{"id":912,"date":"2023-02-02T13:36:18","date_gmt":"2023-02-02T13:36:18","guid":{"rendered":"https:\/\/sbunker.org\/?p=912"},"modified":"2023-12-05T15:26:27","modified_gmt":"2023-12-05T14:26:27","slug":"perdorimi-i-chatgpt-per-krijimin-e-veprave-autoriale-dhe-implikimet-etike","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/opinion\/perdorimi-i-chatgpt-per-krijimin-e-veprave-autoriale-dhe-implikimet-etike\/","title":{"rendered":"P\u00ebrdorimi i ChatGPT p\u00ebr krijimin e veprave autoriale dhe implikimet etike"},"content":{"rendered":"

ChatGPT (Generative Pre-Training Transformer) paraqet nj\u00eb\u00a0chatbot gjuh\u00ebsor<\/a>\u00a0t\u00eb zhvilluar nga OpenAI, me aft\u00ebsin\u00eb p\u00ebr t\u00eb bashk\u00ebvepruar n\u00eb form\u00eb dialogu dhe p\u00ebr t\u00eb dh\u00ebn\u00eb p\u00ebrgjigje q\u00eb mund t\u00eb duken \u00e7udit\u00ebrisht njer\u00ebzore.<\/p>\n

P\u00ebr dallim nga asistent\u00ebt virtual\u00eb, si Alexa (Amazon), Siri (Apple) apo Google Assistant, t\u00eb cil\u00ebt komunikojn\u00eb me njer\u00ebzit duke zbatuar komanda, ChatGPT \u00ebsht\u00eb n\u00eb gjendje t\u00eb jap\u00eb p\u00ebrgjigje m\u00eb t\u00eb detajuara dhe komplekse, p\u00ebr shembull t\u00eb shkruaj\u00eb nj\u00eb ese.<\/p>\n

ChatGPT po p\u00ebrdoret nga njer\u00ebz t\u00eb shumt\u00eb p\u00ebr t\u00eb m\u00ebsuar m\u00eb shum\u00eb rreth temave t\u00eb caktuara, p\u00ebr t\u00eb shkruar fjalime, ese, kontrata, apo p\u00ebr t\u00eb krijuar vepra si\u00e7 jan\u00eb pikturat, mes t\u00eb tjerash.<\/p>\n

N\u00eb k\u00ebt\u00eb drejtim, p\u00ebrdorimi i ChatGPT p\u00ebr t\u00eb krijuar p\u00ebrmbajtje ngre pyetje rreth implikimeve ligjore dhe etike p\u00ebr p\u00ebrdoruesit, si\u00e7 jan\u00eb, ta z\u00ebm\u00eb, t\u00eb drejtat e autorit.<\/p>\n

T\u00eb drejtat e autorit<\/strong><\/p>\n

N\u00ebse nj\u00eb program softuerik \u00ebsht\u00eb n\u00eb gjendje t\u00eb shkruaj\u00eb ese apo t\u00eb krijoj\u00eb piktura, nj\u00eb nga pyetjet kryesore q\u00eb ngrihet \u00ebsht\u00eb se kush \u00ebsht\u00eb autori dhe kujt i takojn\u00eb t\u00eb drejtat p\u00ebr vepr\u00ebn e krijuar.<\/p>\n

Sipas p\u00ebrkufizimit t\u00eb Organizat\u00ebs Bot\u00ebrore t\u00eb Pron\u00ebsis\u00eb Intelektuale (WIPO<\/a>), e\u00a0drejta e autorit<\/a>\u00a0p\u00ebrdoret si term p\u00ebr t\u2019i p\u00ebrshkruar t\u00eb drejtat q\u00eb krijuesit kan\u00eb p\u00ebrkitazi me veprat e tyre letrare dhe artistike (p.sh., libra, muzik\u00eb, piktura, skulptura, filma, programe kompjuterike (softuer), etj.). K\u00ebto t\u00eb drejta jan\u00eb, mes t\u00eb tjerash, e drejta p\u00ebr ta shfryt\u00ebzuar, riprodhuar dhe shp\u00ebrndar\u00eb vepr\u00ebn letrare apo artistike.<\/p>\n

Momentalisht, instrumentet nd\u00ebrkomb\u00ebtare dhe ligjet vendore e njohin si autor vet\u00ebm personin fizik (njeriun). Megjith\u00ebse t\u00eb drejtat ekonomike mbi veprat e mbrojtura nga t\u00eb drejtat e autorit mund t\u00eb transferohen edhe te personat juridik\u00eb, autor i vepr\u00ebs konsiderohet gjithmon\u00eb vet\u00ebm personi fizik.<\/p>\n

Te p\u00ebrmbajtjet e gjeneruara nga ChatGPT, \u00e7\u00ebshtja e autor\u00ebsis\u00eb b\u00ebhet e komplikuar p\u00ebr dy arsye. E para, sepse produkti mb\u00ebshtetet n\u00eb nj\u00eb\u00a0korpus t\u00eb veprave t\u00eb krijuara<\/a>\u00a0dhe as instrumentet nd\u00ebrkomb\u00ebtare e as ligjet vendore nuk tregojn\u00eb se si duhet trajtuar juridikisht k\u00ebt\u00eb situat\u00eb. Dhe e dyta, \u00ebsht\u00eb diskutabile n\u00ebse Inteligjenca Artificiale (AI), n\u00eb k\u00ebt\u00eb rast ChatGPT, mund t\u00eb konsiderohet autor i vepr\u00ebs.<\/p>\n

N\u00eb lidhje me k\u00ebt\u00eb t\u00eb fundit, legjislacioni vendor p\u00ebr t\u00eb drejtat e autorit bazohet n\u00eb at\u00eb se mbrojtja e s\u00eb drejt\u00ebs s\u00eb autorit u akordohet vet\u00ebm veprave origjinale dhe\u00a0origjinaliteti<\/a>\u00a0duhet ta reflektoj\u00eb krijimtarin\u00eb vetjake t\u00eb autorit dhe personalitetin e autorit si qenie njer\u00ebzore.<\/p>\n

K\u00ebt\u00eb q\u00ebndrim e kan\u00eb Shtetet e Bashkuara t\u00eb Amerik\u00ebs (ShBA) dhe vendet e Bashkimit Europian (BE). Rishtazi,\u00a0Zyra p\u00ebr t\u00eb Drejta t\u00eb Autorit e Sh.B.A<\/a>-s\u00eb i ka dh\u00ebn\u00eb mbrojtje me t\u00eb drejt\u00eb t\u00eb autorit nj\u00eb vepre t\u00eb gjeneruar nga AI.<\/p>\n

N\u00eb an\u00ebn tjet\u00ebr, vendet si Mbret\u00ebria e Bashkuar, Irlanda, Zelanda e Re dhe Hong Kongu, ia njohin autor\u00ebsin\u00eb p\u00ebrkitazi me vepr\u00ebn e krijuar p\u00ebrmes AI\u00a0personit<\/a>\u00a0i cili i ka b\u00ebr\u00eb aranzhimet e nevojshme p\u00ebr krijimin e vepr\u00ebs. Ka edhe vende t\u00eb tjera si\u00a0India<\/a>, ku AI konsiderohet bashkautor i vepr\u00ebs, s\u00eb bashku me personin fizik, n\u00ebse vepra \u00ebsht\u00eb krijuar duke p\u00ebrdorur AI me nd\u00ebrveprim njer\u00ebzor.<\/p>\n

Diskutimet jan\u00eb t\u00eb shumta dhe t\u00eb ndryshme p\u00ebr sa i p\u00ebrket trajtimit juridik dhe pyetjes n\u00ebse duhet t’u akordohet mbrojtje e s\u00eb drejt\u00ebs s\u00eb autorit k\u00ebtyre veprave t\u00eb krijuara nga AI.<\/p>\n

Ligjet n\u00eb fush\u00ebn e PI-s\u00eb, p\u00ebrfshir\u00eb t\u00eb drejtat e autorit, jan\u00eb territoriale p\u00ebr nga natyra, gj\u00eb q\u00eb n\u00ebnkupton se ajo \u00e7far\u00eb mbrohet sipas ligjit t\u00eb shtetit A mund t\u00eb mos mbrohet sipas ligjit t\u00eb shtetit B. Me dilemat e krijuara rreth veprave t\u00eb gjeneruara nga AI, dallimet n\u00eb mes t\u00eb legjislacioneve vendore vet\u00ebm se po thellohen, prandaj edhe pyetjet e ngritura n\u00eb lidhje me autor\u00ebsin\u00eb mbeten akoma problematike dhe nuk ka ndonj\u00eb rregullim juridik konkret.<\/p>\n

Kushtet dhe politikat e p\u00ebrdorimit t\u00eb ChatGPT<\/strong><\/p>\n

OpenAI i kalon t\u00eb gjitha t\u00eb drejtat, titujt dhe interesat n\u00eb lidhje me p\u00ebrmbajtjen te p\u00ebrdoruesi. Pra, OpenAI nuk pretendon se g\u00ebzon t\u00eb drejta autoriale mbi at\u00eb \u00e7far\u00eb gjeneron p\u00ebr p\u00ebrdoruesin, pasi k\u00ebto ia kalon p\u00ebrdoruesit.<\/p>\n

Problemi q\u00ebndron se inputi q\u00eb jepet nga p\u00ebrdoruesi mund t\u2019i shkel\u00eb t\u00eb drejtat autoriale t\u00eb dikujt tjet\u00ebr. Kur ChatGPT gjeneron output mbi baz\u00ebn e k\u00ebtij inputi, ai zakonisht nuk p\u00ebrdor referenca dhe p\u00ebrdoruesi e merr autor\u00ebsin\u00eb mbi at\u00eb output.<\/p>\n

K\u00ebtu mund t\u00eb shkelen shum\u00eb leht\u00eb t\u00eb drejtat autoriale t\u00eb pal\u00ebve t\u00eb treta, sidomos n\u00ebse ChatGPT ka p\u00ebrdorur edhe materiale t\u00eb tjera n\u00eb pron\u00ebsi t\u00eb pal\u00ebve t\u00eb treta p\u00ebr ta gjeneruar at\u00eb output.<\/p>\n

N\u00eb k\u00ebt\u00eb drejtim, nj\u00eb \u00e7\u00ebshtje tjet\u00ebr serioze q\u00eb ka t\u00eb b\u00ebj\u00eb me etik\u00ebn e AI-s\u00eb ka t\u00eb b\u00ebj\u00eb me ndershm\u00ebrin\u00eb akademike.\u00a0Prezantimi i nj\u00eb pune si e juaja<\/a>, nd\u00ebrkoh\u00eb q\u00eb nuk \u00ebsht\u00eb e juaja, konsiderohet plagjiatur\u00eb.<\/p>\n

P\u00ebrderisa ChatGPT mund t\u00eb p\u00ebrdoret p\u00ebr ta b\u00ebr\u00eb lekturimin e tekstit dhe mund t\u2019ju ndihmoj\u00eb me formulimin e fjal\u00ebve dhe shprehjen e mendimeve, \u00e7do p\u00ebrdorim tjet\u00ebr p\u00ebr q\u00ebllime akademike, pa e shpalosur faktin se \u00ebsht\u00eb p\u00ebrdorur ChatGPT, nuk \u00ebsht\u00eb etike.<\/p>\n

N\u00eb an\u00ebn tjet\u00ebr, p\u00ebr momentin nuk ka ndonj\u00eb softuer antiplagjiatur\u00eb q\u00eb do t\u00eb detektonte tekste t\u00eb gjeneruara nga AI, prandaj \u00ebsht\u00eb edhe e v\u00ebshtir\u00eb t\u00eb zbulohet n\u00ebse nj\u00eb tekst \u00ebsht\u00eb\u00a0gjeneruar nga ChatGPT<\/a>\u00a0ose \u00ebsht\u00eb shkruar nga njeriu.<\/p>\n

Duke qen\u00eb se zhvillimi i produkteve si ChatGPT po shihet si nj\u00eb revolucion teknologjik, kjo po sjell edhe dilema t\u00eb shumta ligjore dhe etike, si p\u00ebr p\u00ebrdoruesit, ashtu edhe p\u00ebr krijimtarin\u00eb dhe v\u00ebrtet\u00ebsin\u00eb e saj. Prandaj, mbetet t\u00eb shihet n\u00eb t\u00eb ardhmen se sa po mund t\u00eb arrijn\u00eb ligjv\u00ebn\u00ebsit, politik\u00ebb\u00ebr\u00ebsit dhe rregullator\u00ebt t\u00eb jen\u00eb n\u00eb hap me k\u00ebto zhvillime teknologjike dhe t’u japin p\u00ebrgjigje dhe zgjidhje k\u00ebtyre dilemave.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

ChatGPT (Generative Pre-Training Transformer) paraqet nj\u00eb\u00a0chatbot gjuh\u00ebsor\u00a0t\u00eb zhvilluar nga OpenAI, me aft\u00ebsin\u00eb p\u00ebr t\u00eb bashk\u00ebvepruar n\u00eb form\u00eb dialogu dhe p\u00ebr t\u00eb dh\u00ebn\u00eb p\u00ebrgjigje q\u00eb mund t\u00eb duken \u00e7udit\u00ebrisht njer\u00ebzore. P\u00ebr dallim nga asistent\u00ebt virtual\u00eb, si Alexa (Amazon), Siri (Apple) apo Google Assistant, t\u00eb cil\u00ebt komunikojn\u00eb me njer\u00ebzit duke zbatuar komanda, ChatGPT \u00ebsht\u00eb n\u00eb gjendje t\u00eb […]<\/p>","protected":false},"author":14,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[9],"tags":[817,818,687],"ppma_author":[24],"class_list":["post-912","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-opinion","tag-artificial-intelligence","tag-chatgpt","tag-foreign-policy"],"authors":[{"term_id":24,"user_id":14,"is_guest":0,"slug":"luljeta-plakolli","display_name":"Luljeta Plakolli-Kasumi","avatar_url":{"url":"https:\/\/sbunker.org\/wp-content\/uploads\/2023\/10\/311779192_10158827672118021_940142505688335966_n-e1778848473156.jpg","url2x":"https:\/\/sbunker.org\/wp-content\/uploads\/2023\/10\/311779192_10158827672118021_940142505688335966_n-e1778848473156.jpg"},"user_url":"","last_name":"Plakolli-Kasumi","first_name":"Luljeta","description":"Luljeta \u00ebsht\u00eb profesoresh\u00eb n\u00eb Fakultetin Juridik t\u00eb Universitetit t\u00eb Prishtin\u00ebs, ku ligj\u00ebron l\u00ebnd\u00ebt e t\u00eb drejt\u00ebs s\u00eb pron\u00ebsis\u00eb intelektuale, t\u00eb drejt\u00ebs tregtare dhe kontraktore dhe t\u00eb drejt\u00ebs s\u00eb arbitrazhit. Fusha e saj e specializimit \u00ebsht\u00eb pron\u00ebsia intelektuale (PI), dhe fokusi aktual k\u00ebrkimor \u00ebsht\u00eb nd\u00ebrlidhja n\u00eb mes t\u00eb PI, metaversit dhe Inteligjenc\u00ebs Artificiale (AI)."}],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/912","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/14"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=912"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/912\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":913,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/912\/revisions\/913"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=912"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=912"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=912"},{"taxonomy":"author","embeddable":true,"href":"https:\/\/sbunker.org\/sr\/wp-json\/wp\/v2\/ppma_author?post=912"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}