Termi \u201cSinjalizues\u201d apo \u201cBilbilfryr\u00ebs\u201d (Whistleblower) u referohet individ\u00ebve q\u00eb punojn\u00eb n\u00eb institucionet publike apo private, t\u00eb cil\u00ebt raportojn\u00eb padrejt\u00ebsit\u00eb si: shkeljet e ligjit, keqp\u00ebrdorimin e detyr\u00ebs dhe korrupsionin.<\/p>\n
K\u00ebta persona p\u00ebrb\u00ebjn\u00eb nj\u00eb shtyll\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme p\u00ebr interesin publik.<\/p>\n
Megjithat\u00eb, sinjalizimi i keqp\u00ebrdorimeve ndodh\u00eb rrall\u00ebher\u00eb, sepse pun\u00ebtor\u00ebt frik\u00ebsohen se identifikimi i sinjalizuesve nga partia, klani apo grupi, mund t\u00eb rezultoj\u00eb me degradim n\u00eb pozit\u00eb apo edhe me largim nga puna.<\/p>\n
Ta sakrifikosh mir\u00ebqenien personale p\u00ebr t\u00eb mir\u00ebn e p\u00ebrgjithshme duhet guxim dhe mbi t\u00eb gjitha dashuri p\u00ebr vendin dhe shoq\u00ebrin\u00eb. Andaj, me plot kuptimin e fjal\u00ebs, personat e till\u00eb jan\u00eb heronj t\u00eb shtetit.<\/p>\n
Me gjith\u00eb rregullimin ligjor p\u00ebr mbrojtjen e sinjalizuesve, zbatimi i ligjit n\u00eb fuqi mbetet ende shum\u00eb larg, duke i rrezikuar direkt personat q\u00eb tentojn\u00eb t\u00eb mbrojn\u00eb integritetin e institucioneve publike dhe private, p\u00ebr t\u00eb mir\u00ebn e p\u00ebrgjithshme.<\/p>\n
Mbrojtja ligjore e sinjalizuesve<\/strong><\/p>\n Kosova, deri n\u00eb vitin 2009, nuk ka pasur ligj q\u00eb merret me mbrojtjen e personave q\u00eb raportojn\u00eb\/denoncojn\u00eb shkeljet q\u00eb ndodhin n\u00ebp\u00ebr institucione publike dhe private. Nd\u00ebrsa, nga 2009 deri m\u00eb 2019, ka qen\u00eb n\u00eb fuqi\u00a0Ligji nr. 04\/L-043 p\u00ebr mbrojtjen e informator\u00ebve<\/a>, i cili ishte i varf\u00ebr p\u00ebr nga p\u00ebrmbajtja dhe i mang\u00ebt p\u00ebr nga mbrojtja reale p\u00ebr denoncuesit.<\/p>\n M\u00eb 2 janar 2019, hyri n\u00eb fuqi\u00a0Ligji 06\/L-085 p\u00ebr Mbrojtjen e Sinjalizuesve<\/a>, i cili avancon mbrojtjen e sinjalizuesve dhe detyron institucionet publike e private lidhur me \u00e7\u00ebshtjen e sinjalizimit.<\/p>\n Ky ligj e p\u00ebrkufizon sinjalizimin si \u201craportim apo shpalosje e informacioneve p\u00ebr nj\u00eb k\u00ebrc\u00ebnim apo cenim t\u00eb interesit publik n\u00eb kontekstin e marr\u00ebdh\u00ebnies s\u00eb vet t\u00eb pun\u00ebs n\u00eb sektorin publik apo privat.<\/em>\u201d<\/p>\n T\u00eb gjitha institucionet publike q\u00eb kan\u00eb mbi 15 pun\u00ebtor\u00eb dhe ato private q\u00eb kan\u00eb mbi 50 pun\u00ebtor\u00eb, jan\u00eb t\u00eb detyruar q\u00eb t\u00eb caktojn\u00eb zyrtarin p\u00ebr sinjalizim.<\/p>\n Nj\u00eb nga \u00e7\u00ebshtjet m\u00eb t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsishme t\u00eb mbrojtjes s\u00eb sinjalizuesve \u00ebsht\u00eb konfidencialiteti, andaj zyrtari i ngarkuar si p\u00ebrgjegj\u00ebs p\u00ebr sinjalizim brenda institucionit publik apo privat \u00ebsht\u00eb i detyruar q\u00eb t\u00eb dh\u00ebnat dhe gjith\u00e7ka tjet\u00ebr lidhur me sinjalizuesin t\u2019i mbaj\u00eb konfidenciale.<\/p>\n Mbrojtja e sinjalizuesve n\u00eb praktik\u00eb<\/strong><\/p>\n N\u00eb dukje t\u00eb par\u00eb, duke marr\u00eb p\u00ebr baz\u00eb infrastruktur\u00ebn ligjore dhe n\u00ebnligjore, Kosova mbron sinjalizuesit, por n\u00eb praktik\u00eb gjendja q\u00ebndron ndryshe.<\/p>\n P\u00ebrderisa n\u00eb ShBA, p\u00ebrve\u00e7 mbrojtjes q\u00eb sinjalizuesit marrin, ata\u00a0shp\u00ebrblehen me para t\u00eb majme<\/a>\u00a0p\u00ebr raportimet e tyre n\u00eb interes t\u00eb publikut, n\u00eb Kosov\u00eb rreziku p\u00ebr hakmarrje \u00ebsht\u00eb shum\u00eb i madh, sepse zakonisht konfidencialiteti nuk ruhet dhe t\u00eb dh\u00ebnat zbulohen.<\/p>\n Rrjedhimisht, n\u00eb vend se t\u00eb mbrohen dhe t\u00eb shp\u00ebrblehen, sinjalizuesit n\u00eb Kosov\u00eb jan\u00eb cak i hakmarrjes dhe k\u00ebrc\u00ebnimit.<\/p>\n Nd\u00ebr betejat ligjore q\u00eb jan\u00eb duke u zhvilluar kund\u00ebr sinjalizuesve jan\u00eb:\u00a0RTK kund\u00ebr Fadil Hoxh\u00ebs<\/a>\u00a0dhe\u00a0Fondi p\u00ebr Sigurime Sh\u00ebndet\u00ebsore kund\u00ebr Alban Pozhegut.<\/a><\/p>\n N\u00eb rastin e par\u00eb, sinjalizuesi \u00ebsht\u00eb degraduar n\u00eb pes\u00eb shkall\u00eb m\u00eb posht\u00eb, n\u00eb nj\u00eb pozit\u00eb q\u00eb nuk p\u00ebrshtatet me specializimin e tij. Nd\u00ebrsa, n\u00eb rastin e dyt\u00eb, sinjalizuesi \u00ebsht\u00eb larguar nga puna.<\/p>\n N\u00eb t\u00eb dyja rastet, sinjalizuesit q\u00eb kan\u00eb raportuar keqp\u00ebrdorime dhe abuzime n\u00eb institucionet ku punojn\u00eb kan\u00eb qen\u00eb cak i hakmarrjes nga drejtuesit e k\u00ebtyre institucioneve.<\/p>\n Legjislacioni penal n\u00eb Kosov\u00eb sanksionon vepr\u00ebn penale t\u00eb hakmarrjes, duke mbuluar edhe pjes\u00ebn e sinjalizimit, bazuar n\u00eb\u00a0Nenin 388 t\u00eb Kodit Penal<\/a>\u00a0t\u00eb Republik\u00ebs s\u00eb Kosov\u00ebs, por organi i ndjekjes (Prokuroria) \u00ebsht\u00eb n\u00eb gjum\u00eb sa i p\u00ebrket luftimit t\u00eb k\u00ebsaj dukurie kriminale.<\/p>\n Mang\u00ebsit\u00eb ligjore dhe problemet praktike<\/strong><\/p>\n Legjislacioni aktual nuk p\u00ebrmban asnj\u00eb kriter lidhur me p\u00ebrzgjedhjen e zyrtar\u00ebve t\u00eb sinjalizimit. Pra, \u00e7do pun\u00ebtor brenda institucionit, pavar\u00ebsisht kredencialeve personale, mund t\u00eb caktohet p\u00ebrgjegj\u00ebs p\u00ebr sinjalizim.<\/p>\n Kjo kompetenc\u00eb e hapur, pa kufizime p\u00ebr udh\u00ebheq\u00ebsit e institucioneve, ka krijuar mund\u00ebsin\u00eb q\u00eb n\u00eb pozita t\u00eb tilla t\u00eb vendosen njer\u00ebz \u201ct\u00eb besuesh\u00ebm\u201d t\u00eb tyre, pa integritet dhe t\u00eb paaft\u00eb p\u00ebr ta kryer k\u00ebt\u00eb detyr\u00eb ashtu si\u00e7 e k\u00ebrkon ligji.<\/p>\n