{"id":7399,"date":"2022-06-05T15:17:30","date_gmt":"2022-06-05T13:17:30","guid":{"rendered":"https:\/\/sbunker.org\/?p=7399"},"modified":"2024-09-09T15:19:28","modified_gmt":"2024-09-09T13:19:28","slug":"dy-modelet-e-kombit-dhe-nacionalizmit-etnik-dhe-qytetar","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/opinion\/dy-modelet-e-kombit-dhe-nacionalizmit-etnik-dhe-qytetar\/","title":{"rendered":"Dy modelet e kombit dhe nacionalizmit: etnik dhe qytetar"},"content":{"rendered":"

Nacionalizmi si parim politik e sheh kombin jo thjesht si em\u00ebr p\u00ebr nj\u00eb grup t\u00eb caktuar popullate, por si nj\u00eb entitet politik sovran dhe beson se kufijt\u00eb komb\u00ebtar\u00eb do t\u00eb duhej t\u00eb p\u00ebrputheshin me kufijt\u00eb shtet\u00ebror\u00eb. K\u00ebshtu, parimi nacionalist synon krijimin e shtetit, duke e konstituuar kombin, qyshdo q\u00eb t\u00eb p\u00ebrcaktohet ai, n\u00eb nj\u00ebsi politiko-administrative, ose m\u00eb sakt\u00eb n\u00eb shtet t\u00eb kombit.<\/span><\/p>\n

Por, \u00e7far\u00eb \u00ebsht\u00eb nj\u00eb \u201ckomb\u201d i cili e konstituon shtetin e vet? Me fjal\u00eb t\u00eb tjera, si p\u00ebrkufizohet nj\u00eb popull q\u00eb t\u00eb jet\u00eb komb? K\u00ebrkimi i p\u00ebrgjigjes s\u00eb k\u00ebsaj pyetjeje ka \u00e7uar te nj\u00eb vrojtim q\u00eb dallon dy m\u00ebnyra t\u00eb krijimit dhe p\u00ebrjetimit t\u00eb kombeve: nj\u00ebri <\/span>territorial<\/b> ose <\/span>qytetar<\/b> dhe tjetri, <\/span>etno-kulturor<\/b>. N\u00eb vijim shohim se \u00e7far\u00eb na zbulon ky vrojtim n\u00eb lidhje me krijimin dhe kuptimin ose p\u00ebrjetimin e kombeve?<\/span><\/p>\n

Kombi qytetar dhe kombi etnik<\/b><\/p>\n

Jan\u00eb dy m\u00ebnyra se si krijohen, shfaqen dhe p\u00ebrjetohen kombet: kombi qytetar dhe kombi etnik. Kombi qytetar n\u00ebnkupton se popullata e nj\u00eb territori zhvillon nj\u00eb vet\u00ebdije kolektive t\u00eb fatit t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt politik dhe t\u00eb aspiratave politike, q\u00eb p\u00ebrfshin popullsin\u00eb brenda nj\u00eb territori t\u00eb caktuar, pavar\u00ebsisht p\u00ebrkat\u00ebsis\u00eb s\u00eb tyre etno-kulturore, fetare a gjuh\u00ebsore. Parimi i identitetit kolektiv \u00ebsht\u00eb politik: qytetar\u00ebt i n\u00ebnshtrohen nj\u00ebsoj sundimit t\u00eb ligjit n\u00eb at\u00eb territor. Sipas k\u00ebtij kuptimi, t\u2019i p\u00ebrkas\u00ebsh kombit ka t\u00eb b\u00ebj\u00eb me an\u00ebtar\u00ebsin\u00eb vullnetare politike n\u00eb nj\u00eb shtet t\u00eb p\u00ebrkufizuar sipas territorit. Pra, n\u00eb parim, q\u00eb t\u00eb jesh ose b\u00ebhesh pjes\u00ebtar i nj\u00eb kombi t\u00eb till\u00eb, mjafton t\u00eb kesh lindur n\u00eb shtetin e atij kombi ose t\u00eb natyralizohesh si shtetas i tij. K\u00ebtu, p\u00ebrkat\u00ebsia komb\u00ebtare dhe shtet\u00ebsia ose qytetaria jan\u00eb pothuajse sinonime.<\/span><\/p>\n

M\u00ebnyra tjet\u00ebr \u00ebsht\u00eb kombi etnik i cili n\u00ebnkupton krijimin e kombit si nj\u00eb p\u00ebrkat\u00ebsi e p\u00ebrbashk\u00ebt, q\u00eb p\u00ebrfshin prejardhjen e tyre t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebt dhe identifikohen me karakteristika t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebta kulturore, si, bie fjala, me nj\u00eb gjuh\u00eb ose fe t\u00eb caktuar. Kombi etnik thekson lidhjet fisnore, gjuh\u00ebsore, racore, etnike dhe fetare, mes t\u00eb tjerash, duke theksuar k\u00ebshtu ekzistenc\u00ebn e hershme, madje t\u00eb par\u00ebhershme t\u00eb kombit. Identiteti komb\u00ebtar, q\u00eb bazohet n\u00eb parime etnike dhe kulturore, zakonisht p\u00ebrcillet me nj\u00eb ide esencialiste t\u00eb kombit, q\u00eb n\u00ebnkupton se thelbi i kombit ruhet i pandikuar nga shnd\u00ebrrimet, asimilimet, akulturimet, shkrirjet e p\u00ebrzierjet e kombit <\/span>\u201cton\u00eb\u201d<\/span><\/i> me kombe\u00a0 <\/span>\u201ct\u00eb tjera\u201d<\/span><\/i>.<\/span><\/p>\n

Modeli francez dhe modeli gjerman<\/b><\/p>\n

P\u00ebr t\u2019i p\u00ebrqasur k\u00ebto dy forma t\u00eb ndryshme t\u00eb kombeve, qytetar dhe etnik, r\u00ebndom si modele t\u00eb dallueshme merren kombi francez, n\u00eb nj\u00ebr\u00ebn an\u00eb, dhe ai gjerman, n\u00eb an\u00ebn tjet\u00ebr. N\u00eb shekullin XVIII k\u00ebto dy kombe kan\u00eb p\u00ebrkufizuar komb\u00ebsin\u00eb e tyre dhe kan\u00eb arritur te komb-shtetet e tyre p\u00ebrmes rrug\u00ebve t\u00eb ndryshme, var\u00ebsisht nga rrethanat e ve\u00e7anta p\u00ebrkat\u00ebse.<\/span><\/p>\n

Kombi francez ka p\u00ebrfshir\u00eb grupe t\u00eb ndryshme etnike e gjuh\u00ebsore brenda territorit q\u00eb p\u00ebr shekuj njihej si Mbret\u00ebria e Franc\u00ebs, pa\u00e7ka se gjuha franceze \u00ebsht\u00eb imponuar si gjuha zyrtare e shtetit komb\u00ebtar francez n\u00eb d\u00ebm t\u00eb gjuh\u00ebve rajonale. Ideja e \u00e7lirimit komb\u00ebtar gjeti mb\u00ebshtetje morale te filozofia iluministe. Ky konceptim i kombit, bashk\u00eb me iden\u00eb emancipuese q\u00eb e shoq\u00ebronte at\u00eb, u p\u00ebrhap n\u00eb pjes\u00eb t\u00eb tjera t\u00eb Evrop\u00ebs. Natyrisht, n\u00eb an\u00ebn tjet\u00ebr t\u00eb Atlantikut, ndjenja komb\u00ebtare amerikane dhe nacionalizmi qytetar kishin drejtuar kryengritjet e kolonive britanike n\u00eb Amerik\u00eb, q\u00eb m\u00eb n\u00eb fund u jet\u00ebsuan me pavar\u00ebsin\u00eb e Shteteve t\u00eb Bashkuara t\u00eb Amerik\u00ebs. M\u00eb pas, kryengritjet e elitave t\u00eb kreol\u00ebve t\u00eb Amerik\u00ebs Latine q\u00eb synonin ruajtjen e pushtetit politik, pasurin\u00eb dhe statusin e tyre, rezultuan n\u00eb ndjenja nacionaliste qytetare dhe l\u00ebvizje q\u00eb m\u00eb n\u00eb fund ia dol\u00ebn t\u00eb krijonin shtete t\u00eb pavarura komb\u00ebtare.<\/span><\/p>\n

P\u00ebr dallim nga kjo, kombi gjerman ka p\u00ebrfshir\u00eb vet\u00ebm popullsi q\u00eb kishin t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebta tipare t\u00eb caktuara kulturore, etnike, fetare e gjuh\u00ebsore. Kjo form\u00eb e identifikimit komb\u00ebtar u konceptua n\u00eb romantizmin gjerman dhe u p\u00ebrhap n\u00eb pjes\u00eb t\u00eb tjera t\u00eb Evrop\u00ebs dhe t\u00eb globit: n\u00eb Evrop\u00ebn Qendrore dhe Lindore, ku perandorit\u00eb e m\u00ebdha osmane, ruse, austriake kan\u00eb sunduar me shekuj, si dhe n\u00eb rajonet italiane dhe gjermane t\u00eb cop\u00ebtuara politikisht, l\u00ebvizjet nacionaliste k\u00ebrkonin q\u00eb hart\u00ebn politike ta vizatonin p\u00ebrgjat\u00eb linjave gjuh\u00ebsore dhe kulturore. N\u00eb periudh\u00ebn nga vitet 1820 (lufta greke p\u00ebr pavar\u00ebsi, etj.) deri n\u00eb dekad\u00ebn e par\u00eb t\u00eb shekullit XX, ato, n\u00eb p\u00ebrgjith\u00ebsi, kishin pasur sukses n\u00eb realizimin e k\u00ebsaj k\u00ebrkese.<\/span><\/p>\n

K\u00ebsisoj, p\u00ebrvoja franceze e kombit qytetar e territorial u pa si model i p\u00ebrvoj\u00ebs per\u00ebndimore t\u00eb formimit dhe p\u00ebrjetimit t\u00eb kombit, nd\u00ebrsa p\u00ebrvoja gjermane e kombit etnik dhe kulturor u b\u00eb prototip i p\u00ebrvoj\u00ebs lindore. Natyrisht, kjo nuk do t\u00eb thot\u00eb se t\u00eb gjitha kombet \u201cper\u00ebndimore\u201d kan\u00eb ndjekur modelin francez ose se t\u00eb gjitha kombet \u201clindore\u201d kan\u00eb ndjekur modelin gjerman. Kombi irlandez \u00ebsht\u00eb ilustrim q\u00eb nuk shkon pas pritshm\u00ebris\u00eb s\u00eb modelit t\u00eb par\u00eb, kurse disa versione t\u00eb nacionalizmit \u00e7ek e hungarez jan\u00eb ilustrime q\u00eb nuk p\u00ebrputhen me modelin e dyt\u00eb. Shkurt, t\u00eb dy modelet mund t\u00eb gjenden edhe n\u00eb Lindje edhe n\u00eb Per\u00ebndim. Sidoqoft\u00eb, p\u00ebrkund\u00ebr k\u00ebsaj, dallimi analitik n\u00eb mes dy modeleve \u00ebsht\u00eb i q\u00ebndruesh\u00ebm.<\/span><\/p>\n

Dy rrug\u00ebt e krijimit t\u00eb kombeve<\/b><\/p>\n

N\u00eb p\u00ebrfundim, \u00ebsht\u00eb argumentuar se kombet qytetare jan\u00eb krijuar p\u00ebrmes rrug\u00ebve m\u00eb organike, n\u00eb saje t\u00eb ekzistimit paraprak t\u00eb nj\u00eb kulture t\u00eb sofistikuar (\u201ct\u00eb lart\u00eb\u201d) t\u00eb zhvilluar, para se t\u00eb vepronin l\u00ebvizjet nacionaliste dhe mbi t\u00eb cilat ato kan\u00eb themeluar projektet nacionaliste, dhe p\u00ebr rrjedhoj\u00eb nuk ka pasur shum\u00eb p\u00ebrpjekje t\u00eb dhunshme t\u00eb krijimit t\u00eb kombit. K\u00ebsisoj, formimi i kombeve n\u00eb Amerik\u00eb, n\u00eb Evrop\u00ebn Per\u00ebndimore dhe n\u00eb shoq\u00ebrit\u00eb paskoloniale, sipas modelit per\u00ebndimor, ka pasur efekte integruese dhe kohezive, duke qen\u00eb se koncepti i kombit qytetar ka bashkuar grupe t\u00eb ndryshme kulturore, etnike, fetare e gjuh\u00ebsore n\u00eb kombe, n\u00eb saje t\u00eb ndjenj\u00ebs s\u00eb tyre t\u00eb fatit dhe aspiratave t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebta politike p\u00ebr pavar\u00ebsi dhe antikolonializ\u00ebm.<\/span><\/p>\n

N\u00eb an\u00ebn tjet\u00ebr, krijimi i kombeve sipas modelit etnik dhe kulturor ka pasur nevoj\u00eb p\u00ebr nj\u00eb \u201cinxhinieri t\u00eb dhunshme shoq\u00ebrore\u201d p\u00ebr t\u00eb realizuar parimin nacionalist t\u00eb \u201cp\u00ebrputhjes s\u00eb nj\u00ebsis\u00eb komb\u00ebtare me at\u00eb politike\u201d, dometh\u00ebn\u00eb shk\u00ebmbime e d\u00ebbime t\u00eb popullatave, asimilime t\u00eb dhunshme, si dhe vrasje t\u00eb popullatave q\u00eb nuk p\u00ebrkisnin me kultur\u00ebn komb\u00ebtare t\u00eb sponsorizuar nga shteti. P\u00ebr pasoj\u00eb, modeli etnik ka nxitur e motivuar l\u00ebvizje secesioniste dhe irredentiste.<\/span><\/p>\n

Dallimi n\u00eb mes modelit <\/span>etnik<\/b> t\u00eb kombit ose komuniteteve kulturore, n\u00eb nj\u00ebr\u00ebn an\u00eb, dhe modelit <\/span>qytetar<\/b> ose shoq\u00ebrive t\u00eb nj\u00eb territori me aspirata t\u00eb p\u00ebrbashk\u00ebta, n\u00eb an\u00ebn tjet\u00ebr, ka implikime t\u00eb ndjeshme n\u00eb at\u00eb se si kuptohet pluralizmi dhe si rregullohen dallimet n\u00eb shtetin-komb, n\u00eb karakterin e shoq\u00ebris\u00eb civile dhe n\u00eb p\u00ebrkufizimin e qytetaris\u00eb n\u00eb k\u00ebto shtete.<\/span><\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Nacionalizmi si parim politik e sheh kombin jo thjesht si em\u00ebr p\u00ebr nj\u00eb grup t\u00eb caktuar popullate, por si nj\u00eb entitet politik sovran dhe beson se kufijt\u00eb komb\u00ebtar\u00eb do t\u00eb duhej t\u00eb p\u00ebrputheshin me kufijt\u00eb shtet\u00ebror\u00eb. K\u00ebshtu, parimi nacionalist synon krijimin e shtetit, duke e konstituuar kombin, qyshdo q\u00eb t\u00eb p\u00ebrcaktohet ai, n\u00eb nj\u00ebsi politiko-administrative, […]<\/p>","protected":false},"author":196,"featured_media":7393,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[9],"tags":[1104,1103,1099],"ppma_author":[700],"class_list":["post-7399","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-opinion","tag-kombi","tag-nacionalizmi","tag-vita-contemplativa"],"authors":[{"term_id":700,"user_id":196,"is_guest":0,"slug":"gezim-selaci","display_name":"G\u00ebzim Selaci","avatar_url":{"url":"https:\/\/sbunker.org\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/1-1-e1728652765257.jpg","url2x":"https:\/\/sbunker.org\/wp-content\/uploads\/2024\/10\/1-1-e1728652765257.jpg"},"user_url":"","last_name":"Selaci","first_name":"G\u00ebzim","description":"G\u00ebzimi Selaci \u00ebsht\u00eb ligj\u00ebrues n\u00eb Departamentin e Sociologjis\u00eb n\u00eb Universitetin e Prishtin\u00ebs. Ka studiuar Sociologji dhe Teori politike n\u00eb Prishtin\u00eb, Lond\u00ebr dhe Budapest. Specializimi i tij ka t\u00eb b\u00ebj\u00eb me legjitimimin e pushtetit dhe nd\u00ebrtimin e shtetit. Interesimi i tij p\u00ebrq\u00ebndrohet tek politika dhe pushteti n\u00eb shoq\u00ebri nga perspektiva nd\u00ebrdisiplinore dhe shtrihet tek t\u00eb kuptuarit e pranimit\/mospranimit t\u00eb autoritetit, dinamik\u00ebs s\u00eb identiteteve kolektive, si dhe aktivizmit politik."}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7399","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/196"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=7399"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7399\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7400,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/7399\/revisions\/7400"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/media\/7393"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=7399"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=7399"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=7399"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/ppma_author?post=7399"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}