u00eb se si n\u00ebnat vetushqyese vazhdimisht stigmatizohen. N\u00eb qyteza m\u00eb t\u00eb vogla e m\u00eb tradicionale si dhe n\u00eb mjedise rurale, ato kan\u00eb m\u00eb shum\u00eb gjasa t\u00eb p\u00ebrjashtohen nga shoq\u00ebria d\u00ebrsa presioni p\u00ebr t\u2019iu p\u00ebrshtatur normave t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebta \u00ebsht\u00eb shum\u00eb m\u00eb i madh.<\/p>\n<p>Madje shpesh mospranimi dhe paragjykimet thellohen var\u00ebsisht a \u00ebsht\u00eb nj\u00eb grua n\u00ebn\u00eb vetushqyese e ve, e ndar\u00eb apo ka vendosur t\u00eb ket\u00eb f\u00ebmij\u00eb pa partner.<\/p>\n<p>Shumica e grave hasin n\u00eb diskriminim brenda vet sistemit t\u00eb drejt\u00ebsis\u00eb: praktikat gjyq\u00ebsore, q\u00eb zgjasin me vite t\u00eb t\u00ebra, vazhdojn\u00eb t\u00eb mbrojn\u00eb interesin e burrave. Gjyqtar\u00ebt kan\u00eb tendenc\u00eb t\u00eb ndajn\u00eb pron\u00ebn vet\u00ebm n\u00eb favor t\u00eb burrave, derisa ekspert\u00ebt financiar d\u00ebshtojn\u00eb t\u00eb b\u00ebjn\u00eb kalkulimin e drejt\u00eb t\u00eb kontributit t\u00eb grave, q\u00eb n\u00eb shumic\u00eb d\u00ebrrmuese \u00ebsht\u00eb n\u00eb form\u00ebn e pun\u00ebs s\u00eb papaguar. Mbi t\u00eb gjitha, burrat me vite i shmangen pages\u00ebs s\u00eb alimentacionit, pa llogaridh\u00ebnie, dhe pa u trazuar nga organet e drejt\u00ebsis\u00eb.<\/p>\n<p>Ekspert\u00ebt gjnor\u00eb vazhdimisht pohojn\u00eb q\u00eb duhen intervenime rr\u00ebnj\u00ebsore n\u00eb sistem, ku prioritet duhet t\u00eb jen\u00eb grat\u00eb dhe fuqizimi i tyre, sidomos ai ekonomik. Mbar\u00ebvajtja e proceseve gjyq\u00ebsore, njohja e kontributit dhe ndarja e mir\u00ebfillt\u00eb s\u00eb pasuris\u00eb s\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt, dhe pagesa e rregullt e alimentacionit do t\u00eb siguronte shum\u00eb leht\u00ebsime n\u00eb jetes\u00ebn e n\u00ebnave vetushqyese. Po ashtu komunat duhet t\u00eb krijojn\u00eb politika q\u00eb ofrojn\u00eb qasje m\u00eb t\u00eb leht\u00eb n\u00eb kopshtet p\u00ebr n\u00ebnat vetushqyese, si dhe n\u00eb banim social, kur grat\u00eb hasin n\u00eb mospranim nga familjar\u00ebt tyre.<\/p>\n<p>Deri m\u00eb tani nuk ka asnj\u00eb qart\u00ebsi se \u00e7far\u00eb hap\u00ebsire do t\u00eb z\u00eb perspektiva gjnore gjat\u00eb faz\u00ebs s\u00eb rim\u00ebk\u00ebmbjes ekonomike. Kriza politike n\u00eb vend po e largon edhe m\u00eb shum\u00eb fokusin nga ballafaqimi me pasojat e pandemis\u00eb. Ndikimi afatgjat\u00eb i kriz\u00ebs s\u00eb COVID-19 sigurisht q\u00eb do t\u00eb matet n\u00eb muajt dhe vitet pas adresimit t\u00eb saj; n\u00eb nd\u00ebrkoh\u00eb, pavar\u00ebsia dhe mir\u00ebqenia e grave, p\u00ebrfshir\u00eb e n\u00ebnave vetushqyese, do jen\u00eb n\u00eb pik\u00ebpyetje p\u00ebr nj\u00eb koh\u00eb t\u00eb gjat\u00eb.<\/p>\n<p>&#8212;&#8211;<\/p>\n<p><strong><em>Sallonet e s\u00eb mart\u00ebs jan\u00eb nj\u00eb nism\u00eb javore e Institutit Demokraci p\u00ebr Zhvillim (D4D). Diskutimi mbledh rreth vetes ekspert\u00eb e analist\u00eb, politikan\u00eb e publicist\u00eb p\u00ebr t\u00eb reflektuar dhe k\u00ebrkuar konsensus mbi temat e p\u00ebrzgjedhura.<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>P\u00ebr shkak t\u00eb situat\u00ebs s\u00eb ballafaqimit me pandemin\u00eb COVID-19 n\u00eb t\u00eb cil\u00ebn gjendemi, ky sallon \u00ebsht\u00eb zhvilluar p\u00ebrmes platform\u00ebs online, Google Meet.<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>Ky sallon \u00ebsht\u00eb transmetuar direkt n\u00eb Facebook.<\/em><\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n<div class=\"news-right\">\n<div class=\"post\">\n<p class=\"author\">\n<\/div>\n<\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Kriza e pandemis\u00eb COVID-19 ka qen\u00eb e ashp\u00ebr p\u00ebr prind\u00ebrit vetushqyes, t\u00eb cil\u00ebt papritmas, \u00ebsht\u00eb dashur t\u00eb ngujohen me f\u00ebmij\u00eb \u2014 me \u00e7erdhet, shkollat dhe sheshloj\u00ebrat e mbyllura \u2014 dhe nj\u00ebkoh\u00ebsisht t\u00eb menaxhojn\u00eb ndikimet ekonomike t\u00eb pandemis\u00eb. Meq\u00eb n\u00eb Kosov\u00eb jan\u00eb grat\u00eb ato q\u00eb zakonisht kujdesen p\u00ebr f\u00ebmij\u00ebt kur nj\u00eb lidhje shk\u00ebputet, barra e kriz\u00ebs [&hellip;]<\/p>","protected":false},"author":198,"featured_media":9010,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[13],"tags":[1509,1186],"ppma_author":[226],"class_list":["post-5610","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-analize","tag-nenat-vete-ushqyese","tag-pandemia"],"authors":[{"term_id":226,"user_id":198,"is_guest":0,"slug":"dafina-halili","display_name":"Dafina Halili","avatar_url":{"url":"https:\/\/sbunker.org\/wp-content\/uploads\/2023\/10\/Dafina-Halili-Media-Centar-BG.jpg","url2x":"https:\/\/sbunker.org\/wp-content\/uploads\/2023\/10\/Dafina-Halili-Media-Centar-BG.jpg"},"user_url":"","last_name":"Halili","first_name":"Dafina","description":""}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5610","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/198"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5610"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5610\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":9011,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5610\/revisions\/9011"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/media\/9010"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5610"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5610"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5610"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/ppma_author?post=5610"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}