Presioni nga punëdhënësit dhe praktikat e përhapura të punësimit të punëtorëve jashtë kontratave formale të punësimit e bëjnë praktikisht të pamundur organizimin sindikal në industrinë serbe të ushqimit të shpejtë. Kjo është historia e një punëtori që i injoroi këto shanse.
Një përqindje e parëndësishme e punëtorëve në industrinë e mikpritjes dhe ushqimit të shpejtë në Serbi janë të organizuar nga sindikatat. Struktura e fuqisë punëtore, e cila ka shumë studentë ose njerëz pak para daljes në pension, shkallët e larta të inflacionit dhe punësimet e shpeshta jashtë marrëdhënies së punës janë vetëm disa nga sfidat që e shkaktojnë këtë.
Presidenti i “Nezavisnost”, sindikata e degës për industritë e bujqësisë dhe përpunimit, Dejan Titović, mendon se është shumë më e vështirë të organizohen këta punëtorë sesa ata në fabrika.
“Ne i ftuam ata disa herë për të organizuar një ndalesë pune, një grevë, u përpoqëm në një mijë e një mënyra, por është e pamundur. Njerëzit janë jashtëzakonisht të frikësuar”, thotë ai.
Pavarësisht të gjithave, në fund të vitit 2019 në Serbi, u shfaq një sindikatë e punëtorëve të McDonald’s, duke e bërë atë një shembull të rrallë të këtij lloji organizimi në këtë françizë në Evropë në atë kohë.
“Vura re se, sapo të arrish atje, je thjesht një artikull numër në një buxhet”, thotë David, një ish-punëtor i McDonald’s, identiteti i vërtetë i të cilit është i njohur për këtë autor, dhe ai që filloi iniciativën e punëtorëve në zinxhirin popullor të ushqimit të shpejtë.
Ata punuan në sindikatë në fshehtësi për vite me radhë. Gjatë disa viteve të punës, përmes organizimit sindikal, punëtorët fituan pagesë të rregullt jashtë orarit dhe mbrojtje për ekipin e një restoranti pasi u kthyen në punë pas pandemisë COVID-19. Megjithatë, duke i zhvendosur punëtorët në vende të tjera, duke ndjekur një nga përfaqësuesit e saj kryesorë, dhe duke themeluar një sindikatë nën kontrollin e vet, “Nice foods Restaurants”, françiza zyrtare e McDonald’s në Serbi, u sigurua që kjo përpjekje të ishte jetëshkurtër.
“Ata flasin për të sikur të ishte një legjendë. Dua të them, të gjithë flasin për të, madje edhe menaxherët, të gjithë. Sa herë që dikush përmend të drejtat e punëtorëve”, thotë Neda, një punëtore në një restorant McDonald’s në Beograd, identiteti i vërtetë i së cilës është i njohur për këtë autor.
Një faktor tjetër që e bën edhe më të vështirë organizimin e punëtorëve në këtë sektor është praktika e shpeshtë e punësimit të njerëzve jashtë marrëdhënies së punës përmes kooperativave të të rinjve ose studentëve. Punëdhënësit përfitojnë nga këta punëtorë, thotë avokati Mario Reljanović, sepse janë më të lirë dhe plotësisht të pambrojtur.
“Ata nuk kanë të drejtë të bëjnë grevë, të bashkohen me një sindikatë, të negociojnë kolektivisht dhe u mungon një sërë e tërë e të drejtave individuale. Kontrata e tyre mund të anulohet në çdo kohë, pa dhënë një arsye dhe pa mundësinë për ta kundërshtuar atë pushim nga puna në gjykatë”, shpjegon ai.
Restorantet “Nice foods” nuk iu përgjigjën pyetjeve që lidhen me këtë temë para se të botohej ky tekst.
Në kërkim të luftëtarëve
“Atëherë po filloja nga zero, njihja vetëm njerëzit nga vendndodhja ime”, thotë David, duke kujtuar takimet e tij të para me kolegët për formimin e sindikatës, më shumë se dhjetë vjet më parë.
Sipas Ligjit të Punës, ky ish-punonjës i McDonald’s duhej të mblidhte të paktën 15% të numrit të përgjithshëm të punonjësve që sindikata e tij të përmbushte kushtet për përfaqësim.
“Pra, atëherë më duheshin 120-150 persona, por nuk është se të gjithë punojmë në një fabrikë ku jemi të gjithë në një vend së bashku në një moment të caktuar. Kjo është një kompani me mbi 1000 punonjës dhe restorante në mbi 30 vende në qytete të ndryshme. Po të mos doja të organizoja një sindikatë, nuk do t’i kisha vizituar kurrë të gjitha McDonald’s në Serbi”, thotë ai.
Një sindikatë që përmbush kushtet për përfaqësim ka, ndër të tjera, të drejtën për negociata kolektive dhe nënshkrimin e një marrëveshjeje kolektive. Megjithatë, McDonald’s në atë kohë kishte tashmë një sindikatë që negocionte një marrëveshje kolektive me punëdhënësin. Në krye të saj është, sipas Davidit, një person nga nivelet më të larta të menaxhimit në “Nice foods Restaurants”. “Ato quhen sindikata të verdha ose të shtëpisë. Në thelb, punëdhënësi krijon atë sindikatë për të parandaluar organizimin e vërtetë sindikal. Dhe mënyra se si ata fitojnë anëtarë është se, kur nënshkruani kontratën tuaj, ata ju bëjnë të nënshkruani edhe një formular anëtarësimi. Tani përpiqeni të mos anëtarësoheni”, thotë ai, duke shtuar se kjo do të thotë që punëdhënësi në thelb negocioi marrëveshjen kolektive me veten.
Neda pretendon se mbikëqyrësi i saj nuk i përmendi kurrë një marrëveshje kolektive, as atë që është shkruar në të. David, i cili kërkoi qasje në atë marrëveshje kur themeloi sindikatën, shpjegon se kjo nuk e përmirëson pozicionin e punëtorëve në asnjë mënyrë.
“Të gjitha të drejtat që janë në të janë tashmë të garantuara nga Ligji i Punës”, thotë ai.
Përveç kushteve për përfaqësim dhe sindikatës së shtëpisë, ai thotë se sfida kryesore në organizimin e punëtorëve është praktika e McDonald’s për të punësuar një numër të konsiderueshëm punëtorësh përmes kooperativave rinore ose studentore.
#PočinjemIzMeka (#IStartatMcDs)
Edhe pse biseda e tij e parë rreth një sindikate me kolegët e tij u zhvillua rreth 10 vjet më parë, Davidi thotë se ai arriti të krijojë një ekip “thelbësor” rreth tij vetëm në vitin 2018.
“Njerëzit ndryshojnë, kjo është tipike për industrinë e ushqimit të shpejtë”, thotë ai.
Neda gjithashtu nuk kishte planifikuar të qëndronte për një kohë të gjatë. Ajo plotësoi një formular aplikimi në faqen e tyre të internetit me qëllim që të merrte para xhepi për pushimet verore. Megjithatë, pas intervistës asaj iu tha se duhet të bashkohej me një kooperativë rinore përpara se të fillonte punën.
Edhe pse në kontratën për punë të përkohshme dhe periodike që Neda nënshkroi me kooperativën thuhej se ajo po punësohej për ndihmë në kuzhinë, ajo thotë se vetëm pas një jave ajo punonte në shërbim.
“Dua të them, kjo është si, banak, pije të gazuara, akullore, patate të skuqura… dhe arka”, shpjegon ajo.
Sipas Ligjit të Punës, punëdhënësi mund të nënshkruajë një kontratë me një anëtar të një kooperative rinore ose studentore për kryerjen e punëve të përkohshme dhe periodike.
Avokati Mario Reljanović thotë se kjo praktikë shkelet sepse pjesa e ligjit që lidhet me llojet e punëve që të rinjtë si Neda zakonisht kryejnë gjatë këtyre punëve është shkelur.
“Ata sillen në punë që nuk janë as të përkohshme, as periodike, por ku ka nevojë të vazhdueshme për punëtorë. Detyrat e tyre janë pjesë e aktivitetit bazë të punëdhënësit dhe kjo praktikë thjesht mbulon dëshirën e kompanisë për të mos nënshkruar një kontratë pune me këta njerëz, edhe pse kjo është në thelb e vetmja mënyrë që ata të mund të punësohen ligjërisht për pozicionet që po përmbushin”, thotë Reljanović, duke shtuar se këto punë shpesh rezultojnë në shfrytëzim të të rinjve në punë.
Faqja zyrtare e McDonald’s rendit orare fleksibile dhe mundësinë e zgjedhjes së ndërrimeve tuaja si një nga përfitimet e punësimit në këtë zinxhir ushqimi të shpejtë. Megjithatë, përvoja e Nedës tregon se punëtorët nuk konsultohen gjithmonë në lidhje me kur dhe sa gjatë do të punojnë.
“Thjesht të telefonojnë, eja në orën pesë, jo, në orën tre. Kjo ndryshon gjatë gjithë ditës, veçanërisht nëse nuk ka punë. Këto janë disa gjëra që i provojnë dhe nëse funksionon, funksionon. Ke dikë që do të të thotë, në rregull, do të shkoj në shtëpi, ose, në rregull, do ta shkurtoj turnin tim. Nuk e lejoj më sepse më parë më shkurtonin orët vazhdimisht”, thotë ajo.
David thekson të njëjtin problem.
“Pritet që të jesh në dispozicion të kompanisë, edhe jashtë orarit të punës. Nuk ka problem nëse një menaxher të telefonon, praktikisht në çdo kohë të ditës, dhe të thotë, hej, a mund të vish më herët apo më vonë, do të qëndrosh deri atëherë apo atëherë. Kjo është veçanërisht e zakonshme në mesin e atyre që janë punësuar përmes kooperativave rinore, ata janë këtu për të plotësuar boshllëqet”, thotë ai.
Kjo praktikë ndikon në pagat që marrin punëtorët. Përveç orarit fleksibël të punës, një tjetër përfitim që thekson McDonald’s është se “gjithmonë mund ta dish paraprakisht sesa para do të fitosh”.
Edhe pse Neda thotë se paga paguhet në kohë, ajo shpesh nuk është e sigurt se cila shumë do të depozitohet në llogarinë e saj në fillim të muajit.
“Askush nuk mund ta kuptojë mënyrën sesi llogaritet paga. As kontabilisti i mamasë nuk mundi të llogariste sesi e mora atë pagë. Dymbëdhjetë fletëpagesa, dymbëdhjetë shuma të ndryshme”, thotë ajo.
Fitore të vogla dhe beteja të mëdha
Vala e organizimit sindikal midis punëtorëve në industrinë e mikpritjes dhe ushqimit të shpejtë është rritur globalisht gjatë viteve të fundit, veçanërisht që nga pandemia COVID-19. Punëtorët në rrjetin e kafeneve Starbucks themeluan një sindikatë në të paktën 650 lokacione në të gjithë Shtetet e Bashkuara. Për shkak të përpjekjes për të prishur fushatën e tyre të sindikalizimit, ish-drejtori i kompanisë, Ho֝ëard Schultz, dëshmoi para Kongresit të SHBA-së në vitin 2023.
David përjetoi rezistencë të ngjashme.
“7-8 persona nga restoranti në qendrën tregtare Big Fashion na u bashkuan. Megjithatë, të gjithë u transferuan në restorante të ndryshme dhe ai ekip u prish. Një nga një ata telefonuan, duke thënë, sindikalizimi nuk është për ne. U përpoqa të zbuloja se çfarë ndodhi, por ata nuk donin të më tregonin asgjë më shumë se kaq”, thotë ai, dhe shton se mendon se menaxhmenti do t’i kishte hequr qafe nëse do të kishin mësuar për nismën sindikale para se të ishin në gjendje ta regjistronin atë.
Megjithatë, pavarësisht natyrës së saj jetëshkurtër dhe sfidave, sindikata e punëtorëve në McDonald’s arriti disa fitore dhe të luftonte për kushte më të mira pune në këtë zinxhir të ushqimit të shpejtë.
Një nga betejat e para që ata ndërmorën, shpjegon David, kishte të bënte me orët e punës.
“Pati një keqpërdorim, do të thoja, me rishpërndarjen e orëve të punës. Kompania e përdori këtë në mënyrë që njerëzit të punonin shumë më gjatë sesa lejohej me ligj. Dhe pastaj ata paguanin çdo orë rregullisht, jo si orë shtesë. Ne arritëm ta ndryshojmë këtë”, kujton ai.
Rëndësia e sindikatës ishte veçanërisht e dukshme në muajt pas kthimit të tij në punë në restorant pas mbylljes së shkaktuar nga pandemia COVID-19.
“Ne punuam shumë kur u hapëm përsëri, për muaj me radhë me një ditë pushim. Nuk e dinim orarin tonë paraprakisht,” shpjegon David.
Punëtorët e punësuar përmes kooperativave rinore kishin frikën shtesë se mos sëmureshin. Njerëzit që punojnë në bazë të kontratave në punë të përkohshme dhe periodike nuk kanë të drejtë për pushim mjekësor.
Ata i përfshinë këta punëtorë në “luftë”, vazhdon ky ish-punonjës i McDonald’s.
“Ne u bashkuam rreth tre kërkesave që ata të merrnin kontrata pune, që ne të merrnim orarin tonë në kohë dhe që të merrnim dy ditë pushim. Kjo u ekzekutua me sukses në restorantin tim. U përpoqëm ta realizonim këtë edhe në restorante të tjera, por deri atëherë menaxhmenti ishte i njoftuar për atë që po ndodhte. Ata më ndiqnin nga një restorant në tjetrin, ku shkoja, çfarë thoja”, shpjegon ai.
Presidenti i sindikatës së degëve të industrisë së bujqësisë dhe përpunimit “Nezavisnost”, Dejan Titović, i cili ndihmoi në themelimin e sindikatës në McDonald’s, thotë se ata u përballën me presione të ngjashme në një rrjet tjetër të njohur.
“Ne donim të organizonim punëtorët në Starbucks, por sapo menaxhmenti dëgjoi për këtë, ata vendosën të mos ia zgjasnin kontratën personit që e filloi atë histori atje. Kjo shkaktoi frikë tek të tjerët”, tha ai.
Për ta parandaluar këtë, Nezavisnost vendosi të provonte taktika të tjera për të mbrojtur këta punëtorë.
“Ne përpiqemi të kontaktojmë njerëzit përpara se të punësohen, të flasim me ta në mënyrë që të mund të bashkohen drejtpërdrejt me selinë qendrore, sindikatën e degës. Krijimi i një organizate me atë punëdhënës duhet të ndodhë më vonë, kur të mblidhet një numër i mirë”, shpjegon Titović.
Përveç kësaj, ata kanë negociuar për vite me radhë me Shoqatën Serbe të Punëdhënësve për ndërtimin e një marrëveshjeje kolektive dege në nivel shtetëror. Pavarësisht heshtjes nga pala tjetër, një fakt e ndalon atë të dorëzohet.
“E vetmja degë në Serbi që plotëson kushtet, e cila ka 51% anëtarësim në Shoqatën Serbe të Punëdhënësve, është mikpritja. Kjo do të thotë që, nëse e marrim atë marrëveshje kolektive dege, të gjithë punëdhënësit në këtë sektor do të duhet të respektojnë kushtet që negociojmë, pavarësisht faktit nëse janë anëtarë apo jo”, thotë ai.
Kjo iniciativë dhe sugjerimi për një marrëveshje kolektive dege u paraqitën për herë të fundit vitin e kaluar. E vetmja përgjigje që kanë marrë deri më tani kanë qenë premtime.
Ovaj članak je napisan u okviru platforme ‘Decent Work’, koju vode Institut za socijalne politike Musine Kokalari i Centar za politike emancipacije u Srbiji, projekat koji podržava Evropski fond za Balkan – EFB.
Sadržaj i stavovi izneseni u članku su odgovornost autora i ne odražavaju nužno stavove Sbunkera.
