Plani ekonomik i një partie politike do të duhej të ishte qenësor në ofertën zgjedhore, sidomos para zgjedhjeve parlamentare të 9 shkurtit në Kosovë.
Katër subjektet kryesore politike, Lëvizja Vetëvendosje (LVV), Partia Demokratike e Kosovës (PDK), Lidhja Demokratike e Kosovës (LDK), dhe Aleanca për Ardhmërimën e Kosovës (AAK), kanë publikuar programet e tyre, duke përfshirë edhe pjesën ekonomike.
Programi i LVV-së për Ekonominë
Zotimet e Lëvizjes Vetëvendosje janë të ngjashme me ato të vitit 2021, duke përfshirë Bankën Zhvillimore dhe një ekonomi të orientuar drejt prodhimit. LVV premton 1 miliard euro për nxitjen e prodhimit, por kjo çështje trajtohet në vetëm tre paragrafe të programit, ku përshkruhet garancia e shtetit për investitorët dhe theksohet rëndësia e prodhimit.
Programi trajton sipërfaqësisht edhe fusha si inovacioni, valuta dixhitale e Kosovës dhe mbështetja për sektorin e IT, por pa një vizion të qartë sesi do të zhvillohen këto fusha komplekse.
Një nga zotimet e realizuara nga qeveria aktuale ka qenë rritja e pagës minimale nga 130-170 euro për ata mbi 35 vjeç, në 350 euro. LVV premton një rritje të pagës minimale në 500 euro, por pa dhënë detaje mbi realizimin e saj dhe pa dialog me Këshillin Ekonomik Social, kur është e qartë se ky ndryshim ndikon drejtëpërdrejtë tek bizneset private, të cilat nuk janë homogjene në qarkullim.
Një problem tjetër i punëtorëve është cilësia e kushteve të punës, për të cilat kompetenca ka Inspektorati i Punës. LVV premton rritjen e numrit të inspektorëve në 200 deri më 2029 (nga 63 aktualisht), ndonëse zotimi për të pesëfishuar numrin e inspektorëve ishte bërë edhe në vitin 2021.
Një zotim tjetër është SuperPuna, një iniciativë ku shteti paguan për gjashtë muaj një pagë minimale për gratë e punësuara. Megjithatë, qeveria krenohet me një shkallë të ulët papunësie në Kosovë, në nivelin 11%, ndonëse nuk ofron politika për përmirësimin e kushteve të punës.
LVV nuk parasheh reforma të thella fiskale, por premton futjen e faturës dixhitale biznes-biznes dhe mbledhjen e TVSH-së brenda vendit, jo në kufi. Taksa doganore për veturat do të ulet me 10%.
Programi i LVV-së mbetet sipërfaqësor dhe nuk ofron zgjidhje për zhvillim ekonomik, përmirësim të mirëqenies sociale, apo reforma fiskale afatgjata.
Programi i PDK-së për Ekonominë
PDK-ja vendos ekonominë në krye të programit të saj, me një kombinim të zhvillimit të sektorit privat dhe politikave sociale. Edhe PDK-ja parashikon mbledhjen e TVSH-së brenda vendit dhe mbështetjen e prodhimtarisë dhe eksporteve.
Kandidati për kryeministër, Bedri Hamza, premton krijimin e Bursës së Kosovës, investime në infrastrukturë dhe trajnime për punëtorët. Një veçanti e programit të PDK-së është Fondi i Papunësisë, i cili ofron mbështetje financiare dhe trajnime për ata që humbin punën.
Për politikat fiskale, PDK-ja propozon përjashtim nga tatimi për pagat deri në 400 euro, tatim prej 8% për pagat deri në 800 euro, dhe 10% për të hyrat mbi 1000 euro. Megjithatë, kjo mund të krijojë hapësirë për ekonomi joformale, pasi punëdhënësit dhe punëmarrësit mund të bien dakord për kontrata nën 400 euro për t’iu shmangur tatimeve.
PDK-ja propozon gjithashtu programin “Dil Prej Socialit”, i cili synon që qytetarët që marrin ndihma sociale të kyçen në tregun e punës përmes trajnimeve, mbulimit të shpenzimeve të udhëtimit dhe subvencioneve.
Megjithë zotimet pozitive, plani i PDK-së ka nevojë për më shumë detaje mbi implementimin e këtyre politikave dhe ndikimin e tyre në buxhetin e shtetit.
Programi i LDK-së për Ekonominë
Plani i LDK-së është kryesisht i orientuar djathtas, duke synuar makrostabilitet financiar, mbështetje për bizneset dhe privatizime.
Një nga objektivat kryesore është rritja ekonomike prej 5% në vit dhe një buxhet prej 5 miliardë euro brenda mandatit. Megjithatë, ky objektiv bazohet në supozime të rrezikshme, pasi ekonomia është e ndikuar nga faktorë të jashtëm si krizat globale.
LDK-ja premton gjithashtu një koeficient pagash prej 150 eurosh për sektorin publik, nga 110 euro aktualisht, por kjo rritje mund të shtojë presionin mbi buxhetin, duke kufizuar investimet kapitale.
Programi përmban plane për investime në rrugë, turizëm dhe një spital me vlerë prej 500 milionë eurosh. LDK-ja gjithashtu synon rritjen e numrit të inspektorëve të punës në 200.
Për sa i përket reformës fiskale, LDK-ja propozon Planin Fiskal 2.0, që ofron lehtësira për bizneset prodhuese dhe eksportuese. TVSH-ja do të mblidhet brenda vendit.
Programi i LDK-së përmban elemente pozitive, si partneriteti me sektorin privat, por disa pika si rritja e buxhetit dhe procesi i privatizimit janë të paqarta dhe mund të krijojnë sfida financiare.
Programi i AAK-së për Ekonominë
Plani i AAK-së mbështetet kryesisht në zhvillimin e sektorit privat, duke parashikuar ulje taksash dhe thjeshtim të sistemit tatimor. Megjithatë, ulja e taksave mund të krijojë presion mbi buxhetin dhe subvencionet.
AAK-ja premton një rritje ekonomike prej 7% në vit dhe të hyra të rritura për buxhetin. Pagat minimale do të arrijnë në 500 euro dhe ato mesatare në 1000 euro, ndonëse kjo e fundit varet nga tregu dhe jo nga shteti.
Po ashtu, AAK-ja synon rritje pagash për sektorin publik, për mjekët, mësuesit dhe infermierët, deri në 50%.
Programi i AAK-së është ambicioz, por nuk jep politika të qarta sesi do të financohen këto shpenzime dhe sesi do të ndikojnë ato në zhvillimin ekonomik.
***
Programet e partive përmbajnë përgjithësisht plane me kosto të larta për paga dhe investime kapitale, por nuk japin burime konkrete sesi do të ndodhë rritja ekonomike. Faktori i jashtëm, që ndikon drejtpërdrejt në ekonominë kombëtare, përfshihet pak ose aspak. Premtimet janë tërheqëse për elektoratin, por në praktikë realizimi i tyre kërkon masa të hollësishme dhe të planifikuara.
