Ballkani Per\u00ebndimor vazhdon t\u00eb p\u00ebrballet me nd\u00ebrhyrjet keqdash\u00ebse nga jasht\u00eb, t\u00eb cilat shfaqen gjithnj\u00eb e m\u00eb shum\u00eb p\u00ebrmes fushatave t\u00eb sofistikuara t\u00eb dezinformimit, t\u00eb krijuara p\u00ebr t\u00eb manipuluar opinionin publik dhe p\u00ebr t\u00eb minuar institucionet demokratike. P\u00ebrdorimi i \u00e7rregullimeve t\u00eb informacionit, p\u00ebrfshir\u00eb dezinformimin, keqinformimin dhe format e tjera nga akter\u00ebt keqdash\u00ebs, \u00ebsht\u00eb shnd\u00ebrruar n\u00eb mjet p\u00ebr t\u00eb nxitur p\u00ebr\u00e7arje dhe p\u00ebr t\u00eb polarizuar shoq\u00ebrin\u00eb.<\/p>\n
Prodhimi i dezinformatave nuk kufizohet vet\u00ebm n\u00eb akter\u00ebt lokal\u00eb e rajonal\u00eb. Fuqit\u00eb e jashtme, ve\u00e7an\u00ebrisht ato me prirje autoritare, e shohin Ballkanin si nj\u00eb fush\u00eb shahu gjeopolitike, ku dezinformimi ka kosto m\u00eb t\u00eb ul\u00ebt, por ndikim t\u00eb madh n\u00eb arritjen e q\u00ebllimeve strategjike.<\/p>\n
Ky rrezik \u00ebsht\u00eb ve\u00e7an\u00ebrisht i lart\u00eb n\u00eb Kosov\u00eb, p\u00ebr shkak t\u00eb konfliktit t\u00eb pazgjidhur me Serbin\u00eb. Kosova \u00ebsht\u00eb gjithashtu pjes\u00ebrisht e njohur nd\u00ebrkomb\u00ebtarisht dhe p\u00ebrdoret nga shtetet si Kina dhe Rusia p\u00ebr t\u2019i shtyr\u00eb p\u00ebrpara agjendat e tyre.<\/p>\n
P\u00ebr ta trajtuar k\u00ebt\u00eb dukuri negative, n\u00eb dhjetor 2021, Sbunker-i \u00ebsht\u00eb b\u00ebr\u00eb pjes\u00eb e rrjetit t\u00eb mediave dhe gazetar\u00ebve hulumtues nga gjasht\u00eb vendet e Ballkanit Per\u00ebndimor, n\u00eb kuad\u00ebr t\u00eb projektit \u201cWestern Balkans Anti-Disinformation Hub\u201d, i cili ka p\u00ebr q\u00ebllim verifikimin e fakteve dhe demaskimin e artikujve t\u00eb rrem\u00eb, n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb q\u00eb publiku t\u00eb informohet n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb sakt\u00eb.<\/p>\n
Nga monitorimi trevje\u00e7ar i Sbunker-it, mund t\u00eb konkludohet se burimet kryesore t\u00eb dezinformimit jan\u00eb portalet q\u00eb shp\u00ebrndajn\u00eb lajme t\u00eb rreme, p\u00ebrfshir\u00eb p\u00ebrkthimin e lajmeve t\u00eb huaja me p\u00ebrmbajtje dezinformuese. Disa portale online jan\u00eb t\u00eb lidhura me parti politike dhe grupe t\u00eb interesit, t\u00eb cilat p\u00ebrdoren sidomos n\u00eb koh\u00eb zgjedhjesh<\/a>.<\/p>\n Nj\u00eb hulumtim p\u00ebr mjedisin e informacionit n\u00eb Kosov\u00eb, i realizuar nga NDI<\/a>-ja, konstatoi se ekziston nj\u00eb treg i fuqish\u00ebm vendor p\u00ebr dezinformim. Intervistat me akter\u00ebt kryesor\u00eb nga partit\u00eb politike, shoq\u00ebria civile, media, industria e teknologjis\u00eb dhe qeveria, zbuluan<\/a> se akter\u00ebt politik\u00eb nga i gjith\u00eb spektri p\u00ebrdorin portalet e lajmeve si vende dezinformimi dhe rregullisht prodhojn\u00eb dezinformata, duke u p\u00ebrpjekur t\u00eb arrijn\u00eb p\u00ebrfitime afatshkurtra politike dhe t\u00eb l\u00ebkundin bindjet e elektoratit.<\/p>\n N\u00eb rrafshin nd\u00ebrkomb\u00ebtar, dezinformatat vijn\u00eb kryesisht nga Serbia, duke p\u00ebrfshir\u00eb mediat pro-qeveritare e zyrtar\u00ebt shtet\u00ebror\u00eb serb\u00eb. Ato transmetohen gjer\u00ebsisht n\u00eb mediat lokale n\u00eb veri t\u00eb vendit. Prezente jan\u00eb gjithashtu dezinformatat nga Rusia dhe Kina, t\u00eb cilat shp\u00ebrndahen p\u00ebrmes kanaleve pro-qeveritare, p\u00ebrfshir\u00eb agjencit\u00eb shtet\u00ebrore t\u00eb lajmeve, q\u00eb cak e kan\u00eb kryesisht komunitetin serb n\u00eb Kosov\u00eb.<\/p>\n Q\u00ebllimi i k\u00ebtij raporti \u00ebsht\u00eb t\u00eb v\u00ebr\u00eb n\u00eb pah se si \u00e7rregullimet e informacioneve p\u00ebrdoren p\u00ebr t\u00eb ndikuar negativisht n\u00eb diskursin publik n\u00eb Kosov\u00eb dhe rajon, duke u fokusuar n\u00eb nd\u00ebrveprimin mes medias, teknologjis\u00eb dhe zhvillimeve gjeopolitike. N\u00eb ve\u00e7anti, ky raport do t\u00eb fokusohet n\u00eb llojin e dezinformatave n\u00eb Kosov\u00eb, si dhe dezinformatat nga vendet e huaja.<\/p>\n Dezinformimi sintetik: Trend i ri dhe i sofistikuar teknologjik p\u00ebr p\u00ebrhapjen e rrenave t\u00eb thella (deepfake)<\/strong><\/p>\n P\u00ebrparimi i skajsh\u00ebm teknologjik n\u00eb fush\u00ebn e Inteligjenc\u00ebs Artificiale (IA) ka hapur nj\u00eb mund\u00ebsi t\u00eb art\u00eb p\u00ebr akter\u00ebt keqdash\u00ebs q\u00eb t\u00eb krijojn\u00eb \u201crrena t\u00eb thella\u201d (deepfake), duke rritur k\u00ebshtu aft\u00ebsin\u00eb e tyre p\u00ebr t\u00eb mashtruar dhe manipuluar diskursin publik. Implikimet p\u00ebr Kosov\u00ebn jan\u00eb t\u00eb shum\u00ebfishta, pasi k\u00ebto teknologji keqp\u00ebrdoren p\u00ebr t\u00eb shtremb\u00ebruar narrativat historike, p\u00ebr t\u00eb prodhuar situata t\u00eb paqena n\u00eb koh\u00eb tensionesh, t\u00eb cilat kan\u00eb potencial t\u00eb madh p\u00ebr nxitje dhune ose trazira.<\/p>\n Dezinformimi sintetik n\u00ebnkupton p\u00ebrmbajtjen q\u00eb prodhohet nga IA-ja p\u00ebr t\u00eb krijuar narrativa p\u00ebrmes pamjeve audio-vizuele q\u00eb duken realiste, por jan\u00eb t\u00ebr\u00ebsisht t\u00eb fabrikuara.<\/p>\n Si\u00e7 \u00ebsht\u00eb trajtuar n\u00eb artikullin<\/a> \u201cHalucinacionet e Inteligjenc\u00ebs Artificiale dhe Dezinformimi Sintetik\u201d, dezinformimi i drejtuar nga IA-ja paraqet sfid\u00eb p\u00ebr shkak t\u00eb aft\u00ebsis\u00eb q\u00eb t\u00eb imitoj\u00eb p\u00ebrmbajtjen autentike t\u00eb medias, duke e b\u00ebr\u00eb gjithnj\u00eb e m\u00eb t\u00eb v\u00ebshtir\u00eb p\u00ebr publikun t\u00eb dalloj\u00eb t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebn nga g\u00ebnjeshtra dhe nj\u00ebkoh\u00ebsisht duke rritur gjasat p\u00ebr manipulim m\u00eb t\u00eb madh.<\/p>\n Shembulli tipik i k\u00ebsaj \u00ebsht\u00eb nj\u00eb audio-incizim<\/a> i publikuar m\u00eb 2023, p\u00ebrmes t\u00eb cilit aludohej se n\u00eb nj\u00eb bised\u00eb mes kryeministrit t\u00eb Kosov\u00ebs, Albin Kurti, dhe ambasadorit t\u00eb SHBA-s\u00eb n\u00eb Kosov\u00eb, Jeffrey Hovenier, flitej p\u00ebr persekutimin e serb\u00ebve n\u00eb Kosov\u00eb. N\u00eb krye t\u00eb artikullit<\/a>, i cili kishte marr\u00eb mij\u00ebra shikime e shp\u00ebrndarje n\u00eb rrjetet sociale, shkruante se n\u00eb audio-incizim mund t\u00eb d\u00ebgjohej biseda n\u00eb t\u00eb cil\u00ebn ambasadori ankohet se serb\u00ebve n\u00eb veri po u shkelen t\u00eb drejtat e njeriut. Nd\u00ebrsa kryeministrit t\u00eb Kosov\u00ebs i jan\u00eb veshur p\u00ebrgjigje kinse i thot\u00eb ambasadorit se: \u201cNe do t\u00eb vazhdojm\u00eb t\u2019i arrestojm\u00eb serb\u00ebt n\u00eb veri t\u00eb Kosov\u00ebs dhe nuk na intereson n\u00ebse ata jan\u00eb fajtor\u00eb apo jo\u201d.<\/em><\/p>\n Por, artikulli ishte i rrem\u00eb dhe z\u00ebrat e dy protagonist\u00ebve ishin t\u00eb manipuluar p\u00ebrmes teknik\u00ebs s\u00eb IA-s\u00eb. Kjo audio manipuluese u publikua n\u00eb koh\u00ebn kur tensionet<\/a> n\u00eb veri ishin t\u00eb larta e q\u00eb u p\u00ebrshkall\u00ebzuan deri n\u00eb p\u00ebrplasje mes protestuesve t\u00eb dhunsh\u00ebm, n\u00eb nj\u00ebr\u00ebn an\u00eb, dhe KFOR-it e Policis\u00eb s\u00eb Kosov\u00ebs, n\u00eb an\u00ebn tjet\u00ebr.<\/p>\n P\u00ebrdorimi i dezinformatave p\u00ebr diskreditimin e figurave publike<\/strong><\/p>\n N\u00eb Kosov\u00eb, dezinformata t\u00eb shumta krijohen edhe me q\u00ebllim t\u00eb diskreditimit t\u00eb figurave publike. Kjo ndodh duke manipuluar me fakte dhe duke shtremb\u00ebruar t\u00eb v\u00ebrtet\u00ebn p\u00ebr t\u2019i dh\u00ebn\u00eb m\u00eb shum\u00eb kredibilitet lajmit.<\/p>\n Shembulli tipik i k\u00ebsaj \u00ebsht\u00eb platforma \u201cFrontliner\u201d, q\u00eb udh\u00ebhiqet nga Vudi Xhymshiti, nj\u00eb gazetar i vet\u00ebquajtur, i cili prodhon lajme sensacionale dhe t\u00eb rreme, me q\u00ebllim t\u00eb denigrimit t\u00eb reputacionit t\u00eb individ\u00ebve, organizatave dhe institucioneve q\u00eb kritikojn\u00eb pun\u00ebn e Qeveris\u00eb s\u00eb Kosov\u00ebs t\u00eb udh\u00ebhequr nga kryeministri Albin Kurti.<\/p>\n Xhymshiti pretendoi pa baz\u00eb se Escobari kishte lidhje t\u00eb fshehta financiare me Serbin\u00eb, duke p\u00ebrhapur informacione q\u00eb synonin t\u00eb komprometonin integritetin e nj\u00eb figure t\u00eb lart\u00eb diplomatike t\u00eb SHBA-s\u00eb. K\u00ebto akuza u hodh\u00ebn posht\u00eb nga Departamenti i Shtetit t\u00eb SHBA-s\u00eb.<\/p>\n K\u00ebto pretendime ishin t\u00eb motivuara me q\u00ebllimin p\u00ebr ta njollosur reputacionin e Escobarit dhe p\u00ebr t\u00eb minuar besueshm\u00ebrin\u00eb e tij n\u00eb procesin e dialogut mes Kosov\u00ebs dhe Serbis\u00eb.<\/p>\n N\u00eb nj\u00eb artikull tjet\u00ebr, Xhymshiti kishte dezinformuar se Escobari po shkarkohet<\/a> nga detyra p\u00ebr shkak t\u00eb lidhjeve<\/a> financiare t\u00eb familjes s\u00eb tij me institucione t\u00eb Serbis\u00eb.<\/p>\n Por, Escobari mohoi t\u00eb gjitha k\u00ebto akuza, duke i cil\u00ebsuar ato si g\u00ebnjeshtra.<\/p>\n Kjo b\u00ebhet edhe m\u00eb e rrezikshme kur ngrihen dyshime p\u00ebr p\u00ebrfshirje t\u00eb aparatit shtet\u00ebror n\u00eb sajimin e informacioneve t\u00eb rrejshme, sikurse ky p\u00ebr shkarkimin e Escobarit. Megjith\u00ebse Qeveria e Kosov\u00ebs e mohoi, z\u00ebvend\u00ebssekretari amerikan Escobar tha se dezinformata<\/a> p\u00ebr kinse shkarkimin e tij nga Departamenti Amerikan i Shtetit u publikua pasi ai kishte biseduar me qeverit\u00eb e rajonit, p\u00ebrfshir\u00eb at\u00eb t\u00eb Kosov\u00ebs, lidhur me tranzicionin e detyr\u00ebs s\u00eb tij t\u00eb re pas p\u00ebrfundimit t\u00eb mandatit.<\/p>\n Shp\u00ebrndarja e dezinformatave p\u00ebrmes teorive konspirative<\/strong><\/p>\n Nj\u00eb trend shqet\u00ebsues n\u00eb rritje koh\u00ebve t\u00eb fundit \u00ebsht\u00eb dh\u00ebnia e hap\u00ebsir\u00ebs televizive individ\u00ebve q\u00eb shp\u00ebrndajn\u00eb teori konspirative q\u00eb nuk mb\u00ebshteten n\u00eb asnj\u00eb fakt. Mes t\u00eb tjerash, ka pasur pretendime<\/a> q\u00eb kinse \u201cNATO-ja do ta pushtoj\u00eb Serbin\u00eb<\/em>\u201d apo se \u201cKampi Bondsteel do t\u00eb zhvendoset n\u00eb Nish<\/em>\u201d.<\/p>\n Konspiracioni<\/a> i krijuar p\u00ebrmes nj\u00eb videoje satirike q\u00eb qarkullon prej vitit 2022 n\u00eb Shtetet e Bashkuara t\u00eb Amerik\u00ebs, se kinse presidenti Joe Biden ka vdekur dhe se SHBA-ja po udh\u00ebhiqet nga v\u00ebllai tij, kishte mb\u00ebrritur edhe n\u00eb Kosov\u00eb. Pavar\u00ebsisht s\u00eb \u00ebsht\u00eb cil\u00ebsuar g\u00ebnjesht\u00ebr nga verifikuesit<\/a> e fakteve n\u00eb SHBA, mediat kosovare e risoll\u00ebn at\u00eb p\u00ebrmes konspiracionist\u00ebve<\/a> vendor\u00eb.<\/p>\n Gjat\u00eb pandemis\u00eb COVID-19, nj\u00eb nga teorit\u00eb<\/a> m\u00eb t\u00eb p\u00ebrhapura n\u00eb Kosov\u00eb ishte ajo q\u00eb pretendonte se vaksinat ishin nj\u00eb mjet p\u00ebr t\u00eb kontrolluar popullsin\u00eb globale dhe se ato p\u00ebrmbanin mikro\u00e7ipe t\u00eb fshehta p\u00ebr t\u00eb monitoruar njer\u00ebzit. Kjo teori qarkulloi n\u00eb shum\u00eb vende t\u00eb bot\u00ebs, p\u00ebrfshir\u00eb edhe Kosov\u00ebn, ku pati p\u00ebrhapje t\u00eb madhe p\u00ebrmes rrjeteve sociale.<\/p>\n Konspiracionist\u00ebt i p\u00ebrdorin rastet e fatkeq\u00ebsive natyrore, kur interesi i qytetar\u00ebve p\u00ebr t\u00eb konsumuar informacione \u00ebsht\u00eb i madh, duke hedhur k\u00ebshtu dyshime rreth shkaktar\u00ebve dhe motiveve. Pas t\u00ebrmetit t\u00eb 6 shkurtit 2023 n\u00eb Turqi, konspiracionisti nga Shqip\u00ebria, Alfred Cako, tha<\/a> se t\u00ebrmeti mund t\u00eb jet\u00eb shkaktuar nga i ashtuquajturi Program i K\u00ebrkimit Aktiv Auroral me Frekuenc\u00eb t\u00eb Lart\u00eb, i njohur si HAARP<\/a>. Pa iu referuar ndonj\u00eb burimi zyrtar apo t\u00eb dh\u00ebne shkencore, Cako pretendonte se t\u00ebrmeti \u00ebsht\u00eb shkaktuar<\/a> nga dora e njeriut, me q\u00ebllim t\u00eb hakmarrjes.<\/p>\n Teorit\u00eb konspirative jan\u00eb hipoteza ose besime q\u00eb sugjerojn\u00eb se situata apo zhvillime t\u00eb caktuara jan\u00eb rezultat i komplotit t\u00eb nj\u00eb grupi t\u00eb fuqish\u00ebm dhe t\u00eb fsheht\u00eb. Teorit\u00eb e tilla zakonisht nuk bazohen n\u00eb fakte t\u00eb verifikuara, por n\u00eb spekulime e dezinformata q\u00eb mund t\u00eb jen\u00eb t\u00eb d\u00ebmshme, dhe kan\u00eb p\u00ebr q\u00ebllim p\u00ebrhapjen e frik\u00ebs dhe krijimin e mosbesimit.<\/p>\n Ndikimet e jashtme: Lufta hibride ruse <\/strong><\/p>\n Kosova nuk \u00ebsht\u00eb imune as ndaj luft\u00ebs hibride t\u00eb Rusis\u00eb, e cila u intensifikua pasi ajo nisi sulmin n\u00eb shkall\u00eb t\u00eb gjer\u00eb mbi Ukrain\u00ebn. Paralelisht pushtimit t\u00eb Ukrain\u00ebs, Rusia u angazhua agresivisht n\u00eb shp\u00ebrndarjen e informacioneve t\u00eb rrejshme p\u00ebr Kosov\u00ebn dhe rajonin e Ballkanit.<\/p>\n Propaganda ruse kryesisht e ka target komunitetin serb n\u00eb Kosov\u00eb, me q\u00ebllim t\u00eb thellimit t\u00eb polarizimit etnik. Kjo p\u00ebrfshin p\u00ebrhapjen e narrativave t\u00eb rreme lidhur me trajtimin e serb\u00ebve n\u00eb Kosov\u00eb dhe paraqitjen e shumic\u00ebs shqiptare si armiq\u00ebsore ndaj tyre.<\/p>\n Fushatat dezinformuese ruse kan\u00eb n\u00eb sh\u00ebnjest\u00ebr aspekte t\u00eb ndryshme, p\u00ebrfshir\u00eb ngjarjet historike, politike dhe ndasit\u00eb etnike.<\/p>\n N\u00eb kuad\u00ebr t\u00eb k\u00ebtyre tentativave<\/a>, zyrtar\u00ebt rus\u00eb, n\u00eb nj\u00eb rast, e kishin krahasuar masakr\u00ebn e Buchas n\u00eb Ukrain\u00eb me masakr\u00ebn e Re\u00e7akut n\u00eb Kosov\u00eb, me pretendimin se t\u00eb dyja ishin trillime. Shefi i diplomacis\u00eb ruse, Sergey Lavrov, ngriti pretendime se trupat e masakruar nuk ishin civil\u00eb, por kishin nd\u00ebrruar rrobat p\u00ebr t\u2019u dukur si civil\u00eb.<\/p>\n P\u00ebrve\u00e7 justifikimit t\u00eb pushtimit t\u00eb Ukrain\u00ebs p\u00ebrmes analogjis\u00eb s\u00eb t\u00ebrhequr me rastin e Kosov\u00ebs, zyrtar\u00ebt rus\u00eb \u2013 prej Putinit e deri te ministri i Jasht\u00ebm Lavrov \u2013 dezinformuan<\/a> se mercenar\u00eb nga Kosova po luftojn\u00eb n\u00eb Ukrain\u00eb, edhe pse ky pretendim asnj\u00ebher\u00eb nuk u d\u00ebshmua me fakte.<\/p>\n Ekzistojn\u00eb shembuj t\u00eb ndrysh\u00ebm q\u00eb d\u00ebshmojn\u00eb ngjashm\u00ebrit\u00eb mes narracioneve dhe dezinformatave n\u00eb Ukrain\u00eb dhe Ballkan, q\u00eb jan\u00eb identifikuar nga kontrolluesit e fakteve. N\u00eb Kiev, nj\u00eb nd\u00ebr ekipet kryesore<\/a> t\u00eb verifikuesve t\u00eb fakteve \u00ebsht\u00eb \u201cVoxCheck\u201d, q\u00eb ka monitoruar 93 media t\u00eb njohura n\u00eb gjasht\u00eb vende t\u00eb Europ\u00ebs: Gjermani, Itali, \u00c7eki, Sllovaki, Poloni e Ukrain\u00eb. Sipas tyre, shumica e lajmeve nd\u00ebrlidhen me pretendimet p\u00ebr mercenar\u00ebt e huaj n\u00eb luft\u00ebn e Ukrain\u00ebs.<\/p>\n Por, lista e shteteve t\u00eb prekura nga kjo narrativ\u00eb \u00ebsht\u00eb m\u00eb e gjat\u00eb. Kjo narrativ\u00eb, burimin e ka n\u00eb Ministrin\u00eb e Jashtme t\u00eb Rusis\u00eb, e cila, krahas shteteve t\u00eb tjera n\u00eb list\u00eb, kishte p\u00ebrfshir\u00eb edhe Kosov\u00ebn e Shqip\u00ebrin\u00eb. Edhe pse qasja n\u00eb mediat ruse p\u00ebr publikun kosovar \u00ebsht\u00eb e ndaluar, kjo list\u00eb kishte nxitur reagime zyrtare nga Kosova. Zyrtar\u00eb t\u00eb Qeveris\u00eb pat\u00ebn deklaruar<\/a> se asnj\u00eb shtetas kosovar nuk \u00ebsht\u00eb duke luftuar n\u00eb Ukrain\u00eb dhe se k\u00ebto jan\u00eb pretendime t\u00eb Rusis\u00eb p\u00ebr t\u00eb arsyetuar luft\u00ebn n\u00eb Ukrain\u00eb.<\/p>\n K\u00ebto dezinformata u p\u00ebrhap\u00ebn gjer\u00ebsisht n\u00eb mediat q\u00eb kontrollohen prej Serbis\u00eb e Rusis\u00eb, t\u00eb cilat kan\u00eb shtrirje t\u00eb papenguar edhe n\u00eb Kosov\u00eb<\/a>. Institucionet e Kosov\u00ebs nd\u00ebrmor\u00ebn veprime n\u00eb fush\u00ebn e siguris\u00eb dhe vendos\u00ebn sanksione ndaj Rusis\u00eb, p\u00ebrfshir\u00eb sfer\u00ebn e informimit, me bllokimin e disa kanaleve ruse.<\/p>\n Ndikimet e jashtme: Dezinformatat nga Serbia <\/strong><\/p>\n N\u00eb linj\u00eb me narracionin rus p\u00ebr mercenar\u00ebt, zyrtar\u00ebt serb\u00eb shkuan edhe m\u00eb larg, duke pretenduar<\/a> se gjoja n\u00eb Kosov\u00eb pask\u00ebshin q\u00ebndruar grupe \u00e7e\u00e7en\u00ebsh dhe \u00e7erkez\u00ebsh, me q\u00ebllim vrasjen e serb\u00ebve t\u00eb armatosur n\u00eb veri t\u00eb vendit. Pretendimi ishte ngritur nga presidenti i Serbis\u00eb, Aleksandar Vu\u00e7iq, dhe kishte z\u00ebn\u00eb vend gjer\u00ebsisht n\u00eb ballinat e mediave serbe, t\u00eb cilat u shp\u00ebrndan\u00eb edhe n\u00eb zonat e populluara me shumic\u00eb serbe.<\/p>\n Narrativ\u00eb tjet\u00ebr konstante \u00ebsht\u00eb pretendimi se Qeveria e Kosov\u00ebs ka synim spastrimin etnik<\/a> t\u00eb serb\u00ebve nga Kosova. Shkas u mor prej vendimeve t\u00eb Qeveris\u00eb s\u00eb Kosov\u00ebs, sikurse ai p\u00ebr reciprocitetin<\/a> n\u00eb targa dhe let\u00ebrnjoftime, por edhe aksionet e shpeshtuara t\u00eb autoriteteve t\u00eb Kosov\u00ebs p\u00ebr mbylljen e institucioneve ilegale n\u00eb veriun e banuar kryesisht me serb\u00eb, si dhe arrestimin e t\u00eb dyshuarve p\u00ebr p\u00ebrfshirje n\u00eb krim.<\/p>\n Serbia, p\u00ebrmes mediave pro-qeveritare, p\u00ebr jav\u00eb t\u00eb t\u00ebra dezinformoi se si serb\u00ebve do t\u2019u konfiskohen<\/a> dokumentet personale n\u00eb kufi, veprim ky q\u00eb do t\u2019i paraprinte, sipas tyre, d\u00ebbimit p\u00ebrfundimtar nga Kosova.<\/p>\n Megjithat\u00eb, sipas vendimit<\/a> t\u00eb Qeveris\u00eb s\u00eb Kosov\u00ebs, nuk b\u00ebhej fjal\u00eb p\u00ebr d\u00ebbim, por p\u00ebr vendosjen e let\u00ebrngjit\u00ebsve n\u00eb targat serbe, praktik\u00eb kjo t\u00eb cil\u00ebn Serbia e ka aplikuar me shtetasit e Kosov\u00ebs p\u00ebr m\u00eb shum\u00eb se nj\u00eb dekad\u00eb.<\/p>\n Diskursi dhe narracionet q\u00eb Vu\u00e7iqi dhe mediat e kontrolluara prej tij kan\u00eb nd\u00ebrtuar nd\u00ebr vite n\u00eb raport me Kosov\u00ebn, u p\u00ebrs\u00ebrit\u00ebn edhe pas sulmit terrorist<\/a> t\u00eb 24 shtatorit n\u00eb Banjsk\u00eb t\u00eb Zve\u00e7anit, ku mbeti i vrar\u00eb nj\u00eb rreshter i Policis\u00eb s\u00eb Kosov\u00ebs. Vu\u00e7iqi tentoi ta arsyetonte sulmin, duke th\u00ebn\u00eb se: \u201c\u00e7do dit\u00eb ua kan\u00eb t\u00ebrhequr v\u00ebrejtjen Brukselit dhe Uashingtonit se sulmi ishte pasoj\u00eb e pak\u00ebnaq\u00ebsis\u00eb s\u00eb serb\u00ebve lokal\u00eb me vendimet e Qeveris\u00eb s\u00eb Kosov\u00ebs\u201d. <\/em><\/p>\n N\u00eb gjith\u00eb k\u00ebt\u00eb situat\u00eb, nuk kan\u00eb munguar as dezinformatat, kryesisht n\u00eb media online dhe rrjete sociale, p\u00ebrmes s\u00eb cilave u tentua t\u00eb manipulohej opinioni publik n\u00eb Kosov\u00eb e Serbi.<\/p>\n Shum\u00eb dezinformata qarkulluan p\u00ebr numrin e pjes\u00ebtar\u00ebve t\u00eb vrar\u00eb nga grupi terrorist. Portale t\u00eb shumta n\u00eb gjuh\u00ebn shqipe publikuan shifra t\u00eb paverifikuara se kinse jan\u00eb vrar\u00eb deri n\u00eb 15 pjes\u00ebtar\u00eb t\u00eb grupit terrorist. Mir\u00ebpo, k\u00ebto lajme u demantuan<\/a> nga autoritetet shtet\u00ebrore, t\u00eb cilat n\u00eb fund t\u00eb aksionit konfirmuan tre t\u00eb vrar\u00eb nga grupi terrorist. Manipulime t\u00eb tjera u b\u00ebn\u00eb edhe p\u00ebrmes fotografive<\/a> t\u00eb publikuara nga zona t\u00eb tjera t\u00eb konfliktit, ku pretendohej se ishin sulmuesit e vrar\u00eb n\u00eb veri t\u00eb Kosov\u00ebs.<\/p>\n Pas publikimit t\u00eb videos<\/a> n\u00eb dit\u00ebn e sulmit, ku shihej kryeorganizatori i sulmit, Milan Radoj\u00e7iq, af\u00ebr Manastirit t\u00eb Banjsk\u00ebs, ministri i Jasht\u00ebm i Serbis\u00eb, Ivica Da\u00e7iq<\/a>, tha se videoja nuk \u00ebsht\u00eb nga dita e sulmit. Pasi u konfirmua v\u00ebrtet\u00ebsia e videos, ai e pranoi se ka gabuar me deklarata, duke u arsyetuar se dikush ia ka d\u00ebrguar dhe se t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn nuk e ka verifikuar.<\/p>\n Ndikimet e jashtme: Propaganda kineze <\/strong><\/p>\n Akter tjet\u00ebr keqdash\u00ebs \u00ebsht\u00eb edhe Kina. Kina p\u00ebrdor kanale mediatike dhe platforma t\u00eb rrjeteve sociale p\u00ebr t\u00eb p\u00ebrhapur informacione t\u00eb rreme me q\u00ebllimin q\u00eb t\u00eb d\u00ebmtoj\u00eb imazhin e Kosov\u00ebs dhe t\u00eb forcoj\u00eb narrativat pro-kineze. Kjo p\u00ebrfshin edhe pretendime t\u00eb rreme rreth aktiviteteve t\u00eb organizatave mediale t\u00eb pavarura si Sbunker-i, q\u00eb funksionon p\u00ebrmes granteve nga Per\u00ebndimi.<\/p>\n S\u00eb fundi, target ishte National Endowment for Democracy (NED), i cili u akuzua pa baz\u00eb nga autoritetet kineze p\u00ebr \u201crr\u00ebzim t\u00eb pushteteve dhe nxitje t\u00eb p\u00ebr\u00e7arjeve n\u00eb vende t\u00eb ndryshme t\u00eb bot\u00ebs\u201d, p\u00ebrfshir\u00eb Kosov\u00ebn.<\/p>\n Raporti<\/a> i publikuar m\u00eb 9 gusht nga Ministria e Pun\u00ebve t\u00eb Jashtme e Republik\u00ebs Popullore t\u00eb Kin\u00ebs, me titull \u201cNational Endowment for Democracy: Kush \u00ebsht\u00eb dhe \u00e7far\u00eb b\u00ebn<\/em>\u201d, ngre pretendime t\u00eb paqena se NED-i ka financuar prej koh\u00ebsh OJQ-t\u00eb n\u00eb Kosov\u00eb, ku specifikisht e p\u00ebrmend Sbunker-in, p\u00ebr t\u00eb nxitur tensione nd\u00ebrmjet qeveris\u00eb serbe dhe asaj kosovare, duke iu referuar k\u00ebsaj t\u00eb fundit si \u201cinstitucione t\u00eb p\u00ebrkohshme vet\u00ebqeveris\u00ebse n\u00eb Kosov\u00eb\u201d.<\/em><\/p>\n Qeveria kineze pretendon se NED-i vepron me direktiva t\u00eb qeveris\u00eb amerikane, p\u00ebr t\u00eb nd\u00ebrhyr\u00eb n\u00eb pun\u00ebt e brendshme t\u00eb vendeve t\u00eb tjera, n\u00ebn mask\u00ebn e promovimit t\u00eb demokracis\u00eb. Kjo narrativ\u00eb, jo vet\u00ebm q\u00eb \u00ebsht\u00eb e rreme, por edhe vler\u00ebsim i gabuar i pun\u00ebs s\u00eb NED-it dhe rolit t\u00eb tij n\u00eb rajonin e Ballkanit Per\u00ebndimor, q\u00eb ka nj\u00eb histori t\u00eb gjat\u00eb t\u00eb mb\u00ebshtetjes s\u00eb institucioneve demokratike dhe organizatave t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb civile.<\/p>\n N\u00eb munges\u00eb t\u00eb njohjes formale, marr\u00ebdh\u00ebniet mes Kin\u00ebs e Kosov\u00ebs mbeten t\u00eb ftohta. Por, pavar\u00ebsisht kontestimit q\u00eb Kina ia b\u00ebn shtetit t\u00eb Kosov\u00ebs, nuk mungon nd\u00ebrveprimi. Shteti m\u00eb i madh aziatik ka tentuar q\u00eb ndikimin<\/a> ta shtrij\u00eb edhe p\u00ebrmes partnerit kryesor n\u00eb Ballkanin Per\u00ebndimor, Serbis\u00eb. Edhe pse jo n\u00eb mas\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00eb sa me shtetin serb dhe vendet e tjera t\u00eb rajonit, ku bashk\u00ebpunimi shtrihet n\u00eb sektor\u00ebt e ekonomis\u00eb, teknologjis\u00eb dhe kultur\u00ebs, shteti komunist \u00ebsht\u00eb i pranish\u00ebm n\u00eb Kosov\u00eb kryesisht n\u00ebp\u00ebrmjet pajisjeve teknologjike.<\/p>\n Kompanit\u00eb kineze n\u00eb fush\u00ebn e teknologjis\u00eb kan\u00eb pasur rritje<\/a> t\u00eb shpejt\u00eb n\u00eb vitet e fundit, fal\u00eb \u00e7mimeve t\u00eb lira, por t\u00eb afta p\u00ebr v\u00ebzhgim, ruajtje dhe p\u00ebrpunim t\u00eb t\u00eb dh\u00ebnave. Ky shp\u00ebrthim teknologjik ka ngritur shqet\u00ebsime<\/a> p\u00ebr sigurin\u00eb e qytetar\u00ebve p\u00ebr shkak t\u00eb rrezikut q\u00eb t\u00eb dh\u00ebnat e tyre<\/a> t\u00eb bien n\u00eb duart e pal\u00ebve q\u00eb kan\u00eb q\u00ebllime destruktive<\/a>.<\/p>\n Si t\u00eb vazhdohet beteja kund\u00ebr dezinformimit?<\/strong><\/p>\n N\u00eb koh\u00ebn kur dezinformimi dhe manipulimi i s\u00eb v\u00ebrtet\u00ebs jan\u00eb b\u00ebr\u00eb mjete t\u00eb zakonshme p\u00ebr akter\u00ebt dashak\u00ebqij, \u00ebsht\u00eb jetike q\u00eb shteti dhe institucionet publike t\u00eb nd\u00ebrmarrin hapa p\u00ebr t\u00eb mbrojtur integritetin e informacionit dhe p\u00ebr t\u00eb pajisur publikun me edukat\u00ebn e duhur mediale, ashtu q\u00eb t\u2019u rezistoj\u00eb manipulimeve t\u00eb huaja.<\/p>\n Beteja kund\u00ebr dezinformimit k\u00ebrkon nj\u00eb qasje t\u00eb integruar, ku secili sektor i shoq\u00ebris\u00eb luan nj\u00eb rol t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsish\u00ebm n\u00eb nd\u00ebrtimin e sistemit mbrojt\u00ebs karshi ndikimeve keqdash\u00ebse. Kosova nuk ka ndonj\u00eb legjislacion<\/a> ose rregullore specifike q\u00eb trajton dezinformimin, p\u00ebrtej ligjeve<\/a> standarde t\u00eb shpifjes.<\/p>\n Nj\u00eb nga m\u00ebnyrat m\u00eb efektive p\u00ebr t\u00eb luftuar dezinformimin \u00ebsht\u00eb p\u00ebrmes edukimit medial. Duke pajisur qytetar\u00ebt me njohurit\u00eb e nevojshme p\u00ebr t\u00eb vler\u00ebsuar n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb kritike burimet prej nga marrin informacionet, mund t\u00eb krijohet nj\u00eb mbrojtje e p\u00ebrshtatshme ndaj ndikimeve keqdash\u00ebse.<\/p>\n N\u00eb rastin e Kosov\u00ebs, \u00ebsht\u00eb e domosdoshme q\u00eb edukimi medial t\u00eb p\u00ebrfshihet n\u00eb programet shkollore q\u00eb nga moshat e hershme. N\u00eb k\u00ebt\u00eb m\u00ebnyr\u00eb do t\u00eb mund\u00ebsohej krijimi i nj\u00eb brezi t\u00eb ri qytetar\u00ebsh q\u00eb e njeh ekosistemin e nd\u00ebrlikuar informativ.<\/p>\n Mediat dhe organizatat e shoq\u00ebris\u00eb civile mund t\u00eb sh\u00ebrbejn\u00eb si roje t\u00eb pavarura, duke demaskuar propagandat dhe duke u siguruar q\u00eb publiku t\u00eb ket\u00eb qasje n\u00eb informacione t\u00eb sakta dhe t\u00eb besueshme.<\/p>\n N\u00eb k\u00ebt\u00eb kontekst, rrjet\u00ebzimi rajonal dhe nd\u00ebrkomb\u00ebtar jan\u00eb t\u00eb domosdosh\u00ebm. Vet\u00ebm p\u00ebrmes ndarjes s\u00eb burimeve, strategjive dhe praktikave m\u00eb t\u00eb mira, mund t\u00eb adresohen suksessh\u00ebm k\u00ebrc\u00ebnimet e p\u00ebrbashk\u00ebta q\u00eb rrezikojn\u00eb jo vet\u00ebm Kosov\u00ebn, por edhe rajonin.<\/p>\n